Tai lieu y khoa ĐƯỜNG vào KHOA học của tôi khotailieu

Nh v y, thùy ph i có 3 phân thùy: phân thùy sau, phân thùy tr c và phân thùy gi a, và thùy trái ch có m t phân thùy thôi cho nên các tác gi Anh, M thích dùng ch phân thùy bên đ ch thùy t

NG VÀO KHOA H C C A TÔI

C Giáo s Tôn Th t Tùng

Mình đánh máy l i cu n sách này KHÔNG vì m c đích ki m ti n, hay vì l i ích cá

đó ây là m t cu n sách quý và hay, mình đã m t công tìm ki m nó bao ngày tháng mà

đ c r ng mình đang r t c n tìm đ c nó Ng i b n y đã c t công h i t B c vào Nam,

bên trong đó Và v i mình, m t cu n sách hay và quý n i dung ch không ph i bìa và

giá C m n b n vì món quà sinh nh t tuy t v i nh t t tr c đ n nay!

B n đánh máy này mình s g i b n y đ u tiên! Mình đã luôn mong mu n s có

giá tr c a cu n sách, đ c bi t là các b n sinh viên Y Hà N i Sách hay không th ch đ

tr ng bày t kính, m t cu n sách có giá tr th c s nên đ cho t t c m i ng i cùng đ c,

nói: "M c đích c a s s ng là s truy n th l i nh ng gì đã h c đ c, không còn m c đích nào cao h n n a" Mình bi t r ng r t nhi u b n đã nghe nói đ n cu n sách, đã mu n tìm

đ c nó mà không có Nay mình mong s có th đem cu n sách đ n g n v i các b n, đ các

b n có c h i đ c đ c nó và c m nh n nó Mình hy v ng r ng v i các giá tr mà cu n

sách mang l i, các b n s có thêm tình yêu vào ngh y, tình yêu v i ngôi tr ng chúng ta đang h c t p, tình yêu v i khoa h c và các b n s có thêm đ ng l c đ h c t p, nghiên c u

khoa h c th t t t

nên đã vi ph m quy n tác gi

C m n các b n đã đ c!

BLL

Mình xin chép l i nguyên v n trong cu n sách c a nhà xu t b n Thanh Niên, tái

b n l n th 3 n m 2000! Có ch nh s a m t s ch sai sót nh , và có th trong quá trình đánh máy ch a th ki m tra k l ng nên có nh ng sai sót khác Mong nh n đ c s góp ý đ ch nh s a cho hoàn ch nh h n!

Giáo s Tôn Th t Tùng là m t nhà bác h c có ti ng, đã t ng làm c v n quân y cho

B T ng T l nh trong th i kháng chi n , hi n nay là m t chi n s xu t s c trên m t tr n cách m ng khoa h c k thu t n c ta

T p sách " ng vào khoa h c " c a giáo s ch c ch n s giúp ích cho các anh

ch em thanh niên hi n đang ti n quân vào khoa h c, hòa mình xây d ng T qu c Vi t Nam xã h i ch ng a thân yêu c a chúng ta

Xuân n m 1977

VÕ NGUYÊN GIÁP

***

L I NÓI U

T ng H ng Tâm và Hi u Th o, nh ng con ng i c a th h t ng lai

Trong cu n sách nh này, tôi xin trình bày m t s công trình nghiên c u k t h p v i

cu c s ng c a tôi t lúc còn là m t thanh niên d i th i Pháp thu c qua chín n m kháng chi n ch ng Pháp, cho đ n nh ng n m gian kh ch ng M , c u n c k t thúc trong b u không khí t ng b ng th ng nh t n c nhà ây là m t t thu t trung th c cách làm vi c,

ph ng pháp công tác khoa h c c a tôi, mong mu n góp ph n kích thích nhi t tình c a các b n tr trong vi c đi sâu vào nghiên c u khoa h c Công vi c nghiên c u c a tôi là công vi c nghiên c u c a m t ng i th y thu c và m t ng i m x , t p trung vào nh ng

b nh nhi t đ i c a gan và các ph ng pháp m x v gan và m t Trong vi c trình bày tôi

s c g ng nêu lên cách phát hi n và xem xét s vi c nh m rút kinh nghi m giúp các b n thanh niên đang ti n công vào khoa h c, tr c h t là cách suy ngh , cách đ t v n đ , ngay trong nh ng đi u ki n vô cùng thi u th n Tôi là m t ng i h c trong n c, ch có h c

v trong n c, đi u đó s khuy n khích anh ch em tr tu i đi vào nghiên c u nh ng v n đ

th c t c a n c nhà đ t ra h n là ch nghiên c u qua sách v hay lý lu n ph ng Tây Vì các công trình ch y u c a tôi s nói nhi u đ n gan , tôi xin phép tóm t t gi i thi u v i các

b n thanh niên không trong ngành y ki n th c c b n v gi i ph u gan đ các b n có th theo dõi d dàng Gan là m t t ng to l n, n ng d i 1,500 kg n m d i m t c g i là c hoành, ng n đôi cái nguyên th y, g i là xê-lôm (coelome), trên phôi thai vào nh ng

ngày m i hình thành, ra hai khoang: khoang trên là ng c, khoang d i là b ng N u xem trên m t gan l n (gan l n gi ng gan ng i và vì v y ng i ta dùng l n làm v t nghiên c u trong vi c tha y gan trên ng i), thì ta th y có m t màng m ng đi t c hoành

xu ng m t trên gan (g i là vòm gan) và chia thành hai thùy l n: m t thùy ph i và m t thùy trái Gan ng i và gan l n khác v i gan chó, vì gan chó có 4 thùy tách r i kh i nhau ra:

m t thùy gi a kèm bên ph i thùy ph i và bên trái thùy trái Ba thùy này n m tr c m t

t nh m ch l n đi vào bu ng trên c a tim ph i, g i là nh ph i; đó là t nh m ch ch d i,

và sau m ch đó, gan có thêm m t thùy n a, g i là thùy sau Gan ng i khác gan chó, vì

nh ng thù y đã k t li n v i nhau, vì v y, cho đ n quá th k 19, các nhà m x v n ch a

bi t vi c này, và ch phân chia gan ra hai thùy: trái và ph i Nh v y mu n c t gan d dàng, nh là c t các thùy ph i, ng i ta ph i nghiên c u tr c h t gan ng i đ xem nó

có phân chia ra t ng thùy nh , nh chó không D n d n sau nghiên c u c a tôi v các

t nh m ch trong gan (t nh m ch vào g i là t nh m ch c a, t nh m ch ra g i là t nh m ch trên gan hay là t nh m ch gan), đ n n m 1948, các tác gi Th y i n, M và Pháp đã

ch ng minh rõ r t là th t s gan có hai gan ( khác h n v i hai thùy kinh đi n): gan ph i

và gan trái (gan ph i và gan trái khác v i thùy ph i và thùy trái) n m hai bên m t rãnh không th y rõ, đi theo đ ng t nh m ch gi a trên gan mà ng i ta có th coi nh là m t

tr c ch y gi a gan, r i đ n các phân thùy đ c phát hi n, và theo quan đi m v gi i ph u

so sánh gi a loài v t (analomie comparée), ng i ta c ng chia gan ng i, đi t ph i qua trái, thành 4 phân thùy: phân thùy sau, phân thùy tr c, phân thùy gi a và phân thùy bên, danh t phân thùy dùng đ tránh kh i l n l n v i thùy ph i và thùy trái kinh đi n mà t

x a đ n nay các th y thu c đã quen dùng Nh v y, thùy ph i có 3 phân thùy: phân thùy sau, phân thùy tr c và phân thùy gi a, và thùy trái ch có m t phân thùy thôi cho nên các tác gi Anh, M thích dùng ch phân thùy bên đ ch thùy trái gan kinh đi n Nh ng nghiên c u này g i là nghiên c u c b n vì nh nh ng mô t các t nh m ch, cách chia phân thùy, ng i m x m i có th đ t c s cho k thu t, ph i ti n hành ki m tra l i các

v n đ c b n Ng i ta hay nh m, nh ng danh t nh sau: ng d ng và c b n Khi nói

đ n k thu t là nói đ n ng d ng, và mu n có phát minh k thu t, thì ph i có nghiên c u

c b n

Khi nghiên c u các t nh m ch trong gan, cách chia phân thùy, tôi làm nghiên c u c

b n; nh ng trong nghiên c u c b n c ng ph i dùng k thu t, gi s cách tiêm thu c nhu m, cách áp d ng s tiêu mòn nh ng t ch c m m b ng a- xit, dùng ph ng pháp ph u tích b ng n o, ph ng pháp dùng X quang Nh v y k thu t và c b n c ng g n bó v i nhau, nh ng khi nói ng d ng, ng i ta mu n nói đ n s áp d ng k thu t vào đ i s ng con ng i Có k thu t l i quy t đ nh s nghiên c u c b n: gi s , trong sinh v t h c,

n u không có phát minh k thu t v kính hi n vi đi n t và máy siêu ly tâm , thì làm sao

mà có đ c khoa h c c b n v sinh h c phân t ? Trong vi c nghiên c u v gan, nh

ph ng pháp c t gan c a tôi, cho phép tôi c t gan nhanh và d dàng, tôi có nhi u kh

n ng đ c t b các ph n gan b b nh và nghiên c u nh ng tiêu b n y; nh đó tôi đã có

Các nghiên c u c a chúng tôi hoàn toàn nh m vào th c t nhi t đ i c a môi tr ng

Vi t Nam: giun đ a trong các b nh gan là m t b nh ch y u và nh nó, chúng tôi đã xét

l i nhi u v n đ c b n c a y h c, và nh ng công trình này tuy có tính ch t riêng, nh ng

đã góp m t ph n v s hi u bi t chung, con giun hay hòn s i v n có ngh a là nh ng v t l

n m trong ng m t, và nguyên lý c b n cu i cùng đ u gi ng nhau Nh đó ta th y ngay tính ch t tuy t đ i toàn di n c a khoa h c, và ta th y ngay r ng khoa h c Vi t Nam không

th tách r i kh i khoa h c chung c a th gi i Vì nh ng lý do đó mà các nhà m x n c ngoài đ u nh t trí đ a tên tôi vào danh sách c a nh ng ng i đã tiên phong xây d ng ngành ph u thu t gan c a th gi i, nh Rex, Mac In-đô (Mác Indoe), Yot-s -r (Hjortsjo)

và Cu-i-nô (Couinaud)

**

* Tôi xin phép chia cu n sách nh này thành 4 ph n, th hi n s g n bó và th ng nh t

gi a cu c đ i khoa h c và cu c đ i chính tr c a tôi: cu c đ i khoa h c, h ng v nghiên

c u các ph ng pháp c t gan, các b nh nhi t đ i v gan và ung th gan, và cu c đ i chính tr c a tôi, b t đ u t lúc còn là m t ng i trí th c m t n c cho đ n ngày vinh quang c a dân t c ta giành l i đ c l p và th ng nh t đ t n c, non sông m t d i ngàn

n m t i đ p c a chúng ta Tr c ngày h p i h i ng l n th 4, tôi đã vi t m t bài

đ ng trên báo Nhân Dân đ nói lên lòng bi t n sâu s c và lòng chung th y c a tôi đ i v i

ng C ng s n Vi t Nam, ng i đã lãnh đ o toàn dân ta đi đ n th ng l i cu i cùng trong

s nghi p gi i phóng dân t c và đang lãnh đ o toàn dân ta ti n lên xây d ng m t n c

Vi t Nam th ng nh t và xã h i ch ngh a hùng m nh

*****************************************

h t r i Lúc y thu c v nh ng bu i ph n vinh c a th c dân Pháp, nh ng báo chí và ra-đi-ô ngày nào c ng nói đ n m t cu c chi n tranh có th bùng n châu Âu M t thanh niên mang kính tr ng b ng th t lên: "Bao gi chúng ta có

th nghe đ c trên ra-đi-ô nh ng câu nh th này: "Thông báo c a T ng T

l nh quân đ i Vi t Nam cho bi t quân đ i Vi t Nam đã đánh tan cu c ph n công c a quân đ ch " Anh em xung quanh đ u c i lên nói r ng: "Khi nào mày vào n m trong nhà đá r i"

Nghe câu h i c a anh chàng sinh viên đeo kính tr ng, tôi th y trong lòng

có cái gì bâng khuâng, đau đ n T lúc h c tr ng B i cho đ n nay, m i l n

ra đ ng đ i v i tôi là m i l n t c gi n: đ ng đi l i đ u nh ng cho nh ng Tây đ m th c dân hay tr con Tây lai, có khi chúng r t láo x c đ i v i tr con

và nhân dân lao đ ng chúng ta, và đôi lúc chúng nói chuy n v i nhau ngay

tr c m t tôi, chúng nó chê c i nh ng t p quán c a dân mình, coi tôi nh là

m t ng i c a chúng đã tách kh i dân t c mình r i Có khi tôi cáu ti t, n i khùng lên v i chúng thì chúng nói v i th nh ng k th ng, m m c i mà nói:

"Anh quên là chúng tôi đã l y thành Nam nh và Hà N i mà ch c n có hai ba

ch c ng i lính thôi !"

Tôi sinh ngày 10 tháng 5 n m 1912, Thanh Hóa Cha tôi qua đ i lúc tôi

m i đ c ba tháng C ng n m y, m tôi đ a đàn con, cháu v Hu và mua

m t ngôi nhà có v n r ng trên b sông H ng, cách c u B ch H đ 200

th c, v phía trên ngay tr c m t c n Dã Viên M tôi mu n cho tôi đi h c đ làm quan, nh ng tôi chán ng y c nh t ng nh ng quan l i Hu : m t m t thì

s Tây h t vía, m t m t thì chà đ p nhân dân lao đ ng c a mình; vì th tôi đã

s m r i nhà đ ra Hà N i vào kho ng n m 1931, theo h c tr ng B i, r i

tr ng Y, mong r ng mai sau s làm m t ngh "t do" không ph thu c vào đám quan l i hay chính quy n th c dân

Lúc tôi vào n m th ba, thì c H c Di, bá s m x là ng i Vi t Nam duy nh t lúc y đ c công nh n chính th c, cùng đ n làm vi c b nh vi n Ph Doãn(1), nh là bác s th ng trú, ngh a là ph trách các ca m x c p c u T

n m 1935, tôi đã đ c tuy n cùng 10 sinh viên khác vào làm ngo i trú t i b nh

vi n Ph Doãn

(1) u tiên g i là b nh vi n b o h , sau đ i là b nh vi n Y-éc-xanh

(Yersin) sau l i đ i là b nh vi n Ph Doãn, nay g i là B nh vi n h u ngh Vi t

Nam - C ng hòa Dân ch c, g i t t là b nh vi n Vi t - c (t n m 1958)

Sau hai n m ngo i trú, đáng l tôi đ c thi vào n i trú, nh ng chính quy n

th c dân Pháp không ch u t ch c cu c thi y vì không mu n có nh ng dân

b n x c nh tranh k thu t v i nh ng ng i "n c m " áng l tôi ph i trình

lu n án thi ra bác s n m 1937, nh ng tôi r t bu n và phân vân Tôi suy ngh :

"Ra bác s đ đi làm ti n trong khi đó h c hành ch a ra gì; n u không đ u tranh thì ch ng bao gi t i th c dân ch u t ch c thi n i trú cho sinh viên tr ng Y!",

b i vì trong thâm tâm c a th c dân, chúng ch mu n đào t o nh ng ng i ph c

v cho chúng, làm d i quy n chúng đ duy trì t đ i này sang đ i khác ch

Vi t - c ngày nay Bây gi m i th c s b t đ u cu c đ i khoa h c c a tôi: nay tôi không ph i thi c m t cách g t gao nh tr c, tôi có m t c n phòng

ti ng nh t lúc b y gi , Giáo s An-tôn-nanh G t-xê M xong, có khi tôi ph i

đi ngay, không k p n c m tr a, xu ng nhà m xác, tr c Vi n Paxt , vì tôi làm ph đ o v ph u tích và m x th c hành trên xác ch t Xong vi c, tôi ph i

tr l i b nh vi n, xem l i các ca m bu i sáng, t i đ n tôi v phòng đ n m ch

đ i các ngo i trú đ n g i v nh ng ca c p c u C ng đ lao đ ng th t là cao,

nh ng tôi còn tr có s c kh e, (tôi còn là đ i tr ng đ i bóng đá n i ti ng c a

tr ng Y), l i có chí, kiên quy t h c đ n n i đ n ch n cái gì tôi ch a bi t, và

có th nói r ng nh ng ng i th y t t nh t c a tôi là nh ng y tá Ph Doãn, và các b nh nhân đ y

Tôi có nhi m v ph i m xác các b nh nhân đã đ c khám hay ph u thu t

r i đ ki m tra s chính xác c a ch n đoán hay đi u tr ây là m t công vi c

m t nh c, th ng đ cho các nhà n i khoa Nh ng lúc còn là sinh viên tôi có làm vi c v i m t nhà gi i ph u b nh lý ng i Trung Qu c (sau này tôi g p l i

Qu ng Châu) đã h c c; nh công vi c này mà tôi đã h c h i r t nhi u v

đ c tính c a b nh t t n c ta, m t n c nhi t đ i mà y h c lúc đó ít đ ý Nhi u l n tôi th y các th y tôi sai vì h đ a cách hi u bi t ph ng Tây vào các n c nhi t đ i H t ng s i m t c a ta ch n m trong túi m t thôi, trong khi s i l i n m nhi u trong gan Quái l nh t là con giun đ a, đâu trên ng i

ch t, tôi c ng ch m ph i nó, ru t th a, ru t non, trong ng m t, trong ng gan, trong ph qu n, trong m ch máu! Các th y tôi thì ngh r t gi n đ n là: khi

ng i ch t, giun chui lung tung m i ch ! D n d n tôi bi t quan h nh ng tri u

ch ng c a b nh nhân lúc s ng v i nh ng th ng t n khi ch t: trong đ u óc

ng i sinh viên tr tu i nh tôi, b t đ u có m t s khá l n gi thi t đ t ra, mà sau này tôi m i tìm đ c l i gi i đáp Quan tr ng thay cách làm vi c c a tu i

tr , lúc v não ch a b sách v hay các ông th y già nh i s b ng nh ng lý lu n không sát mà ng i ta c t ng nh là chân lý v nh vi n! N u không bám sát vào th c t hàng ngày nh v y, thì lúc tr ng thành lên, làm sao không r i vào con đ ng b o th và giáo đi u, cho là mình bi t h t m i vi c, và t ng r ng

m i v n đ đã đ c gi i quy t c r i! Tôi c ng nói qua khung c nh c a b nh

vi n Ph Doãn d i th i Pháp thu c, vì c quãng đ i thanh niên c a tôi đ u đóng ch t trong b n b c t ng c a b nh vi n y, nh trong m t nhà tu

u tiên, lúc m i xây d ng nó, vào kho ng sau n m 1900, tr c tr ng

i h c Y khoa b n n m, nó là b nh vi n th c hành cho toàn tr ng, có đ t t

c các khoa, m i khoa đ u có Giáo s , toàn ng i Pháp Di n tích c a nó là

di n tích hi n nay c a b nh vi n Vi t - c đang xây c t l i, k c kho d c

mà B Y t v a tr l i, ngh a là quãng đ t n m gi a b n con đ ng: ph Tràng Thi, ph Hàng Bông, ph Quán S và ph Ph Doãn

Các nhà đ c xây theo l i ki n trúc th c dân: m t t ng thôi, nh ng n n nhà r t cao 1,50m trên móng, đ thông gió cho mát và ch có nhà m là đ c xây hai t ng m t cách r t ch c ch n

Nhân dân lao đ ng nghèo không ti n hay ít ti n đ u t p trung vào đ y, cho nên m i gi ng đ u có hai ng i b nh n m ng c chi u v i nhau, và d i

gi ng còn trú hai b nh nhân khác Mu n thay b ng, ph i b c qua nh ng

ng i n m vì di n tích các phòng b nh đ u đ c t n d ng quá m c Lúc Giáo

s đi xem b nh nhân, kéo theo sau l ng hàng đoàn sinh viên dài có đ n g n

tr m mét m c áo choàng tr ng đi theo nh đi ch i h i, và lúc th y gi ng có l

m t s nào nghe đ c thôi Khi tôi vào h c (n m 1934 - 1935) ngay Giáo s

ph trách m x c ng không h khám b nh nhân tr c khi m Ông ta đi th ng vào phòng m và m xong không c n xem l i b nh nhân Ông th y này ch bi t

m thôi, và ch có nh ng ng i có ti n đ n ch a t m i đ c ông ta khám Cách làm vi c quan liêu nh v y đ c đánh d u trong các công trình c a ông ta: Vi t Nam cái gì c ng là chuy n k l Ng i b n x Vi t Nam không đau

ru t th a, không đau ti n li t tuy n và t t c các b nh nhân Vi t Nam đ u do giun sán c

Các máy X quang đ u gi ng nh nh ng máy đ u tiên c a bác s R n-ghen: dây đi n không có v b c ngoài ch y t phía trên đ u bác s và b nh nhân, và lúc t t đèn, vô phúc cho ai s mó vào các dây y Tôi r t l không th y ai ch t

c Trong phòng này ch ng khác gì m t cái thang c a các bà phù th y đ i x a! Cách ch n đoán v nhi c ng r t là gi n đ n: lúc tôi còn ngo i trú, c m i đêm là m t bà ph c đem đ n 4-5 đ a bé qu n tã, th khò khè, da b c x ng Tôi ch bi t có m t b nh: viêm đ ng ru t, và t t c các gi y g i vào phòng

đ u đ c ghi ch n đoán duy nh t nh th M t hôm, đang lúc gác, tôi th y m t bác s Pháp b c vào, ng i g y đét, da xanh, vì hay "ôm đi u" ó là Giáo s

ph trách v nhi và c ng là phó giám đ c tr ng đ i h c Y khoa Ông ta nói:

"Tôi nh các anh đ i ch n đoán luôn luôn cho tôi: s ng ph i, viêm y t h u, thi u dinh d ng, đ cho th ng kê c a tôi có nhi u m u mè m t chút" Ông này

c ng không bi t ch n đoán các b nh tr em, ch ng h n gì nh ng sinh viên chân

tr ng nh chúng tôi!

Các xét nghi m đ u do y tá làm c , và bác s Pháp ph trách ch có ký gi y

t thôi Các kính hi n vi đ u b m c meo và Giáo s May-ét-me nói v i tôi là ông ta l y làm l t i sao bác s chuyên vi trùng có th phân bi t đ c n m n m trong kính và n m n m tiêu b n!

Tr ng i h c Y khoa c ng là m t n i b n kho n cho m i chúng tôi, vì lúc đ u các Giáo s đ u là nh ng ng i có nh ng hi u bi t ch a đ y đ Lúc tôi h i m t bác s Pháp ph trách ph u tích v m t tr ng h p b t th ng mà tôi g p ph i, m t ông ta đ lên vì ông ta t ng tôi trêu ông! Th y d y gi i ph u

đ u tiên c a tôi là m t nhà nh r ng, quanh n m lo đau b ng h n là gi ng cho

h c trò; ng i th hai là m t ông bác s tai m i h ng mà lúc gi ng khi nào

c ng tr n sau m t bình phong g m áo d và sách v đ gi m t quy n sách

nh ra đ c Th y d y sinh lý thích di n gi i trên sân kh u h n là gi ng d y,

cu n v duy nh t mà ông rút ra đ đ c cho chúng tôi đã quá c và nhàu nát Chúng tôi d n d n "chu n" kh i l p h c c a ông, cho nên sau ông ta ph i b t chúng tôi cam k t là m i l n lên l p ít nh t ph i có m t đ n m ng i, đ ông

ta có th ghi s và l y ti n "cua" m i tháng! M t Giáo s d y v tri u ch ng

h c, m t bác s quân y c a Pháp, có m t b râu đ p, nh ng ch có b râu thôi

Ông ta n i ti ng trong sinh viên vì ông ta đã d y cho chúng tôi cách ch n đoán

b nh đ ng ru t, cách đ m s l n đi ngoài m i ngày! n n m 1936, H i đ ng

tr ng i h c Y khoa Pa-ri, có nhi m v qu n lý tr ng i h c Y khoa Hà

N i đã c g ng thay đ i tình tr ng này b ng cách b t bu c các Giáo s Hà

N i ph i thi Pa-ri

Nh ng tr ng i h c Y khoa v n đóng c a không cho ng i Vi t Nam vào Kho ng n m 1937, m t bác s Vi t Nam có nhi u h c v , bác s Ph m H u Trí có ti ng trong gi i y h c Pa-ri t Pháp v Hà N i Tr c đ n xin gi ng

d y c a Ph m H u Trí, h i đ ng nhà tr ng đã tr l i m t cách láo x c r ng:

tr ng i h c Y khoa Hà N i không có ch cho các Giáo s Vi t Nam Ngay trong vi c thi c , h c ng dìm các sinh viên Vi t Nam b ng cách ra đ u bài

th t khó đ đánh h ng nhi u: lúc tôi thi n m th nh t lên n m th hai; trên n m

m i sinh viên thi, ch có m t sinh viên đ thôi, đó là anh Phùng V n Cung,

m t h u v trong đ i bóng đá c a chúng tôi

Trong tình tr ng nh v y, v i nh ng đi u ki n h c hành khó kh n, tôi ph i

đ t cho b n thân mình nh ng nguyên t c h c t p và làm vi c Tr c h t tôi ngh ph i coi công vi c mình làm hàng ngày là quan tr ng b c nh t, đó là hai bàn chân v ng ch c bám vào m t đ t c a chàng kh ng l trong th n tho i Hy

L p - thàn Ang Tê; đó là ngu n đ ng l c đi vào khoa h c c a mình i v i sinh viên tr ng i h c Y khoa, ngày nào tôi c ng nh c nh vi c này; nh ng thanh niên chúng ta th ng thích đ c sách h n là quan sát th gi i bên ngoài

ó là đi m y u nh t c a chúng ta Các b n th đi h i nhi u ng i trong chúng

ta v tên các hoa, các cây c , loài chim; ít ng i tr l i đ c chính xác Chúng

ta ph i bi t dùng thì gi đ quan sát m t con b , m t con chim, t loài đ ng v t

đ n loài th c v t Quan sát là c b n c a khoa h c ó là nh c đi m chung

c a chúng ta hi n nay Vì v y ta ph i v n lên đ s a ch a cái đi m y u này Trong khi làm vi c, tôi luôn h c h i anh ch em y tá H có r t nhi u nh n xét, nh ng vì ch a đ c h c lý lu n c b n, h c th ng ch d ng l i m c đ

kinh nghi m mà thôi Mu n v n lên ph i tham kh o các tài li u, và tr c h t

ph i bi t các ngo i ng Th i y, qua các sách báo y h c Pháp, tôi có c m

t ng là h quá t mãn, và coi là đã đi đ n t n cùng c a s hi u bi t Trái l i, các báo Anh, M th ng đ t l i các v n đ , và h đã cung c p cho tôi nhi u

hi n t ng m i ch a rõ, m ra cho tôi chân tr i t ng t ng Nh ng đã theo dõi lâm sàng các b nh t t, ng i Pháp có nhi u truy n th ng và có kinh nghi m phong phú trong vi c t ng h p các tri u ch ng và đánh giá cách tri u ch ng

Th ng các b n hay nghe m t vài Giáo s tóc b c nói r ng trong y h c, th i

đ i lâm sàng đã qua r i, b n đ ng có d i mà theo h M t s n c giàu mu n

hi n đ i hóa m i công vi c khám b nh, dùng máy tính đi n t đ ch n đoán,

nh ng giá thành c a vi c ch a b nh s lên quá cao, và ngay các n c y,

ng i ta đang lo b t c v kinh t trong vi c ch a b nh Tôi có th nói v i các

b n là v i hai con m t và m i ngón tay, tôi đã đ c th thách Pa-ri và

St c-khôm; trí tu con ng i bao gi c ng v t máy móc Và n u nói máy móc

và máy tính h n đ u óc, ý chí con ng i thì trong chi n tranh v a qua nhân dân

ta đã thua đ qu c M t lâu r i! Nói nh v y không ph i là coi th ng máy móc, nh ng ph i ki m tra máy móc, dùng máy móc đ ki m tra lâm sàng, và

t ng h p các s li u đo l ng c a máy móc v i các s hi n t ng quan sát trên con ng i Tôi s ch ng minh vi c này b ng nh ng vi c mà chúng tôi đã làm khi trình bày các công trình nghiên c u v ung th gan

M t s vi c đã thay đ i m t cách l n lao cu c đ i khoa h c c a tôi M t

bu i chi u mùa đông vi n m xác, tôi phát hi n ra m t hi n t ng r t k l ; hàng ch c con giun đã chui vào các đ ng m t trong gan, dùng m t cái n o

x ng g i l kuya-rét (curette), tôi đã ph u tích rõ ràng c c u trong gan; m t

vi c ch a bao gi th y trong các sách lúc b y gi Tôi m i ngay Giáo s Huy-a (Huard), th y tôi, đ trình bày Ông ta b o tôi: "Anh v l i tiêu b n này, th t là

hi m có th y giun chui nhi u th này vào trong gan" Tôi nh n th y ngay cái h chia r chúng tôi i v i th y tôi, giun trong gan là m t s l , trái l i, đ i v i tôi, l nh t là tôi đã ph u tích t t c các đ ng m t trong gan, m t vi c mà ch a

ai làm đ c Qua chuy n này, chúng ta th y ngay cách đ t v n đ có th đ a

khoa h c vào hai đ ng khác nhau: n u th y l ch giun chui vào gan đó là

m t nh n th c v m t vi c b t th ng trong y h c, nh ng không có m t tác

d ng l n v nghiên c u; n u nói là vì đã ph u tích đ c các ng m t và m ch máu trong gan (nh các con giun y), đó là nh n th c m i v m t ph ng pháp

m i đ nghiên c u c u trúc trong gan úng nh v y V nhà tôi xem l i sách báo và có th nói t đ i Hi-pô-crát đ n lúc đó, gan ch a bao gi đ c ph u tích

m t cách v ng ch c, và các tác gi tr c th ng "cóp" nhau, hay là mô t theo

t ng t ng c a mình h n là theo s th c

Ngay t đ i Ga-liên (m t danh y Hy L p, h c trò c a Hy-pô-crát), gan là

m t c quan đã thu hút s tò mò c a các th y cúng và th y thu c Ngay th i k Ba-bi-lon, cách đây 4000 đ n 5000 n m, các th y cúng đ u dùng các n i t ng

đ c bi t là gan đ bói v t ng lai, và môn h c này có tên Hy L p là

"Haruspicina" (đoán bói) M i thùy c a gan c u dùng đ cúng t đ u có nh ng

v t và đi m riêng c a nó Ga-liên trong t p th truy n l i có đoán r ng m t trong gan ch y vào túi m t qua nh ng m ch máu sinh t trong gan N m 1577,

m t Giáo s Ý Ja-xô-lin d y v gi i ph u thành ph Na-pl , cho v ngay theo

t ng t ng c a mình nh ng m ch y Th là m t Giáo s khác, tên là Bô-hin chuyên môn chi m các phát minh c a ng i khác, cho xu t b n m t quy n sách thành ph Ba-l thu c Th y S mà trong đó có nh ng hình mà ông ta

chép l i c a Ja-xô-lin Ph i đ i cho đ n n m 1654, m i có nhi u ti n b trong

vi c tìm hi u v gan: Giáo s Gli-xôn, ng i Anh, ng i đ u tiên mô t bao

c a gan - t đ y g i là Bao Gli-xôn Bao y cu n xung quanh đ ng m ch, t nh

m ch c a và ng m t t ch vào gan cho đ n đ ng cu i, và t o thành m t ng

có bao dày, r t d phân bi t v i t nh m ch gan, không có bao Ng i đ u tiên

có m t khai ni m rõ h n v c c u trong gan là Giáo s Anh Ou-in-xlô Ông đã phân bi t t nh m ch c a và t nh m ch gan (1732) Tôi k tên các tác gi nh

v y là có ý nh c b n đ c r ng: khi phát hi n m t v n đ m i, nhi u nhà khoa

h c thu c các n c, tr ng phái khác nhau, đ u xung phòng vào m t m c tiêu,

và cu i cùng công trình c a ng i này đ u giúp cho ng i kia, cái đúng c ng

nh cái sai, đúng đ đi sâu thêm, sai thì tránh đ ng m c n a ho c ki m tra l i

Th t là m t t p th không ph i ch trong m t n c, mà còn gi a các n c v i

nhau Vì v y ta nên coi tr ng s h p tác qu c t trong nghiên c u khoa h c

Lúc tôi b t đ u nghiên c u ki n trúc c a gan, các tác gi n c ngoài ch

bi t hai ph ng pháp đ ph u tích: ph ng pháp dùng X quang và ph ng pháp tiêu mòn b ng a-xít Trong ph ng pháp dùng X quang, ng i ta b m

nh ng ch n c n quang vào các m ch r i ch p nh đ nghiên c u Ph ng pháp này có m t nh c đi m l n: t t c các m ch ch th y trên m t m t ph ng, cho nên các bóng ch ng lên nhau và vi c mô t s có nhi u đi m nh m Còn

ph ng pháp tiêu mòn, th i y, vì ch a có các ch t d o, nên không có k t qu

l m Các tác gi ch a g p may m n nh tôi nên không bi t ph u tích gan b ng

m t cách nào, vì n u ph u tích b ng dao kéo thì s c t đ t các m ch Sau này

m i khi ra n c ngoài, lúc b t đ u bi u di n, tôi th ng ch cho các nhà ph u thu t đ n d cách nghiên c u các m ch trong gan theo ph ng pháp ph u tích

b ng n o c a tôi N m 1934, tác gi Côt-điê, mà v sau tôi có g p vào n m

1964, 30 n m sau t i Pa-ri, (khi ông ta đã tr thành m t Giáo s n i ti ng) có trình bày m t công trình v các m ch trong gan: mô t bên gan trái c a ông ta đúng, nh ng v bên gan ph i ông có m t sai l m l n H nh n đ nh r ng nhánh bên ph i chia thành t ba đ n b n nhánh trên m t m t ph ng Chúng tôi nh n

đ nh là ch có hai nhanh thôi và trên hai m t ph ng khác nhau

Bây gi xu t hi n m t đi m nên chú ý: trong khi nghiên c u, nh n đ nh v

m t đi m nh , có khi có tính quy t đ nh đ n giá tr c a toàn b m t công trình

T i sao ph i tranh lu n g t gao v m t đi m nh nh th ; b n nhánh c ng

đ c, ba nhánh c ng hay, t i sao ph i c n chính xác ch có hai nhánh thôi? Lúc

y, chúng tôi và t t c các nhà gi i ph u trong y h c ch a bi t là gan bên ph i

ch có th chia thành hai phân thùy mà thôi: nói hai nhánh có ngh a là đã tiên đoán tr c r ng gan ph i ch có hai phân thùy; nói b n nhánh có ngh a là gan

ph i có đ n b n phân thùy S kh i đ u y tôi đã bám sát s th t h n các đ ng nghi p tôi Pa-ri, tuy h có nhi u kh n ng, có nhi u ph ng ti n h n tôi Hà

N i; vì v y hi n nay ng i ta ít nói đ n công trình c a C t-điê mà ch nói đ n công trình c a tôi thôi

Nh ng Hà N i tôi có m t y u là thi u thông tin khoa h c Lúc đ u, khi

b m các thu c màu vào gan, tôi th y t nh m ch gan ph i và t nh m ch gan trái

có hai khu v c riêng bi t v i nhau, nh ng tôi không đi sâu đ tìm rõ ranh gi i

gi a hai b ph n y Tôi không đ c đ c tài li u c a Rex ng i c, đã đ ng

n m 1880 trên báo c Gan c a các thú v t nh chó ch ng h n, ph n l n có nhi u thùy tách r i nhau Trên ng i và trên l n, các thùy đ u dính vào nhau, thành m t kh i gan duy nh t N u tìm l i đ c nh ng đ ng c đã phân chia các thùy, ng i m x s d dàng c t gan theo các đ ng chia các thùy Rex,

ng i đ u tiên đã th y gi a gan có m t đ ng chia đôi gan thành hai gan: gan

ph i và gan trái, khác h n thùy ph i và thùy trái mà ta th y trên l n hay trên

ng i Vì không đ c đ c công trình này, tôi đã không đ m x a gì đ n cách chia thùy và phân thùy c a gan, và ph i đ i đ n n m 1952, ngh a là 17 n m sau, tôi và Giáo s I-óc-s a, ng i Th y i n đã phát hi n ra v n đ này và góp m t ph n l n vào vi c ph u thu t gan N m 1974, lúc qua th m Lun, thành

ph v phía Nam c a Th y i n, tôi đ c I-óc-s a m i đ n g p m t Ông ta

m ng quá, công kênh tôi lên vai, và hai chúng tôi, trong hai gi phòng thí nghi m c a I-óc-s a, đã say s a tranh lu n v các m ch và các ng m t trong gan, ch ng ai ch u thua ai

Tôi đã m nh v y t 1935 đ n 1939, h n 200 cái gan ng i ch t Tôi đã

ph u tích t t c các gan y, v l i trên các s đ , r i đ i chi u v i nhau đ tìm

t c trong hàng n m, r i sau đó v não m i có th nh n đ nh ra m t cái gì m i Cái khó là m i l n lao đ ng nh th , ph i suy ngh ngay, rút kinh nghi m ngay,

đ luy n t p các t bào não Lao đ ng trí óc là m t lao đ ng vô cùng m t nh c,

ch không nh m t s ng i l m t ng; nó ph i h p ch t ch các đ ng tác tay chân v i s rèn luy n c a v não, ngày đêm và su t hàng tháng, hàng n m nh

v y Nghiên c u khoa h c tuy t đ i không ph i ch là m t v n đ đ c sách trong m t c n phòng m cúng và t nh m ch mà thôi

N m 1939, tôi đã hoàn thành xong vi c nghiên c u v c c u các t nh

m ch trong gan Th y d y tôi v gi i ph u, Giáo s Huy-a, mu n h ng công trình này v nhân ch ng h c Nh v y ông ta đã đánh giá th p công trình c a

tôi, coi đó là m t v n đ ch có giá tr v nhân ch ng h c, ngh a là có m t giá

tr t ng đ i, nh th là ông đã ph nh n giá tr tuy t đ i công trình c a tôi đ i

v i gan c a loài ng i Lúc y có ai bi t gì v c c u c a các m ch máu trong gan trên ng i th ng! Tôi nh n đ nh r ng: đây là m t công trình không thu c

v nhân ch ng, mà thu c v gi i ph u loài ng i nói chung, ch không ph i riêng cho Vi t Nam, vì v y tôi ph i h ng công trình c a tôi vào vi c c t gan

đ có th c t ch ng minh

C t gan! Th i đó, và mãi đ n n m 1952, ch a ai dám nói đ n vi c y T i sao? Là vì gan n m sâu d i l ng ng c, và ai vô ph c đùng vào nó, s có th

x y ra vi c ch y máu đ n ch t mà không c m đ c! Nh ng không ph i là ch a

có ng i can đ m dám c t các u gan đâu N m 1870, trong chi n tranh Pháp -

c, m t bác s c tên là Brun-x l n đ u tiên đã c t b m t mi ng gan, to

b ng qu quýt, trên m t ng i lính b b n th ng gan N m 1887, Giáo s c Lan-ganh-buc l y đ c m t u n ng 370 gam thùy gan trái và b nh nhân kh i

M t ng i Nga, Yu-ken-xôn, thành ph Kiep, n m 1910 đã c t m t thùy gan trái N m 1911, m t Giáo s c, Klô-z , tuyên b đã thành công c t m t thùy trái, nh ng ba ngày sau khi tuyên b , b nh nhân đã ch t N m 1913, hai bác s Anh, Cô-lê-ô-ni và Ou-an-te, c t m t thùy trái Tính t n m 1913 v tr c, các nhà m x trên th gi i đã c t đ c 60 l n gan, và cho đ n 1938, là 87 l n

Nh ng c t gan ki u y hi n nay ng i ta coi là không đáng k , là vì c t gan "không k ho ch" T x a đ n nay, ng i ta bi t r ng, nh ng nhà m x

tr c khi c t m t b ph n nào, ph i tìm h t các m ch máu, bu c xong r i m i

c t b ph n y đi Cách c t nh th ng i ta g i là c t có k ho ch Tr c chúng tôi, t t nhiên vì ch a ai nghiên c u các m ch gan, ng i ta ch bi t c t không k ho ch, ngh a là: c t vu v , g p m ch thì bu c l i Làm nh v y, th t nguy hi m, vì c t xong, n u không tìm đúng m ch đ c m máu l i b nh nhân

có th ch t vì ch y máu hay ho i t gan Lúc b y gi , chúng tôi đ t gi thi t

r ng: chúng ta bi t đ c đ ng đi c a các m ch, chúng ta có th tìm ki m các

m ch trong gan, bu c chúng nó l i tr c r i c t gan Bên trái là bên d làm,

nh t là thùy trái, nó dính vào sâu b ng hai dây ch ng g i là dây tam giác và dây

li m; c t hai dây này có th gi i phóng thùy trái tr c khi c t gan Làm sao mà tìm các m ch trong gan? Chúng tôi bi t là các m ch này có th ch u đ ng m t

s c kéo d i 700 gam; v y chúng tôi có th tìm chúng b ng cách bóp v t

ch c gan v i m t cái kìm c m máu ki u Kô-ser hay b ng ngón tay Khi k p nó

l i, t ch c gan v ra, và s xu t hi n d n d n các m ch gan b ng 3 túm mà có

th k p b ng kìm, tr c khi c t và bu c

Chúng tôi làm th nhi u l n trên gan ng i ch t C t thùy gan trái thì không khó l m và c ng th t l là ch a ai ngh ra làm nh v y Bây gi làm sao

th c hi n trên ng i?

Lúc đó tôi đã thành n i trú b nh vi n Ph Doãn và th y tôi v n là Giáo

s May-ét-me; tôi trình bày ph ng pháp c a tôi cho ông ta nghe Ông ta tán thành nh ng c ng e s T tr c đ n nay, ông ta là m t ng i r t b o th trong

m x và ch th c hi n nh ng k thu t kinh đi n, d dàng, nh ng ông ta có tài

là m trông r t đ p m t Th i b y gi , ng i ta đ n trên ngón tay ch có 10

tr ng h p c t thùy gan trái thôi, mà ch t thì nhi u h n là s ng M t hôm, m

m t b nh nhân t ng là ung th d dày, lúc m b ng ra l i là ung th gan c a thùy gan trái C t ngay hai dây ch ng là gi i phóng đ c u ngay Tôi l y m t cái kìm k p t ch c gan, th y tôi, theo đ ng tác c a tôi k p ngay các m ch và

d n d n chúng tôi c t b thùy gan trái

Chúng tôi m ng khôn xi t! Th y tôi b o tôi khi th y b nh nhân v n s ng sót sau khi m : "Anh chép l i b nh án trao cho tôi ngay Chúng tôi s g i báo cáo này lên Vi n Hàn lâm ph u thu t Pa-ri!" T lâu, tôi bi t c m c a ông là làm sao đ c b u vào Vi n Hàn lâm ph u thu t Pa-ri, m t c quan lúc b y gi

đ c coi nh là m t v thánh c a ngành m x Ngày đêm, tôi vi t bài r i trao cho th y tôi Chúng tôi đ i mãi k t qu

b n tháng sau, chúng tôi đ c tin là báo cáo c a chúng tôi đ c y ban ki m duy t đ a ra đ c và th o lu n, và ng i báo cáo tr c Vi n Hàn lâm

là Giáo s Fông Branh-ta-nô Th y tôi nói v i tôi: "Tôi bi t ông này, ông này

t t l m!"

Th t ra báo cáo c a Fông Branh-ta-nô nh búa b vào đ u chúng tôi

Tr c h t ông ta công kích ch đ nh c t gan c a chúng tôi Th y tôi, Giáo s

L -xe-n , có nói l i v i chúng tôi r ng: "C t ung th gan là m t vi c không

h p lý vì ung th gan là th phát, b nh nhân đã b k t án t hình r i, không nên

đ t v n đ l i n a" Ông ta nói thêm: "T i sao l i không dùng dao đi n đ c t gan, đó là m t vi c ai c ng bi t, và tôi không hi u t i sao hai tác gi (th y tôi

và tôi) l i dùng m t ph ng pháp b t th ng nh th này"

Lúc đó tôi r t sùng bái ngo i qu c, nh t là các Giáo s già đã có tên tu i trong sách v Bây gi thì rõ qu là ông Fông Branh-ta-nô đã l m hai l n, hai

s l m l n to h n núi Tr c h t ông ta đã l n l n hai th ung th gan: m t ung

th th phát, th ng th y châu Âu, di c n c a m t ung th đ ng ru t hay

vú, và ung th s c p, ch b t đ u gan r i t a đi các ch khác, th ng th y trên ng i Phi hay Á Th ung th này ph i đ c c t s m, và hi n nay ng i ta

c ng c t c ung th th phát! L n th hai là ph ng pháp dùng dao đi n ch dùng c t các u nh ch không th dùng đ c t m t thùy gan đ c, và dao đi n

không th c m máu h t đ c vì có nhi u m ch quá to H n n a, ông ta ch a

th y ph ng pháp c a tôi dùng l n đ u trên ng i là m t ph ng pháp hi n đ i

mà bây gi g i là c t gan có k ho ch, ngh a là tìm các m ch tr c r i c t gan sau, ph i làm ch các m ch, bu c chúng l i m t cách ch c ch n qua ph u tích

r i m i c t Ph ng pháp c t gan mà ông ta bi t tr c đó là th c t vu v , nh vào may r i, vì ch a làm ch hoàn toàn các ngu n máu, và vi c này c ng d

hi u: ch a ai bi t gì rõ r t v c c u m ch trong gan Ph i đ i đ n h i ngh

ph u thu t qu c t n m 1952 t i Cô-pen-ha-g m i th y xu t hi n l i v n đ này Nh th , nghiên c u v gi i ph u các t nh m ch trong gan đ u tiên và

ph ng pháp c t gan có k ho ch là hai công trình thu c v các nhà m x Vi t Nam, nh Giáo s Pháp n i ti ng Ma-lê-ghi đã vi t: "Tr ng i h c Y khoa

Hà N i có th t hào đã có hai tinh hoa trong l ch s c a mình, m t là đã nghiên c u đ u tiên v c c u các m ch trong gan, hai là l n đ u tiên đã c t gan có k ho ch" (trích báo Li-ông Ph u thu t, 1964)

Th c v y, tr c kia ng i ta đã dùng đ hình th c đ c m máu sau m Có

ng i đã dùng dây cao su bu c ch t l i d i chân u, r i đ cho u t nhiên r ng đi; ng i thì khâu túm l i t ch c gan xung quanh u r i c t sau Các ph ng pháp này có nguy c làm th i t ch c gan còn l i và có th bu c ph m vào các

t nh m ch l n trong gan, m t c quan có nhi m v l c t t c máu t đ ng ru t lên Ph ng pháp ph bi n n m 1939 là s d ng dao đi n đ làm đông l i các

t ch c máu b ng s c nóng, nh ng ch dùng cho nh ng u nh

Dù sao đi n a, k t qu báo cáo c a Fông Branh-ta-nô nh m t gáo n c

l nh gi i vào s n ng nhi t c a tôi đ i v i ph u thu t c t gan, nh t là sau đó, chúng tôi l i m m t tr ng h p th hai t ng t nh tr c, nh ng u l n này

to h n; lúc th y tôi v i vã c g ng đ a u ra ngoài b ng, tim b nh nhân t nhiên

ng ng đ p và ch t ngay trên bàn m Hi n nay tôi hi u rõ v tai bi n này:

mu n tránh nó, ph i c t r ng dây ch ng đ gi i phóng gan trái, r i nghiêng bàn

m v bên ph i; nh th , t nh m ch ch d i c hoành không b xo n l i s không làm c n tr tu n hoàn vào tim ph i; khi n cho tim ng ng l i m t cách

đ t ng t

Bây gi tôi tr l i "m i tình" c c a tôi v i nh ng con giun đ a mà tôi đã

b quên t ba n m nay Ng i ta quá kinh t m đ i v i giun sán, nh ng con v t báo hi u cho chúng ta nh ng l i l m trong v sinh h ng ngày Nh ng nh ng con giun có m t đ i s ng r t l , kéo dài t 12 đ n 18 tháng i v i nh ng

ng i n u ng đ ch t th t, nó ch phát tri n đ n vài con là nhi u i v i

nh ng ng i thi u n, thi u ch t th t và ch t m , nh nhân dân ta lúc chi n tranh nó có th lên đ n h n 1000 con Tr ng c a nó ch a có phôi, cho nên không lây cho ng i, sau tr ng b đ y ra ngoài vào trong đ t m và nóng, tr ng

y s có phôi, vào d dày ng i, bao c a nó s b tiêu, và u trùng s đi phiêu

l u trong c th ng i Chúng nó đ c qua thành ru t r i chui vào t nh m ch

c a hay xuyên qua m c treo c a ru t non đ đi vào gan Có l vì tôi có duyên

n v i gan cho nên tôi đ ý đ n giun đ a mà lúc đ u tôi r t ghê s Các u trùng trong gan đ 3-4 ngày, r i đ c vào t nh m ch trên gan đ đi vào t nh

m ch ch d i và tim ph i c a ng i T đó, chúng theo đ ng m ch ph i, vào trong ph i, có khi sinh ra h i ch ng d ng ph i làm cho bác s l m cho là lao

ph i ph i, u trùng tr i qua hai l n thay l t, xong r i đ c vào ph qu n và khí qu n, trèo vào vòm h ng đ r i xu ng th c qu n và tr v l i ru t non Ngao du c a u trùng giun đ a c ng đ y m o hi m trong 9 tu n, b t đ u t lúc

u trùng thoát ly ra kh i tr ng Trong khi giun ngao du trong c th ng i nh

v y, mi n d ch ng i t ng lên nh t là ch t glô-buy-lin mi n d ch ki u E, có

ti m n ng ch ng d ng Vì v y, n m 1976, có nhi u bác s Anh nói r ng mu n

ch a các ng i hay b xuy n d ng Anh, nên cho b nh nhân nuôi d ng m t

s giun đ a!

M t vi c r t l là nh ng con giun đ a l n r i có khi l i đi ngao du l n th hai t ru t lên gan, lên ph i và lên tim Các công trình c a tôi đã ch ng minh các đi u đó Th i Pháp thu c, ng i ta đ c bi t phát hi n có m t b nh c p c u

l th ng: b nh nhân đau kêu la d d i, có khi co c ng thành b ng làm cho bác

s t ng là th ng d dày Khi m ra, không th y th ng, mà ch th y các m c treo trong b ng phù n vàng nh t, nh là sau khi tiêm nô-vô-ca-in M i l n có

m t b nh nhân nh v y là các Giáo s l i đem ra gi ng d y, và theo các lý thuy t đ ng th i, ng i ta cho đó là m t d ng t y, ch ng h n nh da

v y V m t lý thuy t còn cho r ng: đây là m t s m t th ng b ng gi a hai h

th ng th n kinh, thân kinh giao c m và th n kinh phó giao c m Dùng nh ng danh t m t th ng b ng trong y sinh h c là m t vi c ch i ch thi u hi u bi t;

s s ng là m t c nh luôn luôn m t th ng b ng và vi c c gi th ng b ng là m t nhi m v h ng ngày c a m i c quan trong c th Ngay th i y, tôi không

th a mãn v i s c t ngh a nh v y Tôi còn nh m t ng i b nh tên là Kh i; nhi u bác s và Giáo s đã m b ng anh ta, m ra đóng vào nhi u l n mà c

đ n khuya, lúc tôi làm "gác" đ i các tr ng h p c p c u là nghe th y ti ng kêu

c a anh ta: " i tr i i! i cha m !" Tôi nh có m t l n thay b ng cho anh ta, tôi th y qua ch dò n c m t, có m t con giun đ a n m trên v t m D ng

t ng t y có ph i ch ng do giun đ a gây ra?

Trong sách v , ng i ta nh c r ng: vào n m tôi sinh ra, ngh a là kho ng

1912, m t bác s ng i c, Zep-phen l n đ u tiên đã mô t b nh này trên m t

ng i b nh c Lý thuy t lúc y cho bi t r ng: b nh phù t ng t y là do m t hòn s i nh đã làm bít vùng d i ng m t ch c a gan, ch mà m t ng khác

t y c ng đ ra, t i vùng mà ng i ta g i là bóng Va-te Co th t vùng y có

th làm c n tr l u thông c a d ch t y, d ch này trong tuy n t y, và có th làm v các t bào tuy n t y g i là a-xi-ni, xúm quanh các ng nh thu c vào

ng t y g i là ng Vi c-xung (Wiesung) Ng i ta bi t d ch c a t y có th tiêu tán th t và m , và làm phù n các a-xi-ni Tôi m i ngh r ng: t i sao l i không

ph i là giun chui vào ng m t hay ng t y đã gây ra b nh viêm phù t y c p tính?

Các b nh nhân đau nh v y, tôi theo dõi h đ n cùng, biên chép các tri u

ch ng, khi h ch t tôi ki m tra t thi đ xem gi thuy t c a tôi có đúng không Lúc nào tôi c ng tìm th y giun đ a trong các ng m t Bây gi tôi đã n m rõ các tri u ch ng c a b nh, cái đau đ c bi t xuyên ra đ ng sau l ng, cái co

c ng thành b ng và t th qu n qu i c a b nh nhân L n đ u tiên tôi quy t tâm

ch ng minh r ng b nh phù t y Vi t Nam mà t tr c đ n nay ch a ai rõ nguyên nhân là do giun đ a đã chui vào ng m t

Các b n nên hình dung v trí c a tôi b nh vi n Ph Doãn lúc y, vào kho ng 1941, sau khi Pháp đã b i tr n châu Âu B y gi không nh ng tôi đã

là n i trú, mà còn là tr lý c a Giáo s ch nhi m, nh ng còn vào h ng sau cùng Ngay lúc đó c ng ph i can đ m đ dám ch n đoán tr c khi m và tìm ra giun trong khi m ! Ch a ai bi t con giun y n m ra sao, ch nào, trên quãng

đ ng tuy ch đ sáu x ng-ti-mét, nh ng c ng là quá dài và có nhi u khó kh n

đ i v i chúng tôi Sau t y, gi a tá tràng, d i gan, trong gan? ch nào? Làm sao tìm nó m t cách nhanh chóng vì đây là m c p c u Ch a ai bi t, ch a ai

d y cho tôi c , mà c ng r t ít ng i lúc y bi t m vào ng m t ch ! Hi u nh

v y, các b n s đánh giá can đ m c a m t ng i thanh niên, mu n tìm tòi nghiên c u khoa h c, còn trong đi u ki n chính tr h t s c b t l i, vì lúc y,

l i có m t ông giám đ c ng i Pháp nghi n thu c phi n, r t mu n thay th tôi

đ ng bên trái b nh nhân

Ng i m x là m t anh th làm vi c b ng hai con m t và m i ngón tay Tay ph i là cái tay đ làm nh ng đ ng tác m nh m : c t, khâu, ph u tích; tay trái là tay nh nhàng h n, nên dùng đ s mó, th m dò các v t th ng t n

ng bên trái đ m , ch không ph i đ ng bên ph i, ngón cái và ngón tr trái

c a tôi s s mó d dàng ng m t ch d i gan, trên tá tràng Lúc m b ng ra, tôi quá kích thích: rõ ràng là tôi ch n đoán đúng, vì m t tr c t y phù to lên, và phù n vào các m c n i l n Ngón cái và ngón tr c a tôi bao quanh ng m t

ch úng r i, tôi th y m t v t dài nh chi c đ a con, tôi l n qua l n l i và

th y rõ c màu c a nó qua màu xanh c a ng m t ch Tôi ki m tra, đây không

ph i là đ ng m ch gan, vì nó không đ p, đây là con giun

Tim đ p thình th ch trong ng c, vì đây là l n đ u tiên tôi m m t ca nh

v y, l y ngón tay gi a và ngón tr n m t sau ng m t ch , nh là dùng m t cái th t, tay ph i c m dao tôi r ch ngang vài mi-li-mét trên ng m t ch Tôi kéo ra m t con giun Con giun đã ch t, dài 15 cm Tôi đã ch n đoán đúng và

m đúng

Ch a bao gi m t b nh nhân đ c theo dõi chu đáo nh anh Cúc Châu; t tay tôi tiêm thu c và thay b ng M t tháng sau, b nh nhân ra vi n T đó v sau, hàng tr m b nh nhân b nh vi n Ph Doãn c đã đ c ch n đoán và m

nh v y Nguyên do ch y u c a b nh phù t y đã đ c gi i quy t Vi t Nam Bây gi tôi xin nêu m t đi m m i đ các b n tr chú ý: khi đã phát minh

đ c m t v n đ , t duy con ng i đang đà ti n, s v t t phát minh này đ n phát minh khác Tôi đã ch ng minh r ng phù t y Vi t Nam là do giun đ a chui vào ng m t ch Nh ng tr c kia bao nhiêu ng i b nh th thì con giun

đã đi đâu khi ng i ta không m l y nó ra; và khi nó đã l n vào gan, nh ng xác giun đ a ch t s gây tai h i th nào?

Th y tôi, Giáo s May-ét-me có vi t m t lu n án khá hay: ông ta, ng i

đ u tiên Pháp, đã phát hi n ra là có nh ng tr ng h p có viêm phúc m c do

m t dò ra, nh ng không tìm th y l th ng túi m t đâu c T i sao l i có s l

nh v y, th ng mà l i không có l th ng

Tôi theo dõi m t s b nh nhân v a có s i v a có giun; có nhi u ng i

đ c m , nh ng nhà m x l y không h t vì có khi s i n m tít trong bóng va-te

đã b b sót Nh ng ng i này, lúc tôi m xác l i thì th y v a có phù n các

m ch n i, v a có n c m t trong b ng Th là tôi phát hi n thêm v n đ th hai: đ i v i nh ng ng i b giun hay s i, n u m không l y h t các ch ng

ng i v t trong ng m t ch , m t có th th m th u qua thành c a ng m t ch hay túi m t, đ gây viêm phúc m c; qua đ y m t có th tràn ra b ng tuy không có l th ng th y đ c

Bây gi trong óc tôi l i n y ra v n đ : các s i mà tôi th y v i giun, đó là

th s i gì? Do ch đ n u ng sinh ra nh châu Âu, hay là do m t c c u khác?

Các b nh nhân c a tôi là nh ng ng i thi u ch t th t, thi u ch t m ; ng i

ta nói là h thi u dinh d ng Th làm sao h l i có s i m t nh các bà Âu châu to béo, n nhi u ch t th t, ch t béo Ki m tra v hóa h c thì chúng tôi th y

là các s i bên n c ta đ u thu c v lo i s c t m t và có ít ch t cô-lê-stê-rôn

(cholesterol); ch t cô-lê-stê-rôn này l i là y u t hóa h c chính trong các s i

m t châu Âu M t đ c đi m th hai n a là n c ta, trong nhân dân lao

đ ng, s i không n m trong túi m t nh bên châu Âu mà l i n m trong các

đ ng m t, và m t đi m l n a, n m ngay c trong gan Các th y tôi đã d y tôi

th nào? H b o tôi trong tr ng h p có các c n đau nh tôi đã mô t , g i là

c n đau gan, ng i bác s nên c t túi m t đi, vì túi m t là ngu n g c c a các s i

m t, và s di chuy n c a các s i m t là ngu n g c c a các c n đau Nh th , ta

th y ngay s c n thi t là ph i bi t th c t n c nhà, không thì s làm b y, n u

c đem áp d ng m t cách mù quáng ki n th c h c t ph ng Tây Tôi m i đem các s i y ra, c t m ng trong h i nóng Trong các s i y, nhân gi a s i

là tr ng giun hay là nh ng m nh c a các bao c ng c a thân giun M t l n cùng

v i các bác s ng i Nh t và Trung Qu c, tôi đã phát hi n ra r ng s i trong ng

m t, trong gan ng i Vi t Nam là do giun đ a gây ra!

Th thì t i sao con giun l i đi ng c dòng trong ru t ng i Vi t Nam và

ng i châu Á? Bây gi tôi m i bi t, thi u th t, thi u ch t m , có th làm cho

d ch d dày ít bài ti t ra, ng i b nh s gi m ch t a-xít trong d dày, và trong tá tràng n i li n d dày v i ru t non Và lý do chính c a các b nh vì giun đ a, viêm phù t y hay s i đ ng m t, ph n l n là do s nghèo kh c a nhân dân lao

B y gi , ngoài b nh vi n Ph Doãn và phòng thí nghi m c a tôi, đang có

m t chuy n bi n l n trong đ i s ng xã h i Th c dân Pháp thua tr n, Pháp đã

đ u hàng Nh t Nay dân ta b hai tròng, phát xít Nh t là ch bóc l t và đ qu c Pháp xu ng làm cai Ngay trong công vi c hàng ngày b nh vi n, tôi b t đ u

hi u bi t v th c ch t c a các đ qu c, da tr ng hay da vàng ây là vào quãng

ba tu n sau, chúng tôi đ c tin là Nh t và Pháp đã ký th a hi p v i nhau, và

m t tu n sau đó, Nh t đã thí anh ta cho Pháp, và Pháp, v i tên th c dân cáo già

c m đ u lúc đó, đô đ c -cu, đã đem anh ta ra x t , đúng 4 tu n sau khi đã

đ c tôi m c u kh i

N i Cùng v i anh em Vi t Minh, chúng tôi c p chính quy n c a Pháp b nh

vi n Ph Doãn Ch c n cho n ba phát súng là ông chánh y t Nh t và ông phó

y t Pháp b ch y, ông tr c v i cái g m dài lòng thòng, và ông sau v i cái

c p đ y h s !

Ngày đêm ti ng súng v n không ng t Hà N i, và tôi đ c g i đi m x

Hà ông ho c đi ch a b nh cho các đ ng chí Vi t Minh B c B ph , mà ta

đã chi m đ c M t hôm tôi đ c g i g p đ n xem cho m t lão đ ng chí; b c vào phòng, tôi g p m t ông già g y xanh, nh ng có đôi m t r t sáng ó là Bác

H kính yêu c a chúng ta Và t cu c g p g đ u tiên đó, tâm h n tôi đã chuy n bi n theo cách m ng, d i ánh sáng c a đôi m t Bác H

Tôi đ c nghe các b n tôi xì xào r ng Bác H là Nguy n Ái Qu c đó Nguy n Ái Qu c! Cái tên mà tôi r t quen bi t t lúc h c tr ng B i; tôi đã nghe nói đ n nhà yêu n c v đ i này mà tin đ n là đã ch t trong m t nhà lao

H ng Kông Câu h i "C có ph i là Nguy n Ái Qu c không?" luôn luôn v ng

v n trong óc tôi Nhi u lúc tôi l m le đ nh h i nh ng r i không bao gi tôi dám

h i c Th ng sau khi tiêm thu c cho Bác, Bác hay gi tôi l i đ h i chuy n công vi c, chuy n gia đình Bi t tôi đã có con trai đ u lòng, Bác nói: " tôi

đ t tên cho nó Tên chú có b m c, nên đ t cho con chú tên Bách" Cho mãi

r t tán thành in sách đ chào m ng n c Vi t Nam Dân ch C ng hòa ra đ i

Nh ng anh khuyên tôi: "Chính ph không có ti n in đâu, anh nên c g ng m t mình!" Tôi th y c ng không khó gì, vì tôi m i mua đ c m t chi c xe đ p

b ng đuya-ra, r t đ p Nhà in đòi tôi b n tr m đ ng v a b ng giá chi c xe đ p

c a tôi M t tháng sau, sách in xong Nh v y quy n sách khoa h c đ c xu t

b n đ u tiên t i n c Vi t Nam Dân ch C ng hòa là m t quy n sách thu c v ngành y

Bây gi đ n n n quân L Hán, t ng c a T ng Gi i Th ch đang tràn vào

nh n c l mi n B c n c ta Theo đuôi chúng, th y xu t hi n m t s đ ng theo T ng M t hôm, B c B ph , tôi nghe Nguy n H i Th n, phát bi u ý

ki n, ti ng l l , nh m t ng i n c ngoài Tôi ngh , m t anh chàng đã quên

c ti ng m đ , thì còn gì mà dám nói đ n kh n ng lãnh đ o đ c u vãn đ t

n c kh i ách đ qu c

Ván c luôn đ i xe, đ i ng a: Nh t đi, quân T ng kéo vào, bây gi Pháp

s p tr l i Tôi th y B c B ph v n còn trong t th s n sàng chi n đ u

Cu i n m 1946, tôi nh n nhi m v đi ki m thu c men và d ng c quân y đ

đ a lên chi n khu các b nh vi n khác thì d vì ta n m các t ch c đ y,

nh ng khó nh t là nhà th ng n Th y, bác s giám đ c nhà th ng này là

m t tên ph n đ ng; và c a ra vào thì do quân đ i Nh t gác đây có m t kho thu c quí c n đem ra ngoài chi n khu Tôi bèn l p m u đem m t ng i y tá

bi t ti ng Nh t theo tôi Tr c khi xe vào, tôi đ n nói chuy n h i th m quê

h ng tên lính Nh t gác Nó r t c m đ ng và v n còn c m đ ng mãi t i khi xe ca-mi-ông c a tôi ra kh i c ng v i nh ng hòm thu c quý c a nhà th ng n

Th y Lúc này tình hình r t c ng gi a quân đ i c a L -cléc và t v khu ph

c a ta Ngày nào c ng có đ ng đ gi a lính Pháp và ta Chúng tôi đ c l nh chuy n thêm d ng c m x và thu c men ra chi n khu đ ng th i thu x p đ di chuy n d n v Vân ình (Hà ông)

H i đó chúng tôi còn ngây th nên v đ n Vân ình đã b o nhau: "N u Tây mà đ n đ c đây, thì ch c chi n tranh c ng đã xong r i" Tr c kia, tôi r t

ít khi ra gi a đ ng quê bát ngát c a ta Ru ng, đâu c ng là ru ng và gi a

đ ng ru ng, d i nh ng b i tre xanh, r i rác nh ng xóm làng r t xinh Tôi ngh

là chi n tranh không bao gi lan ra đ n đây Ch m t n m sau tôi vào gi a

r ng xanh cách Hà N i hàng tr m cây s , th mà Tây v n lùng s c theo sau

l ng!

u tháng ch p n m 1946: tr i đã rét và có khi m a phùn Có tin đ n s đánh nhau trong Hà N i T i nào tôi c ng cùng kíp m c a tôi đi ng ngoài Hà

N i, d i xóm Khâm Thiên, và m t vi c k l là nh ng ng i t v canh gác

b o đ m an toàn cho chúng tôi l i là nh ng ch em cô đ u c c a Khâm Thiên Sáng ngày 19 tháng 12 n m 1946, tôi gi cu n s t vi mà m tôi đã đ t cho tôi t lúc còn bé Tôi th y ngay m t câu mà t lâu tôi r t thích thú th ng

hay đ c đi đ c l i "Th niên xu t ngo i", tôi hi u r ng, sang n m tôi s đi ngao du n c ngoài

T i hôm y, đi n t t lúc b y gi , súng b t đ u n t Chèm và Láng Tôi

"xu t ngo i" th t, tôi đã đi theo kháng chi n, v i gia đình có m t đ a con m i

đ y sáu tháng

II

CON NG MÒN TRONG R NG:

CON NG GI I PHÓNG DÂN T C VÀ GI I PHÓNG KHOA H C

B y gi vào n m 1948, chúng tôi đang Chiêm Hóa t i làng i, cách huy n l n m ki-lô-mét v phía Tây Chi n khu Vi t B c c a chúng ta n m trong d i r ng gi a Chiêm Hóa, m H ng, B c C n, Thái Nguyên, S n

D ng, Bình Ca và Tuyên Quang Chúng tôi đã ch y bao nhiêu ch , mà ch nào quân Pháp c ng đánh phá và cu i cùng, chúng tôi quy t đ nh c làng i,

đ cùng v i c Di xây d ng tr ng i h c Y khoa kháng chi n

Ngay khi trong Hà N i, chúng tôi đã xây d ng m t tuy n m x cho m t

tr n Tây Nam Hà N i do tôi ph trách, v i bác s Nguy n H u Trí (nay Pháp) và bác s Hoàng ình C u hi n nay là th tr ng B Y t Cùng v i chúng tôi còn có m t s l n sinh viên tr ng Y

Tuy n m x lúc đ u ch y dài t Kim L , C à, cho đ n Vân ình, theo

b sông đ chuy n th ng binh d dàng b ng thuy n Tuy n th hai g m Vân ình, Hòa Xá và c Tín, theo sông áy T t c d ng c thu c men d tr đ

c Tín T tuy n này chúng tôi có th rút v chùa H ng ho c lên Vi t

B c Tôi nh c Di ph trách tuy n này

Nh ng nhân viên hai tuy n này là nh ng nhân viên c c a b nh vi n Ph Doãn ây là h t nhân đ xây d ng các đoàn m x l u đ ng và tr ng i

h c Y khoa kháng chi n Tôi b t đ u hi u ngay là trong th i chi n, ngành y

ph i bi t l u đ ng và chuy n th ng nhanh chóng Các anh em b đ i hay t

v qua tôi m đ u đ c bó b t kín theo ph ng pháp mà các chi n s Et-x -pan

đã dùng trong chi n tranh ác li t ch ng Ph -r ng-cô Nguyên t c c a nó là đ

h các v t th ng sau khi đã c t l c s ch s ; và m xong, dù có gãy x ng hay không đ u ph i bó b t kín, b nh nhân sau đó có th d dàng di chuy n xa tuy n

l a m t hay hai tháng sau, khi c t b t, v t th ng đã lên h t và d li n

Ph ng pháp này có m t nh c đi m là khi m ch y vào b t th i l m, nh ng

v t th ng v n r t t t G p tr ng h p th i quá, chúng tôi ph i thay b t, và sau này lên Vi t B c, chúng tôi bó b t kín và dùng thu c m có c -lô-rô-phin làm cho b t th i Ph ng pháp này là m t ph ng pháp c u sinh m ng trong chi n tranh du kích và tôi đã nghiên c u nó trong lúc Hà N i b ném bom.(1)

(1) H i tr c Cách m ng Tháng Tám

N m 1951, tôi qua th m Tri u Tiên, các b n Tri u Tiên mu n gi i thi u

ph ng pháp này v i chúng tôi Nh ng chúng tôi tr l i là chúng tôi đã áp

d ng ph ng pháp đó t n m 1946; anh em Tri u Tiên r t ng c nhiên v s

xu ng c Tín báo cho đoàn m x c a tôi t i hôm y ph i rút ngay lên Vi t

B c V i các thuy n đã chu n b Liên l c đi đ c hai ki-lô-mét thì súng liên thanh Pháp b n ngang sông ch n l i Tôi bèn leo lên xe đ p, phóng ngay v

c Tín n t m liên thanh c a đ ch b n, tôi kéo chi c xe đ p bò sau các b i

r m; cho đ n khi im ti ng súng, tôi l i nh y lên xe đ p và đ p v c Tín Tôi

ra l nh cho đoàn ph i r i ngay c Tín b ng thuy n và lên Tuyên Quang đ i tôi đ y

Lúc tôi tr v Hòa Xá, đang đ nh sang sông thì xe t ng Pháp đã kéo vây Hòa Xá và n súng Tôi b ch y Nh ng ti c chi c xe đ p n m k nh trên

ru ng, tôi bò l i đ kéo nó đi, thì b n viên đ n 37 ly n xung quanh tôi và tôi

t ng th là xong đ i H t súng n , tr i đã s m t i, tôi l y l i chi c xe đ p P giô m i mua r i l n tr n ra kh i vòng vây V sau chi c xe này đã giúp tôi r t nhi u trong vi c m x

-V i m t s sinh viên, chúng tôi đ p đ n Ba Thá mà Tây c ng v a b n phá,

ch y m t m ch lên ng Mô r i đ n S n Tây, vào ng nh bác s u Tôi

v a đi kh i S n Tây là quân Pháp vào S n Tây và b n ngay bác s u Chúng tôi đ n Phú Th , thì Phú Th v a b bom; đ p xe đ n Ph oan thì b tàu bay Pháp đ n b n phá xung quanh ch chúng tôi n n p n Tuyên Quang ch a

đ c m t ngày thì Pháp đ n ném bom tan tành Tuyên Quang, chúng tôi ph i rút ngay lên Chiêm Hóa Tôi đã b t đ u n m mùi chi n tranh du kích lúc n lúc

hi n, khi đánh khi lui , l y s c ch u đ ng b n b d o dai c a mình đ ch ng quân thù h n là b ng súng đ n Hôm qua v n còn là anh th sinh thích sách v

và phòng thí nghi m, nay đã bi t g i đ t n m s ng v i tinh th n l c quan, không h nao núng tr c nh ng th thách mà mình ch a bao gi ngh t i

Phú Th , tôi ti p đ c m t cái thi p c a Bác, ch đánh máy màu tím

nh sau:

"Bác s Tùng, B tr ng B Qu c phòng và B tr ng B Y t báo cáo:

chú làm vi c r t h ng hái Tôi r t vui lòng Chú c g ng s c Kháng chi n nh t

đ nh th ng l i T qu c s nh công con hi n cháu th o Thím và các cháu đ u

m nh kh e ch ? Tôi luôn luôn bình an G i chú và thím l i chào thân ái và quy t th ng"

M y l i v n t t mà muôn vàn ân c n Tôi ngh : v i s quan tâm c a Bác,

vi c gì mà tôi l i không làm đ c?

Chiêm Hóa, t i làng i, phong c nh r t đ p: có ngòi Qu ng quanh co,

n c xanh, b cát Có nhi u đ i và đâu đâu c ng là r ng Chúng tôi b t đ u c t

m t cái nhà m và d n d n các nhà ch a b nh Có phòng thí nghi m đ th máu, th phân Tre n a r t s n, nh đ ng bào d y cho chúng tôi làm nhà, làm sàn r t nhanh

tránh cho các anh ch em tr luy n ti c Hà N i và đ ng b ng, chúng tôi

b t đ u ch a b nh và m x M t ông b ch m t đ a bé đ m i tu i trên m t cái m ng t làng Hét đ n Theo l i k , đ a bé có m t cái b nh r t l nh là ma làm: t nhiên, nó lên c n la hét, l n l n gia đình đã m i nhi u th y cúng đ n

mà không n thua gì, tuy gia tài đã tiêu g n h t a bé thì g y xanh, có m t cái lách v a ph i, nh ng n m trong m t t th l đ i: gót chân trái qu p l i và luôn luôn tì vào t ng sinh môn, ngh a là vùng gi a h u môn và sinh d c Tôi

h i: "Bé đi đái, xong r i có bu t không?" úng quá, bé lúc đó s quá vãi đái,

và tay ph i n m ngay vào "chim", ch quy đ u, và la hét Tôi gi ng cho sinh viên: đây là tri u ch ng c a m t hòn s i n m trong bàng quang: đi đái xong

m i bu t, cái đau nh c trú quy đ u, nên tay đ a bé n m ch t ngay vùng y lúc đái xong, và c ng vì s đi đái đau, nên gót chân trái c a nó đè lên trên ni u

đ o đ kh i đi đái" Anh em h i: "Anh không c n X quang sao?" Tôi tr l i:

"Không c n, chu n b đ tôi m s m cho bé"

Vài ngày sau, nhà m v a làm xong, đ m t gian r ng: trên m t bàn g , c Thu, y tá lâu đ i trong ngh , gây mê cho em bé Tôi m bàng quang và l y ra

m t hòn s i n ng g n 1 ki-lô-gam và to b ng m t qu đ m Trong khi m , dân chúng trong làng và các làng g n đó ch y đ n vây quanh nhà m , có nhi u

ng i trèo lên các cây to xung quang đ xem tr m Gi a lúc m , tôi nghe có

ti ng n ng r i xu ng đ t: đó là ng i xem m s quá và đã r i t trên cây

xu ng

M y ngày sau l i m t ng i Hoa ki u, bán ph cho chúng tôi, kêu đau

b ng t m y hôm nay Lúc khám, tôi th y b ng có m t ch c ng và đau, tuy các ch khác đ u m m Gõ vào ch đó, tôi th y ti ng trong nh là h i c ng Chú ta, tên là Tám, nói là đau d dày t lâu, và cách đ y m t tu n, đã đau d

d i xong r i có h i đ Tôi ch n đoán là m t áp xe d i c hoàng, do d dày đã

t bít l i Trong kho c a tôi có hai l pê-ni-xi-lin, ch hai l thôi, nó quý h n vàng Chúng tôi l y kim ch c dò, hút ra m th i, r i tiêm m t l kháng sinh ngay vào đ y vài ngày sau, chú Tám tr l i bán ph cho chúng tôi, và riêng

v i tôi, khi nào c ng có m t bát "t c pi t"

"Ma" là m t ti ng súng dùng vùng ít ng i đ ch t tiên, th n thánh, v a phù h v a qu y nhi u làng i, ng i ta s nh t là "ma gà" vì nó là th n thông qu ng đ i, bi n hóa muôn hình Sau đó, là "ma Tùng", vì đ ng bào đây coi tôi nh m t th y phù th y có nhi u phép l Nh uy tín nh v y nên khi nhân dân t n c , nh ng đ đ c m x c a chúng tôi không b k gian l y c p

Mu n cho sinh viên th c t p, chúng tôi mua m t s đ ng v t đ ph u tích

t kh , h u r ng, g u, ch n, đ n chó, mèo và chim l M t hôm tôi m xác

m t con l n r ng, b ng nhiên ch t trong chu ng, tôi tìm th y m t l th ng d dày nh chú Tám! M i l m n m sau, tôi m i bi t là trên th c nghi m ng i ta

có th gây ra loét d dày trên l n b ng cách trói nó đ n m phút!

Cu i n m 1947, m ng 6 tháng 10, Pháp m đ u cu c t n công ta b ng cách nh y dù đ t ng t xu ng B c C n Lúc đó, tôi đ p xe đ p m t m ch qua đèo Kh , Bình Ca, Tuyên Quang, và ch B , đ n làng i trong khi anh em r t hoang mang Tôi cho phân tán các kho tàng vào trong các lán, d i nh ng b i

r m ngay trên đ ng hành quân c a quân Pháp R i chúng tôi đ c tin chúng

đi t B c C n v khe Khao và m H ng Nh th , chúng s p đ n Chiêm Hóa! Chúng tôi bi n thành ch huy quân s , có đ ba súng l c, m i súng đ b n,

n m viên, nh ng m t n a, sau m i bi t là không n Tôi v i c Di rút vào làng Bình cách làng i hai ki-lô-mét đây g n r ng h n, sáng s m chúng tôi vào

r ng và t i v ng

M t hôm, s ng mu i đang còn dày đ c, v a n sáng xong, chúng tôi nghe th y ti ng ti u liên n ây là ti u liên tôm-xông c a b n Pháp đang lùng chúng tôi! Chúng tôi v a m i xách ba-lô chui vào r ng thì đã th y đ n bay vèo vèo trên đ u r i M t toán lính Pháp vào lùng làng Bình nh ng vì quá chú ý

đ n gà v t nên không tìm đ c chúng tôi, m c dù chúng tôi ch cách chúng

ch ng hai ch c mét r ng thôi! T i v , anh em dân quân cho bi t: Pháp đã đ t

b nh vi n, gi t m t b nh nhân và đ t luôn nhà c a tôi tr làng i Anh em còn nói là có nghe th y chúng g i loa m i chúng tôi ra hàng và theo chúng v

Hà N i Trong th i gian chúng đóng Chiêm Hóa, chúng tôi làm m t cái lán cho c Di và gia đình, còn chúng tôi v n làng Bình, s m chu n vào r ng, t i

l i v ng nhà đ ng bào b không T đó chúng tôi bi t thêm chi n thu t du kích: đ ch đ n, ta rút, đ ch rút, ta l i ra t tr i là c a chúng ta, đ ch không bao

gi đ quân đ chi m đóng t t c d i đ t c a ta

Tr c khi rút, Pháp đ t h t c s c a chúng tôi, chúng tôi quy t đ nh tr

v trung du m t th i gian Chúng tôi v đóng Trung Giáp, xây d ng đó m t

b nh vi n tre lá r t s ch và đ p Nhân dân, b đ i l i kéo nhau đ n ch a b nh Quán hàng l i t p trung xung quanh b nh vi n! C Di c ng b t đ u d y v s n khoa

Th ng b đ i và du kích v ho t đ ng Vi t Trì, Trung Hà và S n Tây Chúng tôi đi theo m và l p m t ti n tr m Phú H , cách Trung Giáp hai cây

s

M t bu i sáng đang r a m t, tôi th y máy bay đ n qu n xung quanh m t làng cách chúng tôi đ hai, ba cây s , và vài phút sau th y dù th xu ng Pháp

l i t n công, chúng tôi di chuy n! Chúng tôi rút r t nhanh Ch trong giây lát,

c b nh vi n bi n m t Tôi l n vào m t cái h m trong r ng Phú H Sau đó, chúng tôi tr l i Chiêm Hóa

Sau nhi u l n di chuy n, chúng tôi m i rút ra kinh nghi m là m t tr ng

đ i h c và m t b nh vi n không th chuy n luôn nh th đ c, cho nên chúng tôi quy t tâm đ nh c làng i Rút kinh nghi m Trung Giáp, chúng tôi đ i cách th c hành Vì sinh viên không khi nào đ c h c tr ng quá m t n m, chúng tôi ch d y c p c u và x lý các ch n th ng r i đem sinh viên đi làm

vi c các m t tr n khi nào có chi n d ch Chi n d ch xong, chúng tôi tr l i

tr ng và m l i các th ng binh đã cùng theo chúng tôi, b ng đ ng sông Lô lên Chiêm Hóa

T n m 1948, tôi đ c Bác ch đ nh vào Chính ph kháng chi n làm Th

tr ng B Y t , và m i tháng tôi đi h p H i đ ng Chính ph do Bác ch t a Tôi không mu n làm vi c B Y t l m, không quen công tác lãnh đ o Tôi thích làm m t c s s n xu t, nh là m t b nh vi n mà tôi đã quá quen r i

Dù sao, m i tháng tôi v n ph i đ p 200 cây s và s vi c này c ng giúp tôi đ

s c kh e đ s ng trong r ng sâu Và m i l n g p Bác, là m i l n h ng hái thêm trong công vi c

N m 1949, bác s ng V n Ng Tô-ki-ô v , qua đ ng Thái Lan, và lên cùng v i chúng tôi Chiêm Hóa Nh th , lúc đó, chúng tôi có b n Giáo

s , k c anh Hoàng Tích Trí, B tr ng, ph trách khoa vi trùng Anh Ng có đem v hai ch ng n m Pê-ni-xi-lin nô-ta-tum và Strep-tô-mi-xin mà Quân y ta

r t c n Làm sao s n xu t đ c các kháng sinh? Anh Ng mu n làm ra b t, tôi không tán thành vì b t y không dùng đ tiêm đ c và s n xu t b t trong đi u

ki n trong r ng thì r t khó kh n Tôi khuyên anh Ng nên theo kinh nghi m Pháp sau chi n tranh th hai và s n xu t các phin-t -ra (filtrat) b ng kháng sinh

d s n xu t, và dùng ngay cho quân đ i Mu n có phin-t -ra, ch c n nuôi n m trong dung d ch ngô, các kháng sinh s bài ti t ra trong n c; đem l c các môi

tr ng y, chúng ta s có phin-t -ra mà tác d ng trên v t th ng không kém gì kháng sinh b t Anh Ng đ ng ý Nhân danh là Th tr ng B Y t , tôi cho c t nhà, gây d ng kíp cho anh Ng và nh Quân y s n xu t các l đ c bi t đ nuôi

n m

Trong vi c này, đã có l n tôi m t n m t ng vì tính ch quan c a m t vài anh em Hai ch ng n m Pê-ni-xi-lin nô-ta-tum và Strep-tô-mi-xét gri-sê-út đ trong r ng d b môi tr ng r ng làm ô nhi m nên tr c khi dùng c n ph i c y

l i Nh ng anh em c b o tôi không can gì n khi c n đem n m ra dùng thì chao ôi: Pê-ni-xi-lin đang ch t d vì các n m khác c a r ng Vi t B c đang t

ti n công! Chúng tôi ph i m t m t tháng tr i đ gây l i m t ch ng tinh khi t v Pê-ni-xi-lin Th t là hú vía! ánh giá thành công này, m t hôm h p h i đ ng Chính ph , Bác nói v i tôi r ng: "Bác cho phép chú l a m t huân ch ng nào

mà chú mu n, chú t bình b u đi!" Vì anh Ng đã đ c huân ch ng kháng chi n h ng ba r i nên tôi c ng xin nh v y Vài hôm sau, trong m t bu i t i, Bác m i H i đ ng Chính ph đ n d m t b a c m th t gà đ trao huân ch ng, Bác nói: "Chú Tùng là m t xi-đ -v n (cidevant, danh t mà cách m ng Pháp

1789 dành cho các nhà quý t c) mà nay đ c Chính ph ta t ng huân ch ng Chú ph i c g ng h n n a!" ây là k ni m đ p nh t c a đ i tôi Sau này v

Hà N i, B Y t đ ngh tôi đ i huân ch ng h ng ba này thành h ng nh t, tôi

t ch i vì huân ch ng này, duy nh t trong n m huân ch ng mà tôi có, là do tay Bác và tay c Tôn trao cho trong r ng sâu Vi t B c, m t vinh d mà c

m c a tôi c ng không bao gi ngh t i

T đ y, m i chi n d ch, Quân y đ a ra ti n tuy n m t t Pê-ni-xi-lin, đ

s n xu t kháng sinh dùng ngay trên m t tr n ây là m t thành tích k di u mà

t x a đ n nay, trong các cu c chi n tranh du kích ch a ai đã làm đ c nh

v y v i nh ng d ng c thô s , trong hoàn c nh vô cùng khó kh n Rõ ràng là chi n tranh cách m ng đã đem l i nh ng ph ng pháp cách m ng cho các nhà khoa h c

Chúng tôi còn ngh ra nhi u sáng ki n đ c đáo trong chi n tranh du kích

c a chúng ta Thi u ch khâu b ng, chúng tôi dùng dây dù l y c a Pháp Nh chi c xe đ p P -giô c a tôi, tôi đã có sáng ki n dùng đèn xe đ p đ m M i

l n m có m t sinh viên lên đ p xe đ phát đi n cho đ n khi chúng tôi c p

đ c bình c-quy c a Pháp V sau, chúng tôi có c đi-na-mô và cu i cùng

b nh vi n Chiêm Hóa c ng chi u đ c X quang

Chúng tôi c ng không quên nghiên c u khoa h c Chúng tôi dùng bãi cát hoang làng Bình nuôi dê đ th c nghi m v c ch c a các viêm phúc m c

m t do th m th u mà tôi đã nói trong ph n I Ng i ta bi t r ng, dê, ng m t

ch và ng d n d ch đ u đ vào ng chung tr c khi ch y vào tá tràng Nh

v y ng i ta có th bu c ng chung y, đ xem hi n t ng gì x y ra, dây bu c

có th tác đ ng nh m t con giun hay m t hòn s i làm bít bóng Va-te tá tràng Sau khi m dê và bu c ng chung y, con dê kém n, ít ho t đ ng và m t

nó vàng ra Nh ng nó không ch t Lúc m b ng dê ra, trong b ng dê đ y c

m t vàng, mà không có m t ch th ng nào túi m t hay ng m t ch Nh

v y, chúng tôi đã ch ng minh m t cách rõ ràng là giun hay s i làm t c ph n

d i ng m t ch , và đo n mà ng t y chui vào tá tràng có th sinh ra b nh viêm phúc m c do th m th u m t mà không làm th ng các b ph n v m t

Nh th không ph i là trong r ng mà không làm đ c th c nghi m, n u bi t

thích ng v i hoàn c nh thì đâu c ng có th làm đ c công vi c nghiên c u

khoa h c

Chúng tôi bi t r ng mình có trách nhi m tr c bao nhiêu tính m ng c a các chi n s và đ ng bào Cái gì không có, chúng tôi ph i làm ra Thu c men thi u th n, tôi dùng các dung d ch lá cây có kháng sinh th o m c Tôi đ ý

tr c h t v cây t i Tôi đã ch ng sôi c t i, r i l y m t ph n ba n c còn l i đem dùng ch a các th ho c a tr em, đ c bi t là ho gà Lá cà chua có m t tác

d ng t t đ i v i các n m trên ng i G ng, ngh c ng đ c đem dùng; k c t

mà tôi ch ra làm c n đ ch a tr (có tên la tinh là c n Cap-si-cum an-nu-um)

ai c ng khen hay nh ng khi bi t là t thì ít ng i mu n dùng

Thu y, tôi ch a bi t dùng châm c u, nh ng tôi có dùng m t ph ng pháp g n gi ng nh v y: đó là cách tiêm vào n i bì

Tiêm Nô-vô-ca-in vào n i bì vùng lách, có th làm co th t lá lách Sau khi tiêm Nô-vô-ca-in vào n i bì d i s n c a hai b nh nhân b lách to vì s t rét, tôi th y hai lá lách s 3 tr l i bình th ng

Không ph i ch có thu c mua c a hàng d c v m i có th ch a đ c

b nh Và trong r ng Vi t B c không có c a hàng d c! Tôi nói đ n cách

ch a loét d dày c a chúng tôi Chiêm Hóa B nh loét d dày là m t b nh đau theo chu k c a th i ti t Trên c th c a ng i, có da bao b c và b o v toàn thân, nh cái màng b c t bào b o v t bào i v i môi tr ng bên ngoài da,

có r t nhi u đi m th n kinh đ báo hi u cho các n i t ng V y có th dùng da

đ làm gi m b t đau S ch ng minh rõ r t vi c này là lúc lên c n đau b ng ai

c ng bi t ch m chai n c nóng đ cho kh i đau N u tiêm Nô-vô-ca-in vào

n i bì, ta có th làm gi m b t c n đau ch ng? ó là m t gi thuy t mà có th

th c nghi m m t cách d dàng, vì ph ng pháp này không có nguy hi m gì c Tiêm vào n i bì các b nh nhân Chiêm Hóa, tôi th y các c n đau b c t đ t ngay và tôi c ng nh n th c thêm là làm sau gây cho h lòng tin th y thu c,

s thông c m gi a ng i b nh và th y thu c là y u t quy t đ nh c a ngh thu t đi u tr Các b nh nhân Chiêm Hóa đ u đ c tôi h i k l ng, an i tinh th n và khuyên h nên n m ngh 8 gi m t ngày trên gi ng b nh không

đi l i, n u c n đau ch a h t Có thu c an th n nào b ng s im l ng trong r ng sâu, làm cho b nh nhân quên đi nh ng kích thích hàng ngày c a cu c s ng! Vì

v y tôi ít c t d dày trong r ng, tr tr ng h p có nh ng bi n ch ng t c môn

v hay ch y máu Ch a b nh đòi h i m t s hi u bi t r ng rãi v tâm lý con

ng i, và ta ch nên dùng thu c khi nào nh ng ph ng pháp t nhiên không có

hi u l c Nh ng hi n nay nhi u bác s và b nh nhân l i ch a ngh th ! Ng i ta quá "mê tín" vào thu c, vào máy móc đo l ng c a m t n n v n minh càng ngày càng ph c t p và v n đ ch a b nh ngay các n c g i là tiên ti n c ng đang g p m t kh ng ho ng v lòng tin c ng nh kinh t

Chiêm Hóa, tôi hay ngh đ n bác s S -vây-zer (Sehweizer), đ c gi i

th ng Nô-ben n m 1952 Ông ta đã t bi t châu Âu, đi đ n trong m t khu

r ng Ga-bông t i châu Phi đ ch a b nh cho nhân dân đ y Ông ta đã dùng tình yêu và lòng nhân đ o h n là dùng thu c men, uy tín c a ông ta và b nh

vi n nhà lá c a ông t đó đã vang d i đ n t n châu Âu và châu M

Chúng tôi Chiêm Hóa có ghi nh s khác bi t v s c kh e gi a anh em

ng i Tày, đ nh c xung quanh các đ ng ru ng trung du, và anh em ng i Dao, luôn luôn luân chuy n

Ng i Dao đây, h u h t đ u có lách to, còn ng i Tày, thu bé c ng có lách to nh ng d n d n nh đi, và đ n đ tu i thanh niên, s vào th y lách ch còn l p ló d i s n thôi Hình nh t p quán luôn luôn di c làm cho ng i Dao ph i đ i phó v i nhi u lo i kháng nguyên s t mà chúng ta ch a bi t rõ và

có l vì đó là nguyên do c a s khác bi t và thích ng c th ng i Dao và

ng i Tày đ i v i b nh s t rét

Còn t i sao anh em ng i Dao di c luôn luôn mà không ch u đ nh c ? Theo th m dò c a anh em sinh viên thì không ph i vì đ t h t màu Nguyên nhân là do vi c mê tín, d đoan, có nhi u v n đ mà chúng tôi ch a có thì gi đi sâu vào, nh ng qua nh ng đi u tra s b , vi c di c là do các th y cúng quy t

đ nh sau m t gi c m nào đó, mà có th y đ máu, h c súc v t ch t, ho c ng i

ch t v.v Nh th , trong r ng sâu, chúng tôi v n giúp cho các anh em tr luôn luôn đ t nh ng v n đ m i đ luy n trí "t ng t ng" c a h Tôi r t ti c

là trong sinh viên Y không m y ng i hi u v d c h c, nên có bi t bao nhiêu cây c i, bao nhiêu th c v t r ng mà chúng tôi không bi t đ khai thác

Trong s sinh viên tr ng Y, có m t anh tr c h c tr ng ki n trúc Hà

N i Anh và tôi đã say s a làm nh ng ki u nhà, nh ng ki u c a, không méo, không xiêu, không m i n Chúng tôi đã xây d ng nh ng ngôi nhà b ng tre lá

r t đ p, r t s ch s

Chúng tôi th ng xuyên đi tham gia các m t tr n đ hu n luy n anh em sinh viên Tôi b t đ u làm quen v i cách đánh du kích, ch y lui, ch y t i, ch y vòng theo các chi n s ta m t tr n Ph oan Hay nh t là anh em nhi u khi rút nhanh mà không báo k p cho tôi

N m 1951, đoàn chúng tôi đ c b trí vùng d i Thái Nguyên, M Chè và Ba Vân và b t đ u m đ y Ngày 13-11-1952, có m t th h a t c đ a

đ n ban đêm, b o tôi ph i đi ngay đ n V nh Ninh, và nh th , đoàn chúng tôi

ph i đi vòng sau núi Tam o, đi vào Thân S n, Qu Nham, Th Linh và cu i cùng D c Bùa ngay tr c m t núi Tam o! đây, chúng tôi m i th y r ng

v m t t ch c anh em chúng tôi và bên Quân y hãy còn quá non y u C s

c a chúng tôi D c bùa ch đ ph c v cho 100 th ng binh n đó hai ngày

ch a th y ai n ngày 18, đ t ng t nh ng đoàn t i th ng khiêng đ n cho chúng tôi g n 1000 th ng binh Không đ ng i n u c m và d n c m nên 7

gi n sáng và ph i đ i đ n đêm, m i n đ c b a tr a! Tôi m liên ti p v i các anh em khác su t hai ngày đêm li n Ngày 20, xe t ng Pháp đ n g n, chúng tôi và th ng binh rút v Th Linh, và đó, tôi m cho đ n ngày 30-1; hai ngày sau, vì h t g o, đoàn chúng tôi l i tr v Chiêm Hóa Trong tr n đánh này, tôi đ c tuyên d ng toàn quân

Nh th các b n có th hình dung cách làm vi c và d y h c trong th i kì kháng chi n ch ng Pháp; chúng tôi r t c đ ng, r t linh ho t, nay ch này, mai ch khác, cái gì c ng thi u th n, và ngay c g o, chúng tôi ch đem đi

đ c đ n m ngày thôi N m ngày mà không l y đ c đ n đ ch, h t g o, là

ph i quay v ! Chúng tôi c ng kh vì Tây, nh ng ch c ch n là Tây c ng r t kh

vì chúng tôi, không bi t đâu mà đánh, không bi t đâu mà đ ! Chúng tôi luôn

đ n qu y chúng, xong l i bi n m t, r i l i xu t hi n ch khác Khi ông, khi Nam, khi B c nh m t tr n V nh Phúc này!

i s ng trong r ng, trái l i v i d đoán c a m i ng i, th t là vui v , tuy

là r t gi n d Ai c ng c g ng t túc v rau và s n Riêng v ph n tôi, tôi tr ng

đ c h n 200 cây chu i, vì tôi nh l i m tôi d n: "Khi nào mày nghèo thì nên

tr ng chu i" Nh ng khi chu i có qu , m i ngày ph i n vài ch c qu chu i, đó

th t là m t th thách quá l n đ i v i tôi Cho nên lúc v Hà N i, tôi còn s chu i trong m y n m tr i

Tôi c ng th tr ng ngô theo lý lu n Lit-xanh-cô: tôi gieo r t dày, nh ng ngô l n lên có b p r t nh , và h t r t th a Th mà dê, trâu, chim và chu t c ng vào n tr m, ch a k các chú kh n a! Tôi có c m t ng là các vùng ng c,

đ ng bào ta còn quen t p quán nuôi trâu th hàng đàn nh lúc y, thì không sao

mà t ng gia đ c, tuy đ t r t t t M t l n tôi tr ng b n c c đ làm gi ng, khi

đi chi n d ch v th y b n c c y đã có lá r i! V sau, tôi g p m t Giáo s Pháp

đã s ng Tuy-ni-di, ông ta c ng nh n đ nh nh tôi v nuôi dê c a ng i

R p

vùng Chiêm Hóa có nhi u beo và có m t đêm đ ng r ng beo v g m

r ng xung quanh nhà Hôm đi h p đ i h i anh hùng b n Chinh, đang đi ban

đêm g n đ n ch h p, tôi nghe th y r t nhi u ti ng beo Có l b y gi là vào

th i k tìm đ c c a chúng M t bu i sáng, đi qua m t lùm r ng, t Khe Khao

đ n m H ng, tôi ng i th y m t mùi hôi th i đ c bi t Chú bé đ a đ ng

ng i đ a ph ng, mách cho tôi mùi c a beo v a đi qua đó và c u ta ch cho tôi nh ng v t x c trên m t thân cây to mà m t con beo v a đ n c vào đ gãi

ng a; d u chân c a nó to b ng cái đ a l n còn in r t rõ trên đ t bùn Lúc v nhà, cháu Bách, con tôi, b y gi 5, 6 tu i đi h c trong m t cái lán c t d i

r ng đ tránh máy bay, nói là bên kia b su i g n tr ng nó, m t con "mèo vàng r t l n có nhi u v n đen đang n m ng bên b su i!" T đ y, tôi ph i

c m tr con không đ c vào r ng ch i êm ng , có khi th y đ ng bào đ p vào máng tre và kêu " i i" ó là beo đ n rình g n nhà, và nh ng con trâu

d i nhà sàn gi m chân d d i đ báo hi u Trâu đàn th rông ít khi b beo n Tôi có xem nhi u l n đàn trâu ng ban đêm Nh ng con trâu đ c đ u n m vòng tròn quay đ u và s ng ra ngoài bao quanh gi a nh ng con trâu con và trâu

m

Khi v Hà N i, tôi có đ c đ c m t quy n sách c a m t ng i Anh, Jim Cót-bét nói v nh ng con h n ng i n ó là nh ng con h v già hay

là đã b th ng nên không th đu i theo h u nai n a và bi n thành nh ng con

h r t tinh ma, không bi t s , và hàng ngày đi b t ng i c xong, tôi ngh

đ n Chiêm Hóa mà r n gáy Có l các r ng c a ta có nh ng con h nh th , vì

đ ng bào b n súng kíp không đ c chính xác l m, làm b th ng h nhi u h n

là gi t ch t chúng May m n là r ng Vi t B c, ít ng i đi s n, nên có nhi u

h u nai và ngoài ra, có nhi u dê th rông Tôi có nuôi m t đàn dê n đ n

g n 30 con; nh ng d n d n beo n h t và sau ch còn m t con dê đ c n to

t ng mà chúng tôi ph i th t g p M t đêm, tôi đang ng trên gác hai ngôi nhà tôi , d ng bên m t khu r ng, tôi nghe ti ng beo kêu, và sau đó, b c thang g lên phòng ng c a tôi, có ti ng b c n ng n và m t ch c, con chó Bô-bi, n m

tr c c a, rú lên m t ti ng Tôi v i c m súng ch y ra thì con chó đã ch t r i và

có m t v t th ng r t nh c , nh là b m t cái móng chân beo làm th ng!

b ng t u h a Ngày 28 tháng 7 n m 1951, chúng tôi đ n B c Kinh oàn chúng tôi m i trong r ng ra có nhi u sáng ki n v n m c n Nam Ninh, sau cu c

th o lu n sôi n i, đoàn tr ng quy t đ nh m c áo ka-ki vàng, s mi c h ki u

đ ng tông và đ u đ i m n i! ón ti p sân bay có ông Quách M t Nh c

c m đ u và đ c di n v n Trung Qu c lúc đó m i đ c hoàn toàn gi i phóng,

và có kinh nghi m nhi u m t v ngành y

B c Kinh, vào n m 1951, ngành y, đ c bi t là ngành m th t là v ng vàng Lúc m i đ n, chúng tôi đã có nh ng hi u l m vì danh t Có m t hôm, tôi xin g p m t s ng i m x có ti ng B c Kinh Hôm y, t i khách s n

B c Kinh, có m i hai ng i đ n, m t mày không ph n kh i l m; đó là nh ng Giáo s gi i ph u, ngh a là chuyên v m x các xác ch t! Chúng ta đã dùng

nh m ch gi i ph u đ ch vi c m x , mà Trung Qu c g i là ph u thu t (g i

nh th đúng h n) Hai ch gi i ph u dành cho khoa h c v đ i th con ng i

Cu c h p c ng k t thúc vui v , nh ng ít sôi n i, vì bàn lu n v m nh ng cái xác đã ch t r i, chúng tôi r t d dàng hòa hoãn v i nhau!

B nh vi n Hi p Hòa (tên c là Vi n R c-c -phen-l ) tr c kia r t n i

ti ng châu Á L n đ u tiên tôi xem m ph i và gây mê n i khí qu n, m t s

ki n m i đ i v i tôi Ng i m là Giáo s V ình Khai, nay Vi n m ng c Phú Ngo i và đã k t ngh a anh em v i tôi vào n m 1964 b nh vi n Hi p Hòa có m t th vi n đ y đ Tôi xin vào đ c đ y luôn m t tu n t sáng đ n chi u không mu n n c m tr a n a và nh đó, tôi đã l c l i kinh nghi m m

x trong chi n tranh th hai

Sau này, nh các tài li u y, tôi m i bi t gi i quy t các v t th ng s não cho th ng binh i n Biên Ph Ra n c ngoài mà không th vào th m các

th vi n là m t vi c không th t ng t ng đ c

Tôi có h i cách đào t o Giáo s v y N m 1951 Trung Qu c có 51 nghìn bác s và 1400 Giáo s và phó Giáo s , thêm vào là 900 ngàn đ n m t tri u ông lang Mu n lên Giáo s ph i làm tr giáo (assistant derecherche) ba n m, xong lên gi ng s (maitredes conferences) phó giáo th (professeur associé) và giáo

th

Mu n đ c tuy n, ph i trình bày nh ng công trình khoa h c c a mình

tr c m t h i đ ng giáo th có nhi m v đ đ t danh sách lên B Y t Ông B

tr ng B Y t s ch n Giáo s trong danh sách đó

pê-ni-m t lít n c gi i c a b nh nhân, cho thêm hai tr m lít ê-te và n m lít a-xít sun-phu-ríc m t ph n m i, đ vào ph u l n, pê-ni-xi-lin k t tinh l i Chúng tôi l n l t đi th m Th ng H i, Thiên Tân và Th m D ng Ngày 10-8-1954, chúng tôi đ c m t báo ph i đi An ông ngay, đ chu n b qua Tri u Tiên

mi-li-Vào kho ng 12 gi tr a ngày 17-8, chúng tôi v t sông Áp L c Sông

r ng, có m t cái c u dài mà ph n bên Tri u Tiên đã b bom, s p xu ng n c Hai bên b sông, tôi th y r t nhi u súng cao x Ca-nô qua sông không có phi c đ n qu y Vào lúc 13 gi , các b n Tri u Tiên mang hoa và máy nh, đang ch chúng tôi Sin-i-zou, tr c m t An ông

T i đ n, chúng tôi lên đ ng đi Bình Nh ng Quãng đ ng dài 200 cây

s ph i đi trong ba đêm li n

Chúng tôi ng l i m t huy n g i là B c Xuyên Qua sông Thanh Xuyên,

r t r ng, phà b m c c n, và hai bên b nh ng ca-mi-ông ch đ n v n còn l i

đ y oàn ngh l i An Châu; th tr n này c ng b phá h y hoàn toàn Sáng ngày 20-8, chúng tôi đ n m t chiêu đãi s Ma ng

Chúng tôi Ma ng trong ba tu n Hàng ngày các đoàn đ n th m và h p

m t đ trao đ i kinh nghi m n th m chúng tôi còn có ông Lu-kít-tsun, Th

tr ng B Y t Tri u Tiên Bình Nh ng, tôi không đ c đi th m m t b nh

vi n nào c Có m t ng i ngo i qu c gi i thi u v i tôi v ho t đ ng c a m t

b nh vi n do Hung-ga-ri giúp đ , cách Bình Nh ng 10 cây s v phía Nam

Nh nhà báo Ba Lan, H ng-ri Cô-rô-tanh-x -ki, tôi bi t đ c nh ng tin

t c nh sau: b nh vi n có ba khu nhà l n, b ngoài nh là b không, đ ng y trang tránh máy bay, ch có nhà m và nhà đi u tr sau khi m còn ho t đ ng,

24 gi sau khi m , b nh nhân đ c s tán vào các làng bên c nh Ng i ta ch

m đêm B nh vi n có b y bác s , sáu ph u thu t viên là ng i Hung, n m

ng i Tri u Tiên là tr lý ó c ng là m t tr ng d y y Ngày gi i phóng, Tri u Tiên ch còn l i m t ý tá T t c các bác s toàn là ng i Nh t B nh vi n

đã thay đ i đ a đi m b n l n r i T 1-8-1950, ngày thành l p b nh vi n, đ n lúc đó b nh vi n đã có b n nghìn ng i n m, m t nghìn b n tr m ca m x ,

m t nghìn chín tr m ca bó b t; s máu truy n lên t i 270 lít ( b nh vi n Vi t

- c, hàng n m có t i 15 ngàn tr ng h p ph u thu t l n nh và bó b t) Kinh nghi m v ph u thu t trong chi n tranh không có gì m i, vì b nh nhân

đ a đ n ch m, và toàn là v t th ng các chi Qua đó chúng ta m i th y các

cu c ném bom sau này c a M mi n B c n c ta ác li t h n nhi u

Theo ông Lu-kit-tsun, Th tr ng B Y t , cho bi t thì sau ngày gi i phóng, v i s giúp đ c a Liên Xô, Tri u Tiên đã xây d ng m t tr ng i

h c Y khoa Bình Nh ng Tr ng đóng c a l i t lúc có chi n tranh và m

l i vào ngày 1-10 n m y Lúc đó, Tri u Tiên đã có trên 1500 bác s Cách đào

t o c ng theo nhu c u chi n tranh H c sinh là nh ng thanh niên h c h t trung

h c và đã tham gia b đ i Ông Lu-kít-tsun nh c đ n tên Giáo s Liên Xô rô-ni- ng, đã áp d ng ph ng pháp nh Vi t Nam là đ a h c sinh ra ti n tuy n th c t p R i đ n ông Kim Tr ng Khuê (tên d ch qua ti ng Trung

A-Qu c) Phó c c tr ng C c Quân y gi i thi u v i chúng tôi nh ng kinh nghi m

c a Quân y Tri u Tiên Các chi n th ng toàn là do bom th ng hay súng c i gây nên Th ng binh ch t t i tr n vào kho ng t 10% đ n 15% Ph i m ngay

đ 4%, còn thì đ a v tuy n sau Tri u Tiên c ng dùng ph ng pháp bó b t

nh bên ta, bó b t kín mà anh em cho là k di u Vì nhân viên ngo i khoa thi u, nên có nhi u đoàn n c ngoài nh Liên Xô, Trung Qu c, Hung-ga-ri đ n giúp Anh em cho bi t có nh ng tr ng h p v t th ng b giòi đã đ c ch a

b ng ê-te

Tuy Ma ng, nh ng chúng tôi ch a có d p vào th m Bình Nh ng Ngày 22-8, anh m, th ký c a đoàn, thúc chúng tôi d y đ đi th m Bình

Nh ng T m y hôm nay, M ném bom Bình Nh ng nhi u quá, nên các

đ ng chí ph trách c ng lo ng i và quy t đ nh ch cho nh ng ng i nào kh e đi thôi Chúng tôi đ c ch n b y ng i, có tôi trong đó Bu i s m Tri u Tiên

đ p l m: tr i xanh bi c, h i rét, hai bên đ ng có nh ng cây b ch d ng còn

tr ng s ng mai i kho ng m t gi là đ n Bình Nh ng Hai bên đ ng đi không còn m t ngôi nhà nào nguyên v n Vào thành ph ph i qua nh ng v ng gác Th nh tho ng có m t vài c a hàng bán đ l t v t nh Vi t B c trong

nh ng n m kháng chi n n m t ngã t , có báo đ ng Dân chúng r t bình t nh (nh nhân dân Hà N i trong nh ng ngày B.52 đánh phá) Hai máy bay ph n

l c M bay qua, đ l i nh ng v t tr ng trên n n tr i xanh Các b n Tri u Tiên

nh r t gi i đ a đi m các c quan C quan d i nh ng đ ng g ch mà anh

em gi i thi u r t đúng không m t chút l m l n: đây là B Ngo i giao, đây là nhà máy, đây là tr ng đ i h c Kim Nh t Thành B y gi sáng, chúng tôi tr

l i Ma ng

Ngày 18-9, trên đ ng tr v , chúng tôi vào th m m t đ n v chí nguy n quân Trung Qu c, thu c quân đoàn 38, trong núi đá, M ném bom su t ngày đêm Lúc ra v , xe díp ph i m đèn, vì đi trong núi; m t máy bay M nhào

xu ng t ng cho đoàn xe chúng tôi b n qu bom, may mà không trúng

Ngày 21-9, chúng tôi tr l i Tân Ngh a Châu vào lúc hai gi sáng Sáng ra, chúng tôi tr l i Trung Qu c L n này, ô-tô ch y th ng qua An ông, vì c u đã

ch a xong r i n An ông, các b n Trung Qu c b o: "Ch p m t pô nh đã,

vì không thi u ai!"

Chúng tôi l i Trung Qu c g n n m tháng M y ngày đ u không sao

nh ng d n d n tôi đâm ra nh nhà, nh màu lá r ng b n ng cháy, nh nh ng dòng sông xinh đ p c a Vi t Nam, nh nh ng m nh ru ng nh s n đ i Vi t

B c Tháng 11, chúng tôi tr l i B ng T ng Qua m t s n núi, xe ca-mi-ông

c a tôi lao xu ng núi, đ 15 mét; may sao tôi v n không vi c gì và lúc l n vòng v i xe, tay tôi v n gi ch c xà c t, trong đó có t t c các ch ng v b nh

d i, b nh th ng hàn, b nh d ch t , b nh đ u mùa mà B Y t nh tôi xin v

Tr c Nô-en, tôi đã tr l i Chiêm Hóa

Ngày 23-3-1954, tôi nh n đ c th c a anh B y cho bi t: có ch th cho tôi

và c V ình T ng lên tham gia công tác m x cho th ng binh i n Biên

Ph

25-3-1954, khi đeo ba-lô b c xu ng thuy n nan vào m t bu i chi u s p

t i, đ k p đi Tuyên Quang tôi r t c m ph c s gi n d và hi u l c t ch c c a

ta trong th i chi n Lúc sáng tôi ch nh n m t lá th , ph i nói là m t m nh gi y thi u s ch s trong m t phong bì l n l i v i m i hàng ch nói ph i đi ngay lên

m t tr n i n Biên Ph và m t ch ký quen thu c Th là chi u đ n, đ i máy bay "đi ng ", cùng v i đoàn m x riêng, chúng tôi đáp thuy n nan đ xuôi ngay v Tuyên, theo dòng sông Lô ch y xi t, xuyên bao nhiêu r ng và thác đ

đ n đúng gi ch h n

Chúng tôi bi t r ng m t tr n i n Biên Ph s p vào giai đo n hai, sau khi chúng ta chi m hai đ i c L p và Him Lam ng và Chính ph đã đ a ra

kh u hi u Quy t tâm tiêu di t t p đoàn c đi m i n Biên Ph Chúng tôi ai

c ng áy náy s đ n tr May sao đ n Tuyên, ô-tô đã ch s n, th là chúng tôi đi ngay v ch Hiên Trong khi đi đ ng, khi m x trong các h m, các đ i đi u

tr chúng tôi đã h c đ c m t bài h c không bao gi quên, m t bài h c v tin

t ng vào s c m nh c a dân t c ta, bài h c v tinh th n hy sinh c a nhân dân

ta, bài h c v s lãnh đ o c ng quy t c a ng và Chính ph kháng chi n

b n đ c có th hình dung l i không khí làm vi c c a chúng tôi lúc b y

gi , chúng tôi xin trích ra đây m t vài đo n ghi chép c a tôi Tôi không quen

vi t v n, v n t t vài hàng ghi l i nh ng k ni m mà thôi, mong b n đ c th l i cho tôi v nh ng ghi chép ch a hoàn ch nh này

27-3-1954 ( tr m Ba Khe) T i hôm qua ng t i tr m Tr i m a phùn Rét i mãi trong đêm t i đ tìm nhà ng trong r ng Sáng d y, đ 9 gi đã

nghe ti ng máy bay Chúng ta đi g n đ n chi n tr ng

Hôm qua, 9 gi t i, v t qua sông H ng cùng anh em v n t i, hàng tr m

xe đ p th hàng L p dân công Phú Th đang trên đ ng v , dáng m t m i

nh ng v n vui đùa Lúc th y ô-tô, anh em reo lên m ng r vì bi t là ô-tô đang

ra ti n tuy n Xe th v i c ánh tay ngang, ng i dân công v n t i khoác áo lông, trong đêm m a phùn, v t qua đèo, qua su i ó là m t hình nh m i

ni-c a ni-cu ni-c ni-chi n tranh ni-c a ni-chúng ta Lúni-c Tri u Tiên, trên đ ng Tân Ngh a Châu đi Bình Nh ng, m t hình nh t ng t : hàng tr m xe cút kít mà chi n s

chí nguy n, qu n áo bông trùm kín gáy, đi trong đêm khuya im l ng

Nhà tr m t át, làm trong m t r ng n a, nh ng không ai m vì đ thu c

s t rét

T i nay, đ ng tr n xe khó đi, qua nhi u đèo

28-3-1954 (trong m t hang đá) Hôm qua, toàn là đèo và đèo èo dài

nh t là đèo L ng Lô, cao nh Tam o, đ ng khó đi, quanh co hai bên không

th y gì h t

Trên đèo, hàng nghìn dân công v n t i, gánh, c m đu c, quang c nh r t

đ p Qua đèo, g p m t toán tù binh ng i Âu, xanh, g y, râu quai nón, nhìn

bu n bã vào các xe Mô-lô-tô-va ti n ra ti n tuy n

2-4-1954 ( đ i đi u tr 1) G p các anh em Quân y trong m t lán nh g n

su i

Hôm qua, lúc tr v ch , ph i ng i đ i xe trên m t cánh đ ng bát ngát, cách i n Biên Ph đ m i cây s v phía Tây Nam; ti ng súng tr ng n

không ng t, nghe c ti ng súng máy Có l đánh đ i A1, m t cao đi m có tính

ch t quy t đ nh chi n tr ng Máy bay c vòng quanh i n Biên Ph , m i l n máy bay đ n g n thì th y pháo sáng b n lên đ báo hi u

Trong đêm t i nh m c, hàng nghìn dân công t i g o ra ti n tuy n, dòng

d i n i ti p nhau, đi trong im l ng, nh ng ch a đ ng bao nhiêu s c m nh phi

th ng s p tung vào m t tr n chúng ta đang g n h a tuy n

3-4-1954 B t đ u m cho các th ng binh đ i đi u tr !

Nhà trong m t lán nh xinh x n, trên b su i, n c ch y xung quanh

nh ng t ng đá lô nhô, có ch nh thác, ti ng ch y ào ào c đêm Su i này ch y

ra sông N m R n, n c này ch y v C u Long nh n v i ng i bên kia dòng

sông, t Lào, Cam-pu- chia cho đ n Nam B yêu m n, r ng bao nhiêu chi n s anh d ng đang b mình đ xây d ng m t t ng lai t i đ p Chúng ta là nh ng

ng i c a th h H Chí Minh, chúng ta là nh ng ng i m i, đã h y b m t

quá kh đau kh và xót xa, và quy t tâm c t đ t nh ng luy n ti c ph n l i

quy n l i dân t c đ i v i nh ng ngày s ng xa dân t c, xa lao đ ng, xa th c

n c m t, nôn nao trong ru t nh m t c n đau Ch a bao gi th y rõ tình

th ng anh em b đ i nh hôm nay Sáng nay, tr i t nh r i May sao cho anh

em đang giao chi n

9-4- 1954 (đ i đi u tr 1)

T i hôm qua, m a bão

Ti ng s m và ti ng súng hòa vào nhau M t cây đ đã ch t hai y s và m t

sinh viên

10 gi M luôn m t đ t thanh toán h t các tr ng h p đ ng Máy bay

ném bom chung quanh M x v n m x Máy bay đang g m rú trên đ u

11 gi 30 M a bão luôn luôn làm cho anh em m t Tôi b t đ u th y khó

ch u Ru i vàng c n m nh, chân m i ng i s ng vù Nh đ n ba kh c a Tây

B c: ru i vàng, b chó, gió Than Uyên (gió Lào)

19 gi T i v , m xong, m t quá, không n h t bát c m M não m t là vì

luôn luôn tiêm thu c tê, và ph i luôn luôn c t gân x ng đ u, m i nh c c

m i ngón tay, đau h t c các b p th t Th ng binh lên đ n 700 mà ch có sáu

y s và 20 h s , anh em phòng m ai n y đ u m t bã ng i, không ai n đ c

c m

Quang c nh c a Tây B c, theo con m t tôi, qua chi n d ch này: đèo núi

quanh co, núi r ng trùng đi p, m t vài b n ch v b bom đ t cháy, tr tr i vài

cây c t nhà đen thui, nh ng bóng đèn l ng l trên các đ nh núi t i đêm ng

không có bóng ng i, cây không có ti ng chim, ve s u và ru i đ màu M t vùng đ t r ng, giàu mà tình tr ng này! ánh v đ u đ qu c xâm l ng

26-4- 1954 (đ i đi u tr 1)

7 gi Hôm qua n c m v i anh em Quân y, chuy n trò vui v êm khuya,

nghe ti ng súng đ i bác m m t ng đ t, ti ng máy bay ù ù

Tin t 23 cho bi t, mâu thu n m nh gi a -cát- t -ri v i các t ng tá Pháp, và đ qu c M càng ngày càng đe d a xâm l ng ta qu c M , m t đ

Th a ti ng máy bay, th a ti ng súng ch b vây đã 40 ngày nay

0 gi 45 (27-4-1954) Anh em g i dây nói đ m Trong khi chu n b , ng i

m t mình tr c lán m ; cây đèn còn lung lay tr c gió núi, tri ng su i reo

cùng ti ng d kêu Xa xa, đ i bác c a ta đi m c m canh nh đánh tr ng ch u

Trong mình th y m t m i vì th i ti t thay đ i nhanh chóng Nh l i Bác: ph i

kh c ph c khó kh n Khó kh n sao mà nhi u v y! i n Biên Ph , n i th thách con ng i

28-4-1954 (trên con đ ng t đ i đi u tr 5 v đ i đi u tr 1) Ng i trong

m t b n b cháy, cách đ i đi u tr 5 m t cây s r i, và h a tuy n m i cây s

Ti ng máy bay t xa v ng l i, v i ti ng súng m ì, khi giòn giã vang đ ng núi

r ng B n b bom na-pan cháy g n h t; tr hai cái nhà Nhà sàn, hai đ u mái

tròn, ch không vuông nh Vi t B c, đây là nhà phìa, vì có hai mi ng tre k

l treo trên mái nhà Không có m t bóng ng i, toàn dân đ a ph ng b th c

dân b t t p trung hay tr n vào r ng Có hai con l n lui t i và m t đàn dê ng ngác d i nhà sàn Chung quanh, đ ng ru ng mênh mông, b hoang Núi và núi vòng quanh, đ ng khung cho m t c nh điêu tàn, đau kh ! M t mình ng i

trên m t gh đ Chung quanh tr ra nh ng c t cháy đen, gi a nh ng cây cam

và cây quýt xanh t i Ngh đ n t ng lai có ng i sum h p, có bóng tr con,

có ti ng c i ph n , có cây n qu , có đ ng lúa vàng bát ngát đ n t n chân

tr i Con đ ng gian kh làm thay đ i con ng i thành ph B t đ u th y rõ

gian kh c a nhân dân Xa xa, ti ng chim r ng kêu X a, Hu , ta g i là chim

"tre già, m ng m c", nay anh em dân công g i nó là chim đ ng viên "c g ng,

H i ngh Gi -ne-v c ng đã b t đ u Li u có hòa bình không? Ph i đ t

h t lòng tin t ng vào ng, vào Bác, vào các anh b đ i là nh ng ng i yêu

m t quân đ i anh d ng đã nêu cao c Vi t Nam trên tr ng qu c t

Báo cáo lên C c thành tích c a tôi: đã hoàn toàn tiêu di t "n n giòi" trong

các v t th ng b ng dùng thu c Ki-na-c -rin 1%

8 gi M a M a t m tã Bàn công vi c cùng các anh em s p đi ra ti n

tuy n, gây m t phong trào ph n kh i tin t ng, xây d ng anh em c ng nh xây

d ng mình và tác phong c a mình, ch có m t u đi m rõ r t: tích c c, h ng hái đ kh c ph c hoàn c nh khó kh n

B nh ng bu n riêng đ xây d ng vui chung, h nh phúc chung

Ch có nhân dân là v đ i Th m nhu n l i d y b o c a Bác

Hòa bình còn trong o t ng C n đ phòng o m ng hòa bình: ng i

cách m ng đ u tranh cho hòa bình, dù b n thân không đ c nh h ng c a

hòa bình

5-5- 1954 (đ i đi u tr 1) 5 gi 15 sáng Tr i m a c đêm, m a d m li n

b n n m ngày Máy bay đ ch bay qua bay l i, có khi l i th pháo sáng, đ ki m soát đ ng

Không dám ngh đ n nh ng ngày hòa bình Ch a t ng t ng có th có

nh ng ngày không có máy bay, có nh ng ngày có th đi ch i t do trên các

đ ng ph vui v đ y ng i đi l i, c i nói trong bu i sáng mát m , có th có

nh ng ngày s ng trên đ ng ru ng mênh mông, không ph i n n p d i các

b i cây Còn đ qu c thì nhân dân ta, nhân dân các n c b th ng tr khó lòng

mà có nh ng ngày nh v y N u mu n có nh ng ngày t ng b ng h nh phúc,

ph i ch u kh , s ng trong các giao thông hào nh các anh em b đ i, d i tr i

m a ác nghi t, ph i g i đ t n m s ng! Nh các anh ch em dân công ngày đêm gian kh ph c v chi n tr ng

Mà th c dân Pháp i n Biên Ph c ng nh ta: s l a, s khói, đi mò đêm, g n su i mà không đ c u ng n c su i Tr c kia, Vi t B c, chúng đi