LỊCH SỬ VÀ NGÔN NGỮ ĐÀI LOAN OCEANIC TAIWAN: HISTORY AND LANGUAGES

L CH S VÀ NGÔN NG ÀI LOAN OCEANIC TAIWAN: HISTORY AND LANGUAGES HÁI-IÛn TÂI-OÂN: LÇK-SÚ KAP GÍ-GIÂN... iiiAs the colloquial writing movement became allied with the political movement

L CH S VÀ NGÔN NG

ÀI LOAN

OCEANIC TAIWAN: HISTORY AND LANGUAGES

HÁI-IÛn TÂI-OÂN: LÇK-SÚ KAP GÍ-GIÂN

Wi-vun Taiffalo Chiung

National Cheng Kung University

L CH S VÀ NGÔN NG ÀI LOAN OCEANIC TAIWAN:

HISTORY AND LANGUAGES

ISBN: 957-8845-81-2

Printed in Taiwan NT200; 49.000 ; USD10

R t nhi u ph n Vi t Nam, th m chí ch a h hi u gì v ài Loan, đã sang làm dâu trong m t gia đình xa l ài Loan C ng nh v y, r t nhi u ng i ài Loan ch l n đ u t i Vi t Nam đã c i ngay m t cô gái Vi t r i đ a v n c Do tr c khi k t hôn h không có nhi u c

h i đ tìm hi u l n nhau, ho c do s khác bi t v v n hoá, tính cách

đã x y ra các cu c cãi l n, th m chí c b o l c trong gia đình

L n đ u tiên tôi đ n Vi t Nam là vào mùa hè n m 1997 Sau

đó, do nhu c u nghiên c u mà m i n m tôi đ u ph i đ n Vi t Nam

đi u tra th c t Sau nhi u n m Vi t Nam, tôi nh n th y r ng nh ng

n ph m nghiên c u v ài Loan cho đ c gi Vi t Nam còn r t h n

ch ; c ng nh v y, ài Loan th t khó kh n đ có th tìm đ c cu n sách nghiên c u v Vi t Nam Vì lí do này, tôi d đ nh xu t b n

Vi t Nam m t lo t cu n sách gi i thi u v ài Loan, đ ng th i xu t

b n m t s sách gi i thi u v Vi t Nam cho đ c gi ài Loan Cu n sách “L ch s và ngôn ng ài Loan” có th coi là b c kh i đ u cho

k ho ch này

Cu n sách này đ c d ch t ch ng m t, ch ng hai, ch ng

ba và ch ng sáu trong cu n “Thái đ ngôn ng đ i v i ch vi t ài

ii

cu n sách v n gi đ c n i dung chính c a nó Tuy nhiên, m t s

ch đã đ c s a đ i cho phù h p h n Lu n v n này đ c hoàn thành vào n m 1999 Trong th i gian này, tình hình chính tr và xã h i

ài Loan đã có m t s thay đ i (ví d : cu c b u c t ng th ng tr c

ti p l n th hai đ c t ch c ài Loan vào tháng 3 n m 2000 và

ng Dân ch Ti n b đã giành th ng l i), nh ng s thay đ i này

c ng không xa r i n i dung mà cu n sách này đ c p t i Do v y,

cu n sách này v n mang l i nh ng ki n th c t ng quát có giá tr l n cho nh ng ng i quan tâm đ n ài Loan N i dung c a cu n sách

ch y u t p trung vào nh ng v n đ l ch s , dân t c, ngôn ng và s phát tri n c a phong trào V n ài c n đ i ài Loan M c dù cu n sách này t m th i ch a th cung c p ki n th c m t cách toàn di n v

ài Loan; nh ng chúng tôi v n hi v ng r ng trong t ng lai không xa

có th xu t b n thêm nhi u cu n sách gi i thi u v các l nh v c c a

ài Loan đ ph c v đ c gi Vi t Nam, đ ng th i thúc đ y s giao

l u v n hoá gi a hai n c

ài Nam, ài Loan, tháng 6 n m 2004

PGS TS Wi-vun T Chiung

iii

As the colloquial writing movement became allied with the political movement in the 1920s, the contemporary Taiwanese language (Taibun) movement also occurred along with the rise of the native political activities against the foreign Chinese KMT regime in the middle of 1980s Generally speaking, the Taibun movement consists of two dimensions: the linguistic and the literature dimensions From the linguistic dimension, vernacular education and standardization of written Taiwanese are the two primary goals of Taibun promoters From the perspective of literature, the Taibun movement attempts to establish Taiwanese literature, which distinguishes itself from literature written in Mandarin Chinese

Although the contemporary Taibun movement in Taiwan has been developed for about two decades, not much about the movement were documented in English Thus, this book is an attempt of the author to provide overall introduction of Taiwan’s Taibun movement

to English readers in the international communities

This book was adopted from chapters one, two, three and six

of my MA thesis entitled “Language Attitudes toward Taibun – the Written Taiwanese,” (available at <http://ebook.de-han.org/attitude>) which was completed in 1999 Although it has been several years since its completion, this book still provides helpful information for readers to understand the contemporary language movement in Taiwan

Tailam, Taiwan Wi-vun T Chiung

iv

chit kúi tī ê lóng ê êkúi ˜-koh nāu-liãt ê seng-lí hām ê

ê soah leh Chit 10 lāi

ê lāi-té chiâⁿ chē soah lóng êchē cha-b¯ gín-á tī sáⁿ ê ê chheⁿ-hūn lìn kâng-khoán bē chió cha-p¬-lâng chiah pài

beh tńg-lâi Hoan-sègīn-bat ê koh ā ê

soah bē chió oan-ke ā ê

tī http://ebook.de-han.org download) lāi-té ê kap

1999 taⁿ mā a Chit êhoān-sè ( tī 2000 3 pàikoh h³ hit ê tiõh ) ˜-koh iáu

v

ê ¢g-bāng ē-tàng tī kín ê koh khah chē

ê thang ê koh thang ê

vi

M 影C L影C

L CH S ÀI LOAN 1

1.1 Lý do và m c đích nghiên c u 1

1.2 Th i k thu c đ a ài Loan 4

1.2.1 Th i k s khai 5

1.2.2 Th i k Tây Âu (1624-1661) 7

1.2.3 Th i k nhà Tr nh (1661-1683) 9

1.2.4 Th i k nhà Thanh (1683-1895) 9

1.2.5 Th i k Nh t B n (1895-1945) 10

1.2.6 Th i k Qu c Dân ng (1945-2000) 11

1.2.7 Ý th c ng i ài Loan 14

1.3 T ng quan 20

CH NG 2 DÂN T C, NGÔN NG VÀ H TH NG CH VI T ÀI LOAN 21

2.1 Dân t c và ngôn ng ài Loan 21

2.1.1 Các b t c b n x ài Loan 22

2.1.2 Ng i Holo 25

2.1.3 Ng i Hakka 26

2.1.4 Ng i t nh khác 27

2.1.5 M i quan h gi a các dân t c 29

2.1.6 Chính sách ngôn ng 29

2.2 Quá trình phát tri n ch vi t ài Loan 31

2.2.1 Ch Sinkang 32

2.2.2 Ch Hán c và ch Koa-a-chheh 35

2.2.3 Ch Peh-oe-ji 38

2.2.4 Ch Nh t B n, ài Loan và Trung Qu c 43

2.3 Phong trào ch vi t ài Loan hi n đ i 44

2.3.1 Các y u t chính tr nh h ng đ n cu c c i cách chính tr Châu Á 45

2.3.2 Phong trào ch vi t ài Loan nh ng n m 1920 50

2.3.3 Phong trào Taibun t nh ng n m 1980 55

2.4 Ba d th o ch vi t chính c a phong trào Taibun đ ng th i.67 2.4.1 H th ng ch vi t ch s d ng ch Hán 68

2.4.2 H th ng ch vi t ch s d ng ch Latinh 70

2.4.3 H th ng ch vi t s d ng k t h p c ch Hán và Latinh 72 CH NG 3 NGÔN NG XÃ H I H C ÀI LOAN 74

3.1 M t s nghiên c u tr c đây v ngôn ng xã h i h c ài Loan 75

3.1.1 Thái đ ngôn ng 75

3.1.2 Vi c s d ng, chuy n đ i ngôn ng và dân t c 77

3.2 Nh ng tài li u v ch vi t ài Loan 79

K T LU N 82

TÀI LI U THAM KH O 85

CONTENTS

CHAPTER 1

COLONIAL BACKGROUND OF TAIWAN 95

1.1 Motivation and purpose of the study 95

1.2 The colonial background of Taiwan 97

1.2.1 The aboriginal era 98

1.2.2 The west European era (1624-1661) 99

1.2.3 The Koxinga era (1661-1683) 101

1.2.4 The Ch’ing dynasty era (1683-1895) 102

1.2.5 The Japanese era (1895-1945) 103

1.2.6 The Chinese KMT era (1945-2000 ) 103

1.2.7 An awareness of Taiwanese 106

1.3 Overview of the study 111

CHAPTER 2 ETHNICITY, LANGUAGES, AND WRITING SYSTEMS IN TAIWAN 112

2.1 Ethnicity and languages in Taiwan 112

2.1.1 The Taiwanese aborigines 113

2.1.2 The Holo people 115

2.1.3 The Hakka people 116

2.1.4 The Mainlanders 117

2.1.5 Ethnic relations 118

2.1.6 Language policy 118

2.2 The evolution of written languages in Taiwan 120

2.2.1 The Sinkang manuscripts 120

2.2.2 The classical Han and Koa-a-chheh writings 122

2.2.3 The Peh-oe-ji writing 125

2.2.4 The Japanese, Taiwanese and Mandarin writings 130

2.3 The modern movement of written Taiwanese 131

2.3.1 Socio-political factors of writing reforms in Asia 132

2.3.2 The first movement of colloquial writing in 1920s 136

2.3.3 The contemporary Taibun movement since 1980 140

2.4 Three main writing schemes of the contemporary Taibun 150

2.4.1 Han characters only 151

2.4.2 Roman script only 153

2.4.3 Han-Roman mixed 155

CHAPTER 3 SOCIOLINGUISTIC STUDIES IN TAIWAN 158

3.1 Previous empirical sociolinguistic studies in Taiwan 159

3.1.1 Language attitudes 159

3.1.2 Language use, shift, and ethnicity 160

3.2 Literature on the issues of written Taiwanese 163

CONCLUSIONS 166

1 Summary of the findings 166

2 Conclusions 169

3 Recommendations for further studies 172

REFERENCES 174

CH NG 1

L CH S ÀI LOAN

M c dù có r t nhi u nghiên c u v nh ng thái đ ngôn ng đ i

v i ngôn ng ài Loan, nh ng nh ng nghiên c u v ch vi t c a

ài Loan thì v n còn r t ít M c đích c b n c a vi c nghiên c u này

là nh m kh o sát nh ng v n đ ch vi t ài Loan đ ng th i giúp ng i đ c hi u h n n a v phong trào “Taibun” ( - V n ài), trong ch ng này, chúng tôi s cung c p cho đ c gi nh ng thông tin t ng quát v đ t n c ài Loan M c 1.1 s trình bày lý do

và m c đích nghiên c u M c 1.2 s mô t v th i k thu c đ a c a

ài Loan M c 1.3 s là t ng quan v bài nghiên c u này N u đ c

gi quan tâm đ n nh ng v n đ v phong trào Taibun thì có th tìm

nghiên c u Chan: “ ài Loan, vi c s d ng ti ng Hoa ngày càng

t ng, trong khi vi c s d ng ti ng m đ ài Loan l i gi m m nh” (1994: iii) Nhà nghiên c u Young (1989: 55) c ng cho r ng: “C

m i th h qua đi, ngày l i càng có nhi u ng i s d ng ti ng Hoa

h n Kho ng 50,9% ng i s d ng ti ng Hakfa và 41,3% ng i s

d ng ti ng Holo chuy n sang s d ng ti ng Hoa, hay nói đúng h n là

đa s h s d ng ti ng Hoa đ giao ti p v i th h tr h n trong gia đình.” Nhà nghiên c u Lu (1988: 73) c ng cho r ng 67,48% ng i Hakka và 50,09% ng i Holo s d ng ti ng Hoa Theo nhà nghiên

c u Hoàng (1993: 160) thì ngôn ng b n x ài Loan đang có nguy c bi n m t Nh v y, t t c nh ng nghiên c u trên đ u có chung nh n đ nh là ti ng ài Loan b n x đang d n d n b thay th

m c đích chính: Th nh t là, phong trào s thúc đ y vi c s d ng ngôn ng giao ti p ài Loan1 đ duy trì ti ng m đ ; Th hai là, phong trào này s n l c h n n a trong vi c thúc đ y và chu n hoá

ch vi t ài Loan đ phát tri n n n v n h c ài Loan b ng ti ng m

đ Phong trào ch vi t ài Loan t nh ng n m 1980 nhìn chung

1

Trong bài nghiên c u này, ngh a r ng “ti ng ài Loan” bao g m t t c các

th ng , ti ng Hakka, và ti ng Holo; nh ng ngh a h p c a ti ng ài Loan đây ch đ c p đ n ti ng Holo

đ c g i là phong trào “Taibun – V n ài.” S d xu t hi n tên g i này là đ phân bi t v i phong trào “B ch tho i” ( - phong trào ch vi t theo ngôn ng giao ti p ài Loan) nh ng n m 1920 Các tác ph m v n h c trong phong trào phát tri n v n h c b ng ch

ài Loan đ c g i là “Taigi bunhak” (V n h c ti ng ài) ho c “Bogi bunhak” (V n h c ti ng m đ )

Li u ti ng m đ ài Loan có b thay th hoàn toàn b ng

ti ng Hoa hay v n đ c duy trì, đi u này ph thu c ph n l n vào

nh ng thái đ ngôn ng Hay nói cách khác, thái đ c a m i ng i v ngôn ng đóng vai trò vô cùng quan tr ng đ i v i t ng lai ngôn ng

ài Loan Tuy nhiên, nh ng nghiên c u v thái đ ngôn ng đ i v i ngôn ng ài Loan còn r t ít H n n a, ph n l n nh ng nghiên c u

tr c đây th ng t p trung vào ngôn ng giao ti p và ch a h có nghiên c u nào v ch vi t ài Loan Nh đã nói trên, nh ng nhà

ho t đ ng vì s phát tri n ngôn ng ài Loan đ u quan tâm đ n c

ch vi t l n ngôn ng giao ti p Bài nghiên c u này s đ c p đ n thái đ c a m i ng i đ i v i nh ng h th ng ch vi t ài Loan

M c đích c a vi c nghiên c u này là nh m xem xét nh ng ý

ki n c a đ c gi v nh ng h th ng ch vi t khác nhau c a ch vi t

ài Loan (Taibun) Vi c nghiên c u này đ c gi i h n trong 244

h c Chân Lí ( ) ài Loan B y m u bài đ c b ng nh ng h

th ng ch vi t khác nhau đã đ c chu n b s n và sinh viên đ c yêu

c u đánh giá v m i m u bài đ c M c đích c a bài nghiên c u này là:

1 Xem xét k t qu đánh giá c a các sinh viên sau khi đ c

nh ng bài đ c m u có khác nhau không? N u các sinh viên đánh giá khác nhau thì y u t nào nh h ng đ n s đánh giá khác nhau đó?

1.2 Th i k thu c đ a ài Loan

Trong ph n này, các th i k thu c đ a c a ài Loan đ c trình bày m t cách h th ng t th i k s khai nh t cho đ n n m 2000 d i

ch đ Qu c Dân ng đ ng th i

Tr c khi trình bày tóm t t l ch s c a ài Loan, tác gi xin

đi m qua vài nét v l ch s th gi i: N m 1492, Christopher Columbus đã khám phá ra Th gi i m i (The New World; t c là châu M ), và m t vài n m sau đó, n m 1498, nhà hàng h i B ào Nha Vasco da Gama đã thông tuy n đ ng bi n gi a châu Âu và n

b ng con đ ng qua M i H o V ng (The Cape of Good Hope)

Thu t ng “s th a nh n” đ c d ch sang t ti ng Anh “identity,” ví d

“s th a nh n dân t c” (ethnic identity – công nh n mình thu c dân t c gì),

“s th a nh n qu c gia” (national identity – công nh n mình là ng i c a

qu c gia nào)

Formosa, tên g i tr c đây c a ài Loan, đã t ng đ c nh ng

thu th B ào Nha ca ng i là “IIha Formosa” (Hòn đ o đ p tuy t

v i) khi h đi qua hòn đ o này vào th k XVI (S 1980: 52) Chính

l i ca ng i đó đã khi n cho ài Loan đ c th gi i bi t đ n và không lâu sau ài Loan b tr thành thu c đ a c a Tây Âu

1.2.1 Th i k s khai

phá ra ài Loan và ng i Hán3 ( ) di c sang ài Loan thì các b

t c ài Loan thu c h ngôn ng Austronesian - Formosan4(Ethnologue 1996) đã sinh s ng đó h n 50 ngàn n m (ví d nh

Loan)

M c dù v y, các b t c ài Loan hi n nay ch chi m 1,7%

t ng s dân ài Loan (Hoàng 1993: 13), đa s các b t c s ng r i rác trên toàn đ o ài Loan tr c khi ng i Hán di c đ n, t c là vào kho ng n a sau th k XVII Ví d , dân s c a các b t c ài Loan

n m 1650 là 68.576 ng i và ch có 15.000 ng i Hán (D ng 1992: 5-10) Phía Tây nam ài Loan là n i ng i Hán t p trung sinh s ng

3

Ng i Hán, khi so sánh v i các b t c ài Loan thì ph i k đ n các nhóm thi u s s d ng ch Hán ( ) t Trung Qu c đ i l c t i: nhóm ng i Holo, ng i Hakka, và nhóm Ng i t nh khác ( ) Ng i Hán khác

v i ng i Trung Qu c, thu t ng “ng i Trung Qu c” ( ) là đ ch công dân c a Trung Qu c sau n m 1912

4 Ngôn ng b n x ài Loan đ c phân lo i d a trên ngôn ng giao ti p

c a các b t c b n x g n đây nên có kh n ng ng i c đ i không có cùng

m t ngu n g c ngôn ng

nhi u nh t Tuy nhiên, lúc đó các b t c ài Loan ch a h thành l p

b t c m t t ch c chính tr nào đ liên k t các b t c trên toàn đ o

Chính vì ngày càng có nhi u ng i Hán di c đ n ài Loan, các b t c b n x sinh s ng khu v c đ ng b ng mi n Tây ngày càng có m i quan h v i ng i Hán nhi u h n so v i các b t c sinh

s ng mi n núi Do có quá nhi u ng i Hán di c đ n ài Loan và

c ng do có nhi u ng i k t hôn v i ng i Hán, cho nên, h đã b nh

h ng phong t c, v n hoá c a ng i Hán (S 1980) M t th i gian sau, ngôn ng c a h c ng d n d n b thay đ i, s th a nh n dân t c trong h b phai m b i s l ng r t đông ng i Hán đ nh c Các b

t c thân thi n5 đ c ng i Hán g i là Sek-hoan - B t c đã thoát ra kh i cu c s ng nguyên th y s khai) su t th i nhà Thanh

và sau này g i là Penn-pou chok - B t c sinh s ng đ ng

b ng) M t khác, ph n l n các b t c sinh s ng khu v c mi n núi

th ng có thái đ thù đ ch v i ng i Hán, b g i là Chhenn-hoan (

t c sinh s ng mi n núi)

Xu t phát t truy n th ng h p hôn lâu đ i, ài Loan th ng

có câu nói “Ông chúng tôi là ng i Trung Qu c nh ng bà chúng tôi

ch ng minh r ng, m c dù ch 1,7% dân s ài Loan là ng i b n x

“g c,” nh ng trên th c t , ph n l n dân c ài Loan mang m t ph n dòng máu b n x

5

Theo quan ni m c a ng i Hán

1.2.2 Th i k Tây Âu (1624-1661)

ng i Hà Lan đã chi m đ o “Bành H ” ( ), n m eo bi n ài Loan, gi a ài Loan và Trung Qu c đ c m t th i gian ng n Lúc

đó, Bành H đ c coi là lãnh th c a nhà Minh ( 1368-1644) thu c Trung Qu c Vi c Hà Lan chi m Bành H khi n nhà Minh vô cùng lo ng i, vì Trung Qu c s Hà Lan l y hòn đ o này làm bàn đ p

ti p t c xâm chi m phía Nam Trung Qu c Vì v y, vào n m 1623 nhà Minh đã đem h n m i nghìn quân đ n giao tranh v i hàng tr m lính

Hà Lan Sau m t vài tháng tranh giành, m t s đi u ki n gi a hai bên

đã đ c l p ra Nh ng đi u ki n đó bao g m: Th nh t, t t c binh lính Hà Lan ph i rút kh i đ o Bành H , n i mà Trung Qu c coi là lãnh th c a mình; đ i l i, h s đ c phép làm n buôn bán t i Trung Qu c Th hai, n u Hà Lan quyêt đ nh chi m ài Loan thì nhà Minh s không can thi p, vì đó không ph i là lãnh th c a Trung

Qu c (S 1980: 58) Do v y, vào n m 1624 Hà Lan đã quy t đ nh t

b vi c chi m hòn đ o Bành H và quay sang chi m phía Nam ài

th t th Trung Qu c li n quay sang ài Loan h t c ng Hà Lan và thành l p chính quy n c a mình ài Loan M t khác, t n m 1626

đ n n m 1642, phía B c c a ài Loan c ng b Tây Ban Nha chi m đóng

Bên c nh vi c bóc l t các ngu n tài nguyên, vi c truy n bá đ o Tin Lành c ng là m c đích quan tr ng c a ng i Hà Lan (S 1980: 80-82), h cho xây d ng nhi u nhà th và tr ng h c H n n a, h đã phát tri n h th ng ch Latinh đ d ch Kinh Thánh sang các ngôn ng

b n x Trong l ch s ài Loan, đây là l n đ u tiên h th ng ch vi t

Latinh c a ài Loan đ c hình thành đ ghi l i ngôn ng b n x ài Loan Ngày nay, ch vi t này đ c g i là Sinkang6

soát vùng duyên h i ông nam Trung qu c, nh vùng H Môn

và c g ng khôi ph c ch đ nhà Minh Tuy nhiên, trong cu c chi n

n m 1657 nh m giành l i kinh đô Kim L ng, quân c a ông ta b t n

th t n ng n Sau th t b i đó, ông ta quay sang chi m ài Loan nh

m t c đi m đ ch th i c ch ng l i Trung Qu c đ i l c Cu i cùng,

n m 1661, ông ta chi m ài Loan t tay Hà Lan và l p ra ch đ nhà

Tr nh Trong l ch s ài Loan, đây là t ch c chính tr đ u tiên do

ng i Hán l p ra (S 1980: 99-113)

Chính nhà Tr nh l n đ u tiên đã đem đ o Kh ng và ch đ

ngôn l n đ u tiên trong l ch s đ c ch p nh n là h th ng ch vi t chính th c ài Loan d i ch đ này Cu i ch đ nhà Tr nh, t ng

s ng i Hán ài Loan là kho ng 150.000 ng i B t đ u t giai

đo n này, s l ng ng i Hán nhi u h n s l ng ng i b n x g c

N m 1683, nhà Tr nh b t ng nhà Thanh là Thi Lang

đánh b i Ban đ u, nhà Thanh đ nh rút h t quân và b l i đ o ài Loan sau khi nhà Tr nh đ u hàng, nh ng t ng Thi Lang đã ph n đ i

đ xu t này Cu i cùng, n m 1684, nhà Thanh tuyên b ài Loan là

m t đ n v hành chính - m t ph thu c t nh Phúc Ki n

(S 1980: 118-120)

Trong su t th i gian đ u chi m ài Loan, nhà Thanh đã ban hành m t s đi u kho n c m ng i Hán di c sang ài Loan Tuy nhiên, s l ng ng i Hán tìm m i cách di c sang ài Loan v n không th ki m soát n i v t qua eo bi n ài Loan, h ph i ch u

r t nhi u nguy hi m, th m chí ph i đánh đ i c tính m ng c a mình

i u này đã đ c ghi l i trong l i c a các bài hát dân ca trong nh ng

cu n sách Koa-a-chheh - Sách bài hát) Ví d bài hát “ ng

đã vi t v s m o hi m c a nh ng ng i Hán, b t ch p lu t pháp

v t qua eo bi n vào ài Loan

Vào cu i th k XIX, dân s ài Loan đã lên t i 2,5 tri u

ng i (S 1980: 133)

1.2.5 Th i k Nh t B n (1895-1945)

N m 1895, ài Loan và Bành H đ c nh ng cho Nh t B n

Nh t Giai đo n t 1895 đ n 1945 chính là giai đo n ài Loan chuy n t xã h i phong ki n truy n th ng Trung Hoa sang xã h i t

b n ch ngh a hi n đ i (S 1992: 205-215)

Trong su t th i gian là thu c đ a c a Nh t B n, ch đ khoa

Loan Giao thông đ c thi t l p trên toàn đ o Th i gian đó, ng i

Nh t đã th c hi n r t nhi u bài đi u tra, kh o sát v dân s , dân t c, ngôn ng và t p quán c a ng i ài Loan Nh ng tài li u đó cho đ n nay v n là nh ng tài li u tham kh o có giá tr cho các nhà nghiên c u, cho dù v c n b n, nó ch ph c v cho m c đích thu c đ a, ví d nh

1928)

Cu i th chi n th hai (1945), quân đ i Nh t đ u hàng quân

ng minh, sau đó T ng Gi i Th ch, nhà lãnh đ o Qu c dân ng ( KMT ho c Kuomintang) đã ti p qu n ài Loan v i t cách

là quân ng minh theo Hi p đ nh s 1 (2/9/1945) (Bành 1995: 61) Trong khi đó, t i Trung Qu c đ i l c, T ng Gi i Th ch đang giao tranh ch ng l i ng C ng s n Trung Qu c Quân đ i c a

60-T ng b đánh b i hoàn toàn và b quân đ i c a ng C ng s n Trung Qu c truy lùng ráo ri t Lúc đó, v th qu c gia c a ài Loan

s ph i ph thu c vào m t hi p c hoà bình gi a các qu c gia tham chi n Tuy nhiên, do th t b i t i Trung Qu c, T ng quy t đ nh chi m ài Loan làm c đi m v i lý do “ ài Loan v n là m t ph n

c a Trung Qu c” đ ch th i c giành l i Trung Qu c đ i l c (Ker 1992; Bành 1995; S 1980; V ng 1993)

Trong th i gian chi m ài Loan, T ng Gi i Th ch đã d ng lên h th ng chính tr Trung Hoa Dân Qu c (R.O.C) Trung Hoa Dân

Qu c tr c đây là tên chính th c c a chính ph Trung Qu c Trung

Qu c đ i l c (1912-1949) cho đ n khi n c C ng hoà Nhân dân Trung Hoa (P.R.C) đ c thành l p vào n m 1949 T ng Gi i Th ch

v n kh ng đ nh r ng Trung Hoa Dân Qu c là chính ph h p pháp duy

nh t c a Trung Qu c B i vì ài Loan b coi là c đi m và là m t

ph n c a Trung Qu c - theo quan đi m c a ch đ Qu c dân ng - nên ng i ài Loan không đ c phép th a nh n h là ng i ài Loan, mà ph i th a nh n là ng i Trung Qu c (V ng 1993) Ví d ,

ng i ài Loan không đ c t do s d ng ngôn ng ài Loan; bên

c nh đó, h c sinh, sinh viên bu c ph i h c ti ng Hoa, h c l ch s , đ a

lý Trung Qu c v.v và h không đ c phép h c b t c m t l nh v c nào v ài Loan

thi t quân lu t đ c l p ra ài Loan, t n m 1949 đ n n m 1987

Ng i ài Loan không đ c phép thành l p b t k m t ng7

phái chính tr đ i l p nào ho c t ch c các cu c b u c c p qu c gia, nh

b u t ng th ng và b u c l p pháp Ngoài ra, ng i ài Loan c ng không có quy n t do báo chí và xu t b n

Phong trào chính tr b n x đ ng th i đ c kh i x ng vào

cu i nh ng n m 19808 Sau khi con trai T ng Gi i Th ch là T ng

Kinh Qu c9 lên thay cha lãnh đ o Qu c dân ng đ n khi ch t là

ng i g c ài Loan chính th ng B i th , đây là l n đ u tiên trong

l ch s , T ng th ng ài Loan là ng i ài Loan Ông lên n m quy n

t n m 1988 đ n 2000

Ông Lý đã t ng nói: “Qu c dân ng là ch đ ngo i bang.10

” Ông đ xu t thay đ i Qu c dân ng ngo i bang thành Qu c dân

ng b n x c a ng i ài Loan (Qu c dân ng Trung Qu c thành

ông, nên m t s thành viên b o th c p ti n c a Qu c dân ng đã b

đ ng này và thành l p m t đ ng m i mang tên Tân ng vào

n m 1993 Tuyên ngôn c a đ ng m i này đã ch rõ: “Tân ng kh ng

đ nh m c đích mà nhà lãnh đ o Tôn Trung S n đã nêu là gi v ng

th ng nh t dân t c.11” M c tiêu c a Tân ng là mu n ài Loan và Trung Qu c th ng nh t

Nói tóm l i, vào cu i th k XX, ài Loan có ba đ ng chính

11

“Tân ng kh ng đ nh m c tiêu c a nhà lãnh đ o Tôn Trung S n: Chúng

ta ph i gi v ng th ng nh t dân t c, thúc đ y h th ng chính tr dân ch ,

th c hi n phúc l i xã h i, lu t pháp công b ng, đ m b o an ninh, hoà bình

và xoá b tham nh ng” (Tuyên ngôn c a Tân ng 1993)

(DPP) Có th nói ng Dân ch Ti n b là ng th a nh n v th

qu c gia ài Loan ng này luôn mong mu n ài Loan đ c l p

nh m “xây d ng ài Loan tr thành m t n c C ng hoà ài Loan.12”

ng th hai là Qu c dân ng, ng này th a nh n c ài Loan và Trung Qu c ng này ng h “Trung Hoa Dân Qu c ài Loan.13”

ng cu i cùng là Tân ng (CNP) ây là ng th a nh n Trung

Qu c ng này ng h m t ài Loan và Trung Qu c th ng nh t S

ng i ng h ba ng này th hi n trong t l t ng s phi u mà m i

ng giành đ c trong cu c b u c l p pháp tháng 12/1998: ng DPP giành đ c 29,55%, KMT là 46,39% và CNP là 7,05%

ng i Hán ch đ nh sinh s ng ài Loan t m th i Nh ng ng i di

c này có cùng m t t tiên ( - tôn t c) v i nh ng ng i sinh

s ng ông nam Trung Qu c (Tr n 1994: 140-141) Tuy nhiên, d i

th i nhà Thanh, ài Loan chuy n t xã h i di c sang xã h i b n x qua quá trình b n x hoá (Tr n 1994: 92) i u đó có ngh a r ng

nh ng ng i di c đ n ài Loan b t đ u đ nh c đó và t phân bi t

h v i nh ng ng i s ng Trung Qu c B i th , ng i ài Loan lúc

đó th ng có câu nói: “B n không nên tin hoàn toàn vào l i c a

tin vào ng i Trung Qu c, đ c bi t khi b n làm n kinh doanh v i h Tóm l i, cu i ch đ nhà Thanh là th i gian ng i ài Loan ý th c

c a nhà nghiên c u S (1992: 196-200)

Ngay d i ch đ th c dân Nh t B n, quá trình hi n đ i hoá

và t b n hoá đã làm cho ng i ài Loan d n có ý th c dân t c

Nh ng ng i nh p c tr c đây v n g n bó v i t tiên c a h nh

đây h đã c m nh n đ c r ng h chính là “ng i ài Loan” (

), khác v i ng i Nh t B n T đó, “ng i ài Loan” đã đ c

ng i dân ài Loan t công nh n mình.

Trong su t th i k Nh t B n chi m đóng, chúng ta có th th y

r t rõ s th a nh n dân t c và qu c gia c a ng i ài Loan qua các

t ch c thanh niên ài Loan, nh Tân dân H i ( ) đ c thành

l p vào n m 1920 v i m c đích “thúc đ y c i cách chính tr ài Loan nh m đem l i h nh phúc m no cho ng i ài Loan15

” (V ng 1988:44-49)

14

Ng i Hán đã đ nh c ài Loan t g i mình là “ng i b n x ” (), khác v i “Ng i ng S n” ( ) s ng Trung Qu c (S 1992: 196-200), “ ” có ngh a là khách ho c là ng i du l ch “Khách ng

S n” ( ) có ngh a là nh ng ng i du l ch đ n t Trung Qu c đ i l c

15

“ , ” (V ng 1988: 49)

44-Ngoài ra, còn có nh ng bài báo nh “ o c a chúng tôi và

trong đó nói rõ: “ M c dù, ài Loan hi n nay thu c v ch Nh t

B n, nh ng ài Loan là c a chúng tôi - nh ng ng i ài Loan16” (V ng 1988: 53) H i Thanh niên ài Loan này là t ch c do các sinh viên ài Loan sinh s ng Tôkyô, Nh t B n thành l p

Thêm vào đó còn có tuyên ngôn c a H i H c thu t ài Loan

t ch c t i Tôkyô - Nh t B n, bao g m nh ng đi u kho n sau:

“ ng h ài Loan gi i phóng!”

“Giành quy n t do s d ng ti ng ài Loan!”

“ ài Loan s mãi mãi đ c l p!”

(V ng 1988: 91-92)

Trong th i gian là thu c đ a Nh t B n, ng i dân ài Loan

m i nh n ra đ c r ng mình chính là ng i ài Loan17 đ phân bi t

v i ng i Nh t Sau đó là m t giai đo n ng i ài Loan không còn xác đ nh rõ đ c dân t c c a mình n a Lý do chính là vào n m

ài Loan là m t dân t c khác v i Nh t B n Ví d , ng i Nh t B n đã treo

gi i th ng mang tên “Gia đình Qu c ng ” ( ) đ l a ch n nh ng

ng i ài Loan đ tiêu chu n tr thành ng i Nh t B n S l ng nh ng

ng i này ch chi m 0,9% t ng dân s ài Loan n m 1942 (Hoàng 1993: 94)

Th ch đã khi n cho ng i ài Loan không còn nh n rõ đ c dân

t c c a mình; ph n l n nh ng ng i này luôn cho r ng h là ng i Trung Qu c H n n a, v n đ Trung Qu c hoá ài Loan c a ch đ

Qu c dân ng c ng đóng vai trò quan tr ng trong vi c xác đ nh s

nh ng ng i “Ng i t nh khác”18 v n cho r ng h là ng i Trung

Qu c

Th i gian đ u, khi ch đ Qu c dân ng c a T ng Gi i

b quân T ng Gi i Th ch gi t h i (Kerr: 303) Ti p sau v tàn sát

đ m máu ngày 28/2 là “th i k kh ng b tr ng” ( ) vô cùng th m kh c trong l ch s ài Loan vào nh ng n m 1950 Ch đ

đ c tài c a T ng Gi i Th ch v i nh ng chính sách bóc l t ngu n kinh t ; s khác bi t v v n hoá gi a ng i ài Loan và ng i Trung

Qu c c ng là nguyên nhân gây ra v tàn sát đ m máu ngày 28/2 (S 1980; Kerr 1992) Do ng i ài Loan th a nh n h chính là ng i

ài Loan, đi u này đã tr thành m i đe do l n đ i v i ch đ Qu c dân ng Trung Qu c, nên ch đ này đã âm m u “t y não” ng i

ài Loan thông qua h th ng giáo d c qu c gia và ph ng ti n truy n thông đ i chúng (V ng 1993: 70-71) K t qu là r t nhi u

ng i ài Loan, đ c bi t là nh ng th h tr l i cho r ng h là ng i Trung Qu c Theo kh o sát c a nhà nghiên c u V ng, n m 1993, t

l nh ng ng i ài Loan nh n h là ng i Trung Qu c (tr Ng i

t nh khác) đ tu i t 50-59 là 9,3%, t 40-49 là 18,3%, t 30-39 là 20,5% và t 20-29 là 30,5%

Nói chung, t i ài Loan có ba s th a nh n qu c gia khác

bi t Th nh t là nh ng ng i th a nh n qu c gia ài Loan, h ng

h ài Loan đ c l p nh m xây d ng m t n c C ng hoà ài Loan

Th hai là nh ng ng i th a nh n ài Loan và Trung Qu c S th a

nh n qu c gia m h c a h đ c ph n ánh qua thái đ không rõ ràng

v v th qu c gia (ví d , h mong mu n duy trì v th qu c gia m p

m nh hi n có) Th ba là nh ng ng i th a nh n Trung Qu c; m c

dù nh ng ng i này v n t nh n mình là ng i ài Loan, nh ng t

t ng c a h l i xu t phát t s th a nh n mang tính c c b thu c dân t c Trung Qu c H đ xu t th ng nh t v i C ng hoà Nhân dân Trung Hoa (PRC) trong t ng lai theo m t s đi u ki n, nh là PRC

ph i tr thành m t n c dân ch và c ng ph i có m c s ng nh ài Loan

S ng i ng h v th qu c gia khác nhau t i ài Loan đ c

ph n ánh qua t l phi u b u trong cu c b u c t ng th ng tr c ti p

l n đ u tiên19

vào n m 1996, g m 4 ng c viên cho ch c t ng th ng: (1) ng c viên c a ng Dân ch Ti n b Bành Minh M n ( ) giành đ c 21,13% ng Dân ch Ti n b là ng đ i l p đ u tiên trong th i k Qu c Dân ng và v n đ c coi là ng c a ng i ài

giành đ c 54,00% s phi u, đây là ng th hi n s th a nh n qu c gia m h c a c ài Loan và Trung Qu c; (3) Lâm D ng C ng20

đ i di n cho nh ng ng i th a nh n Trung Qu c Ng i th t là

t ng trung l p

Bên c nh các s li u t cu c b u c t ng th ng n m 1996, chúng ta còn có th tham kh o cu c đi u tra c a Trung tâm th m dò

d lu n TVBS ti n hành vào tháng 1/1999 trên t ng s 1.176 đ i

t ng tham d đi u tra Trong cu c đi u tra này, 22,7% đ i t ng d

đ nh ng h ài Loan đ c l p, 49,4% d đ nh duy trì v th qu c gia

19

Ng i ài Loan không đ c phép tr c ti p b u t ng th ng trong su t

th i k nhà T ng c m quy n Tám n m sau khi T ng Kinh Qu c (

) ch t (n m 1988) thì ng i ài Loan m i đ c phép b u T ng th ng

tr c ti p (T ng Kinh Qu c, con trai c a T ng Gi i Th ch đã thay cha lãnh đ o ng KMT)

20

Lâm D ng C ng tr c là thành viên c a ng KMT Tuy nhiên, ông đã

b đu i kh i ng KMT do đòi ra ng c t ng th ng mà không có s đ c

c a KMT Ông đ c Tân ng ng h trong cu c b u c này

m p m hi n có và 15% mu n ài Loan th ng nh t v i Trung Qu c trong t ng lai

Tóm l i, ng i ài Loan ngày nay v n ch a nh t quán v v

th qu c gia c a h và c ng không bi t nên ng h ng phái chính

tr nào i u này không ch nh h ng đ n chính tr , đ c bi t là v n

đ v th qu c gia c a ài Loan, mà còn nh h ng đ n n n v n hoá

ài Loan, nh v n h c và ch vi t ây c ng là nh ng v n đ mà phong trào Taibun đ ng th i vô cùng quan tâm Lý do mà ch ng này đ c p đ n giai đo n thu c đ a ài Loan là đ ng i đ c hi u

rõ h n v phong trào Taibun

1.3 T ng quan

chính tr , xã h i c a ài Loan và phong trào Taibun hi n đ i Nh ng

ch ng này s giúp ng i đ c hi u đ c t i sao và làm th nào đ

ng i ài Loan có th phát tri n đ c ngôn ng m đ Trong

ch ng 3, chúng tôi s đi m l i m t s nghiên c u tr c đây v

nh ng thái đ ngôn ng và v ch vi t ài Loan

CH NG 2 DÂN T C, NGÔN NG VÀ

H TH NG CH VI T ÀI LOAN

2.1 Dân t c và ngôn ng ài Loan

T ng di n tích c a ài Loan, bao g m đ o chính và m t s hòn đ o nh là 35.961 km2

Dân s c a ài Loan n m 1995 là kho ng 21 tri u ng i (Ethnologue 1996), g m b n nhóm dân t c thi u s chính: b t c b n x (1,7%); Holo (73,3%); Hakka (12%) và

“Ng i t nh khác” (13%) (Hoàng 1993: 21) Ng i Holo, Hakka và

“Ng i t nh khác” th ng đ c g i là ng i Hán và ngôn ng c a h

c ng đ c g i là ngôn ng Hán, khác v i các th ng M c dù h đ u

ngôn ng dân t c c a h thì l i khác nhau, đó là ti ng Holo, Hakfa và

ti ng Hoa Nh ng ng i s d ng nh ng th ti ng này s không th

hi u nhau n u h không h c ngôn ng c a dân t c khác (DeFrancis 1990: 54-57)

Ng i ài Loan c ng s d ng ti ng n c ngoài, nh ti ng

Nh t và ti ng Anh, trong th ng m i qu c t Bên c nh đó, g n đây

ài Loan c ng có nh ng ng i đ nh c m i, nh ng i Vi t Nam và

Philipin (nh ng ng i đã k t hôn v i ng i ài Loan) Trong ph n dân t c, ngôn ng và h th ng ch vi t ài Loan, chúng tôi t m

th i không đ c p đ n nh ng nhóm ng i này

2.1.1 Các b t c b n x ài Loan

M t s b t c b n x đã sinh s ng ài Loan hàng nghìn

n m Ngày nay, h nói kho ng 12 th ti ng thu c h ngôn ng Austronesian - Formosan và s ng r i rác trên toàn ài Loan (Ethnologue 1996) Các h c gi nh G Talor, Yoshinori ( ),

và Lý Nhi m Qu l i có cách phân lo i các b t c khác nhau Các h c gi đã chia nh ng b t c này thành hai nhóm khác bi t

d a trên m i quan h xã h i và s c t c c a h đ i v i ng i Hán

Tr c h t là Sek-hoan ( - b t c đã thoát ra kh i cu c s ng nguyên th y s khai) ho c b t c Penn-pou ( - b t c đ ng

b ng), nh ng ng i này ph n l n s ng đ ng b ng, có quan h v i

ng i Hán và b nh h ng nhi u t h Th hai là Chhenn-hoan (

- b t c s khai) hay Ko-soan chok ( - các b t c mi n núi) Theo quan đi m c a ng i Hán, nh ng ng i này không m y thân thi n, vì h ít có m i quan h v i ng i Hán nên không b nh

h ng nhi u t ng i Hán Ph n l n21 nh ng ng i này s ng khu

v c mi n núi

21

M t s b t c trong nh ng b t c đó, nh Amis s ng nh ng khu v c duyên h i phía ông c a ài Loan

Qaugaut (Lý 1997b: 61) đ u sinh s ng đ ng b ng T cu i

th k XVII tr đi, nh ng ng i này d n d n ch u nh h ng r t nhi u t nh ng ng i Hán nh p c , h u qu là h b t đ u đánh m t ngôn ng và t p quán c a chính h (Tsuchida 1991: 1)

Các b t c “mi n núi” g m có Atayal ( ), Saisiyat ( ),

), Amis ( ) và Yami ( ) (Lý 1997b: 61)

Hình 2: S phân b ngôn ng ài Loan

2.1.2 Ng i Holo

Trong l ch s ài Loan, ng i Holo là nh ng ng i di c đ u tiên đ n ài Loan H b t đ u di c t đ n ài Loan vào th i k nhà Tr nh, n a sau th k XVII

ngh a là nh ng ng i đ n t phía Nam c a t nh Phúc Ki n Trung

Qu c Ngôn ng thi u s c a ng i Holo là ti ng Holo (Holo-oe)

ho c c ng có th g i là ti ng Mân nam H n n a, ti ng Holo th ng

ti ng ài Loan Tên “Holo” đã đ c vi t b ng nhi u ch Hán khác nhau và đ c nhi u h c gi gi i thích b ng các gi thuy t v i nh ng

ý ngh a khác nhau Theo gi thuy t th nh t, “Hà L c” ( ) (Lâm 1991: 7-8) có ngh a là vùng đ ng b ng gi a sông Hoàng Hà

và sông L c Th y , là ngu n g c c a tên Holo Gi thuy t th hai là c a nhà nghiên c u H ng Vi Nhân (1987: 148) Ông kh ng

đ nh r ng ch Hán chu n c a tên g i Holo là “L c Liêu” ( ), có ngh a ng i Holo có ngu n g c t L c Liêu, b t c thu c ch ng t c

nghiên c u H a C c ôn (1992: 10-14) l i cho r ng thu t ng “Phúc Lão” ( ) ngày càng đ c s d ng r ng rãi và có nhi u ng i ch p

nh n h n c Thu t ng đó có ngh a là ng i c a t nh Phúc Ki n ( )

và Ch ng Châu ( ), là hai huy n thu c t nh Phúc Ki n, mi n ông nam Trung Qu c Theo cu c đi u tra dân s n m 1926 thì 44,8% dân s ài Loan là đ n t Tuy n Châu, 35,2% là t Ch ng

Châu và ch 3,1% là t các huy n khác thu c t nh Phúc Ki n (H a 1992: 28)

Nói chung, ti ng Tuy n Châu và Ch ng Châu là hai ph ng

ng thu c ti ng Holo Tuy nhiên, gi a hai th ti ng đ a ph ng Tuy n Châu và Ch ng Châu c ng có s khác nhau: ví d , /koe/ và /ke/ cùng ch m t ngh a “con gà.” M c dù, hai ph ng ng Tuy n Châu và Ch ng Châu là hai bi n th khác nhau có ngu n g c t

ti ng Holo nh ng sau khi hai ti ng đ a ph ng này đ n ài Loan cùng v i nh ng ng i di c , chúng d n d n đ c k t h p và tr

ngh a là ti ng m đ m i này không ph i ch là ti ng Ch ng Châu

c ng không ph i ch là ti ng Tuy n Châu” (H ng 1992b: 71) H n

n a, th ti ng “không Ch ng không Tuy n” này còn ch u nh

h ng t th ng c a các b t c sinh s ng đ ng b ng ài Loan và

c ng ch u nh h ng t ti ng Nh t trong th i k ài Loan là thu c

đ a c a Nh t B n Ngày nay, ngôn ng “không Ch ng không Tuy n” đ c g i là ti ng Holo ho c Taigi (ti ng ài Loan)

Bên c nh nhóm ng i Holo di c sang ài Loan còn có m t nhóm ng i di c khác, đó là ng i Hakka ( ) Do l nh c m c a nhà Thanh nên ng i Hakka di c sang ài Loan mu n h n so v i

ng i Holo Ngay sau khi đánh b i nhà Tr nh n m 1683, nhà Thanh

đã ban hành nh ng l nh c m nh : nh ng ng i sinh s ng Tri u

đ c phép di c đ n ài Loan, vì ài Loan lúc đó b nghi là c n c