KHOA HỌC,CÔNG NGHỆ VÀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ Tập hợp của mọi tri thức

CHUÂ DÍÎN CUÊA NHAĐ XUÍỊT BAÊNBöơ saâch Tíơp húơp cuêa moơi tri thûâc Universiteâ de tous les savoirs bao göìm möơt söị cöng trònh khoa hoơc coâ giaâ trõ cuêa caâcchuýn gia ăíìu ngađnh c

Khoa hoåc, cöng nghïå vaâ phaát triïín kinh tïë

Cuöịn saâch nađy ặúơc thûơc hiïơn vúâi sûơ trúơ giuâp cuêa Hiïơp höơi phaât triïín trao ăöíi Cöng nghïơ Kinh tïị - Tađi chñnh (A.D.E.T.E.F) thuöơc Böơ Kinh tïị, Tađi chñnh vađ Cöng nghiïơp Phaâp.

3.335 (N)Maô söị:

CTQG-2002

MUÅC LUÅC

PHÊÌN I

Khoa hoåc vaâ cöng nghïå

Jean-Jacques Duby

Chi phñ cho giaáo duåc: Baâi toaán nan giaãi giûäa cöng bùçng

Cöng nghïå vaâ hïå thöëng phoâng thuã quöëc gia:

Jean-Yves Helmer

Bertrand Barreá

PHÊÌN II

Phaát triïín kinh tïë

Chuyïín giao cöng nghïå - möëi quan hïå phûác taåp giûäa nghiïn cûáu

cú baãn, nghiïn cûáu cöng nghïå vaâ ûáng duång trong cöng nghiïåp 142

Didier Roux

Nhûäng àiïím mú höì trong caác chñnh saách phaát triïín bïìn vûäng 156

Pierre Lascoumes

CHUÂ DÍÎN CUÊA NHAĐ XUÍỊT BAÊN

Böơ saâch Tíơp húơp cuêa moơi tri thûâc (Universiteâ de tous les

savoirs) bao göìm möơt söị cöng trònh khoa hoơc coâ giaâ trõ cuêa caâcchuýn gia ăíìu ngađnh cuêa nûúâc Phaâp trïn caâc lônh vûơc khoa hoơc,cöng nghïơ, kinh tïị, vùn hoâa, y tïị ặúơc trònh bađy taơi caâc cuöơc höơithaêo do Böơ Vùn hoâa vađ Böơ Giaâo duơc Phaâp töí chûâc, nhùìm töíng kïịtnhûông thađnh tûơu mađ loađi ngûúđi ăaô ăaơt ặúơc trong thïị kyê XX,ăöìng thúđi ặa ra nhûông dûơ baâo vïì sûơ phaât triïín cuêa khoa hoơc,cöng nghïơ vađ kinh tïị thïị giúâi trong thïị kyê XXI Böơ saâch do Nhađxuíịt baên Odile Jacob íịn hađnh nùm 2001 dûúâi sûơ chuê biïn cuêaYves Michaud

Ăïí giuâp baơn ăoơc quan tím ăïịn nhûông víịn ăïì nađy coâ thïm tađiliïơu tham khaêo, nghiïn cûâu, Nhađ xuíịt baên Chñnh trõ quöịc giaphöịi húơp vúâi Diïîn ăađn Kinh tïị - Tađi chñnh Viïơt - Phaâp choơn loơcmöơt söị bađi quan troơng tûđ böơ saâch trïn, tíơp húơp trong cuöịn saâch

KHOA HOƠC, CÖNG NGHÏƠ VAĐ PHAÂT TRIÏÍN KINH TÏỊ

Cuöịn saâch tíơp trung phín tñch nhûông tiïịn böơ to lúân cuêa khoahoơc vađ cöng nghïơ trong thïị kyê qua vađ nhûông thúđi cú cuđng thaâchthûâc mađ caâc ngađnh khoa hoơc, cöng nghïơ, giaâo duơc, y tïị, nùnglûúơng vađ tin hoơc phaêi ăöịi mùơt trong thïị kyê XXI

Xin trín troơng giúâi thiïơu cuöịn saâch cuđng baơn ăoơc

Thaâng 1 nùm 2002

NHAĐ XUÍỊT BAÊN CHÑNH TRÕ QUÖỊC GIA

LÚĐI GIÚÂI THIÏƠU

Viïơc thađnh líơp Diïîn ăađn Kinh tïị - Tađi chñnh Viïơt - Phaâp nhínchuýịn thùm Phaâp cuêa Töíng Bñ thû Ăaêng Cöơng saên Viïơt Namăaânh díịu möơt möịc quan troơng trong quan hïơ húơp taâc giûôa hainûúâc Trong giai ăoaơn ăöíi múâi cuêa Viïơt Nam hiïơn nay, Diïîn ăađngiao lûu vađ ăöịi thoaơi nađy seô lađ núi tùng cûúđng sûơ trao ăöíi giûôanhûông nhín víơt quan troơng cuêa hai nûúâc vïì thaâch thûâc cuêa caâccuöơc caêi caâch tađi chñnh, höơi nhíơp kinh tïị quöịc tïị vađ vai trođ cuêaNhađ nûúâc trong nïìn kinh tïị Ăíy lađ nhûông víịn ăïì mađ Viïơt Namcuông nhû Phaâp cuđng coâ nhûông kinh nghiïơm tñch cûơc ríịt phongphuâ vađ ăöơc ăaâo

Trong khuön khöí quan hïơ ăöịi taâc giûôa Viïơn Chiïịn lûúơc phaâttriïín thuöơc Böơ Kïị hoaơch vađ Ăíìu tû Viïơt Nam vađ Hiïơp höơi phaâttriïín trao ăöíi Cöng nghïơ Kinh tïị - Tađi chñnh (A.D.E.T.E.F) thuöơcBöơ Kinh tïị, Tađi chñnh vađ Cöng nghiïơp Phaâp, nhiïìu hoaơt ăöơng ăadaơng khaâc nhau nhû töí chûâc höơi thaêo, trao ăöíi caâc ăoađn cöng taâc,khaêo saât vađ nghiïn cûâu, ăaô ặúơc tiïịn hađnh Böơ Ngoaơi giao Phaâpthöng qua Ăaơi sûâ quaân taơi Viïơt Nam ăaô ăoâng goâp ríịt tñch cûơc chodûơ aân nađy

Viïơc xuíịt baên böơ tuýín tíơp saâch tham khaêo vïì kinh tïị cuêaPhaâp bùìng tiïịng Viïơt seô goâp phíìn thuâc ăííy möịi quan tím cuôngnhû hoaơt ăöơng nghiïn cûâu cuêa caâc nhađ laônh ăaơo vađ giúâi ăaơi hoơccuêa Viïơt Nam nhùìm phuơc vuơ cho cöng cuöơc hiïơn ăaơi hoâa ăíịt nûúâc.Caâc taâc phíím ặúơc choơn dõch ăïì cíơp nhûông chuê ăïì lúân ăang ặúơctranh luíơn röơng raôi nhû toađn cíìu hoâa, phaât triïín bïìn vûông, kinhtïị tri thûâc, khoa hoơc, phaât triïín vađ vai trođ cuêa Nhađ nûúâc trongnïìn kinh tïị

Nhên dõp nây, tưi xin gûãi lúâi cẫm ún túái cấc àưëi tấc hûäu quanphđa Viïåt Nam vâ Phấp cuäng nhû Nhâ xuêët bẫn Chđnh trõ quưëcgia àậ tđch cûåc uãng hưå cho sấng kiïën nây.

Àẩi sûá Cưång hoâ Phấp tẩi Viïåt Nam

ANTOINE POUILLIEUTE

Phêìn I

KHOA HOÅC VAÂ CÖNG NGHÏÅ

Giaêng daơy caâc mön khoa hoơc

JEAN-JACQUESDUBY1

Bûúâc sang thïị kyê XXI, cuöơc söịng cuêa con ngûúđi ăaô ặúơc caêi thiïơnríịt nhiïìu so vúâi thïị kyê XX Sûâc khoeê töịt hún, tuöíi thoơ cao hún Phaêithûđa nhíơn möơt ăiïìu rùìng chuâng ta seô khöng coâ ăiïìu kiïơn caêi thiïơnặúơc cuöơc söịng nhû ngađy nay nïịu khöng coâ nhûông tiïịn böơ trong trithûâc khoa hoơc, kyô thuíơt cuêa con ngûúđi

Ăíy lađ möơt quan niïơm múâi vïì quaâ trònh víơn ăöơng cuêa xaô höơi, coitiïịn böơ khoa hoơc, kyô thuíơt lađ nïìn taêng cuêa caâc tiïịn böơ xaô höơi Tuynhiïn, ăïí ăiïìu nađy trúê thađnh hiïơn thûơc cíìn thoaê maôn möơt söị ăiïìukiïơn: ăïí cöî maây hoaơt ăöơng ặúơc, cíìn phaêi coâ nhiïn liïơu vađ chíịt ăöịtnhiïn liïơu Nhiïn liïơu töìn taơi dûúâi hai daơng: thûâ nhíịt, phaêi coânhûông ngûúđi saâng taơo khoa hoơc, noâi caâch khaâc, ăoâ lađ nhûông nhađkhoa hoơc, nhađ nghiïn cûâu, nhûông ngûúđi lađm cho tri thûâc cuêa conngûúđi tiïịn lïn phña trûúâc, phaât minh ra caâc quan niïơm múâi, caâcphûúng phaâp múâi; thûâ hai, phaêi coâ nhûông ngûúđi sûê duơng khoa hoơc,ăoâ lađ caâc kyô sû trûơc tiïịp ûâng duơng vađ hoađn thiïơn caâc cöng nghïơmúâi, caâc nhađ quaên lyâ biïịt töịi ûu hoaâ quaâ trònh saên xuíịt, phín phöịisaên phíím, dõch vuơ, caâc nhađ hoaơch ắnh chñnh saâch biïịt xûê lyâ caâctònh huöịng phûâc taơp, quaên lyâ ăúđi söịng kinh tïị, xaô höơi bùìng caâccöng cuơ khoa hoơc, kyô thuíơt; cuöịi cuđng, noâi röơng ra lađ nhûông ngûúđilao ăöơng lađm viïơc trong moơi ngađnh nghïì, lônh vûơc, coâ khaê nùngphín tñch, suy luíơn vađ nùưm bùưt víịn ăïì “Chíịt ăöịt nhiïn liïơu” cuôngcoâ vai trođ quan troơng ăöịi vúâi sûơ tiïịn böơ cuêa khoa hoơc kyô thuíơt tûơa

1 Töíng giaâm ăöịc Trûúđng ăaơi hoơc Ăiïơn lûơc (Supeâlec).

nhû öxy vúâi cuöơc söịng con ngûúđi Chíịt ăöịt nhiïn liïơu úê ăíy chñnhlađ möơt xaô höơi tiïịn böơ, vùn minh, caâc thađnh viïn trong xaô höơi ăoâkhöng chó coâ khaê nùng sûê duơng caâc tri thûâc khoa hoơc ăïí lyâ giaêi caâcsûơ víơt, hiïơn tûúơng cuêa thïị giúâi xung quanh, mađ cođn coâ khaê nùngnùưm bùưt vađ ăaânh giaâ ặúơc nhûông thay ăöíi trong thïị giúâi ăoâ do caâctiïịn böơ khoa hoơc, kyô thuíơt mang laơi.

Ba muơc tiïu cíìn ăaơt ặúơc trong viïơc giaêng daơy caâc mön khoa hoơc

Dûơa trïn sûơ phín loaơi ba ăöịi tûúơng noâi trïn - ngûúđi saâng taơo khoahoơc, ngûúđi sûê duơng khoa hoơc vađ cöng dín coâ tri thûâc khoa hoơc - ngûúđi

ta xaâc ắnh ba muơc tiïu cú baên cíìn ăaơt ặúơc trong viïơc giaêng daơy caâcmön khoa hoơc:

● Ăađo taơo caâc nhađ khoa hoơc, nhađ nghiïn cûâu, chuýn gia gioêi trong tûđng lônh vûơc.

Tûđ caâc trûúđng hoơc ăíìu tiïn thúđi Pythagore vađ Euclide, ăïịn thúđicuêa Al Khwarizmi vađ caâc trûúđng ăaơi hoơc thúđi Trung cöí, muơc tiïugiaêng daơy ăïìu lađ truýìn thuơ caâc kiïịn thûâc cuêa ngûúđi ăi trûúâc chongûúđi ăi sau, trïn cú súê coâ caêi tiïịn, níng cao Nhûng ngađy nay, muơctiïu ăùơt ra khöng chó dûđng laơi úê viïơc xíy dûơng, phaât triïín möơt ăöơinguô caâc chuýn gia, mađ ăöơi nguô chuýn gia ăoâ cođn cíìn phaêi ăoâng goâpvađo sûơ tiïịn böơ chung cuêa toađn xaô höơi

● Ăađo taơo ngûúđi sûê duơng khoa hoơc

Víịn ăïì nađy múâi ăùơt ra trong thúđi gian gíìn ăíy Trong lõch sûê,nûúâc Phaâp lađ möơt trong nhûông nûúâc ăíìu tiïn nhíơn thûâc ặúơc víịnăïì nađy: ngay tûđ thïị kyê XVIII, dûúâi thúđi chïị ăöơ cuô, sau ăoâ dûúâi thúđiCaâch maơng Phaâp 1789, nûúâc Phaâp ăaô thađnh líơp nhiïìu trûúđng ăaơihoơc quan troơng nhû Trûúđng ăaơi hoơc Cíìu ặúđng, Trûúđng ăaơi hoơc Xíydûơng, Trûúđng ăaơi hoơc Baâch khoa, Trûúđng ăaơi hoơc Sû phaơm ăïí ăađotaơo ăöơi nguô caân böơ kyô thuíơt phuơc vuơ sûơ nghiïơp xíy dûơng ăíịt nûúâc.Möơt trong nhûông ăöơng cú quan troơng cuêa nhûông ngûúđi saâng líơp ra

caâc trûúđng ăaơi hoơc lúân ăíìu tiïn nađy lađ nhu cíìu lađm chuê tiïịn böơ vïìcöng nghïơ Nùm 1798, trong möơt taâc phíím cuêa mònh, Monge1 ăaônhíơn thíịy sûơ cíìn thiïịt phaêi “keâo nûúâc Phaâp ra khoêi sûơ phuơ thuöơcvađo nûúâc ngoađi vïì cöng nghïơ”, ăùơt ra ýu cíìu “phöí biïịn caâc kiïịnthûâc vïì sûê duơng maây moâc nhùìm giaêm sûê duơng nhín cöng, níng caoăöơ chñnh xaâc vađ tñnh ăöìng nhíịt cuêa kïịt quaê lao ăöơng” Bïn caơnh ăoâ,Monge cuông nhíịn maơnh ýu cíìu ăađo taơo möơt ăöơi nguô chuýn giagioêi, chuýn síu trong tûđng lônh vûơc Ngađy nay, trong thúđi ăaơi buđngnöí khoa hoơc, cöng nghïơ cuêa chuâng ta, khöng chó caâc kyô sû, caâc nhađquaên lyâ cíìn ặúơc ăađo taơo ăïí lađm chuê caâc phûúng phaâp vađ cöng cuơkhoa hoơc múâi, mađ ngay caê nhûông ngûúđi lao ăöơng bònh thûúđng trongtíịt caê caâc ngađnh nghïì cuông cíìn ặúơc ăađo taơo: kyô sû cú khñ phaêi biïịtsûê duơng caâc thiïịt bõ tin hoơc ăïí ăiïìu khiïín maây cöng cuơ; ngûúđi nöngdín cíìn phaêi coâ caâc kiïịn thûâc vïì phín boân mađ mònh sûê duơng; nhađkinh doanh tađi chñnh cíìn phaêi biïịt caâc kiïịn thûâc vïì toaân hoơc ăïí tñnhtoaân caâc mö hònh giaâ trõ

● Ăađo taơo cöng dín coâ khaê nùng hiïíu vađ nùưm bùưt ặúơc nhûông lúơi ñch do khoa hoơc mang laơi

Ngûúđi cöng dín, vúâi tû caâch lađ quan toađ töịi cao trong xaô höơi dínchuê cuêa chuâng ta, phaêi biïịt mònh coâ thïí chúđ ăúơi gò tûđ caâc tiïịn böơ khoahoơc, kyô thuíơt, nhûông taâc ăöơng tñch cûơc, nhûông nguy cú coâ thïí xaêy ra

Vò víơy, möîi cöng dín cíìn phaêi ặúơc trang bõ möơt hađnh trang kiïịnthûâc khoa hoơc cú baên, mûâc töịi thiïíu cíìn phaêi coâ ăïí coâ thïí hiïíu nhûôngñch lúơi, lûúđng trûúâc nhûông ruêi ro, ặa ra nhûông quýịt ắnh ăuâng ăùưncho chñnh mònh vađ tham gia vađo caâc quýịt ắnh tíơp thïí: lađm sao coâặúơc sûơ ăaânh giaâ ăuâng ăùưn vïì nùng lûúơng nguýn tûê nïịu chuâng takhöng hiïíu ặúơc thïị nađo lađ phoâng xaơ, rùìng coâ sûơ töìn taơi cuêa phoângxaơ trong tûơ nhiïn?

Trong khuön khöí bađi viïịt nađy, töi ăïì cíơp vađ phín tñch víịn ăïìgiaêng daơy caâc mön khoa hoơc khöng phaêi dûúâi goâc ăöơ baên chíịt haytrònh ăöơ tri thûâc, mađ phín tñch dûơa trïn cú súê ba muơc tiïu noâi trïn

1 G Monge, Hònh hoơc miïu taê - Bađi giaêng trong caâc trûúđng sû phaơm, Paris.

Búêi möơt ăiïìu hiïín nhiïn lađ nïịu xeât dûúâi goâc ăöơ trònh ăöơ tri thûâc, thòroô rađng trònh ăöơ tri thûâc cuêa loađi ngûúđi ngađy nay ăaô cao hún ríịtnhiïìu so vúâi trûúâc kia1(Christian Baudelot vađ Roger Establet) Coânhûông ăiïìu töịi thiïíu möơt hoơc sinh trung hoơc ngađy nay phaêi biïịt,trûúâc ăíy víîn cođn lađ nhûông ăiïìu phaêi khaâm phaâ ăöịi vúâi caâc thïị hïơtrûúâc Mùơc duđ víơy, víîn coâ nhûông chuýn gia trong möơt söị lônh vûơcphađn nađn: “Thíơt ăaâng lo ngaơi khi trao bùìng töịt nghiïơp phöí thöngtrung hoơc cho nhûông hoơc sinh víîn cođn chûa ặúơc trang bõ ăíìy ăuê caâckiïịn thûâc töịi thiïíu” Töi nhûúđng cho caâc chuýn gia ăoâ bađn luíơn vïìvíịn ăïì “cíìn phaêi hoơc nhûông gò” Trong phaơm vi bađi viïịt nađy, töi chótíơp trung phín tñch víịn ăïì giaêng daơy caâc mön khoa hoơc xeât dûúâi goâcăöơ chûâc nùng xaô höơi cuêa cöng taâc giaêng daơy ăoâ: ăađo taơo ngûúđi saângtaơo khoa hoơc, ngûúđi sûê duơng khoa hoơc vađ ăađo taơo cöng dín coâ tri thûâckhoa hoơc.

Töi seô bùưt ăíìu bùìng muơc tiïu thûâ ba trûúâc: ăađo taơo cöng dín coâtri thûâc khoa hoơc

Ăađo taơo cöng dín coâ tri thûâc khoa hoơc

Ăïí coâ tri thûâc vïì mùơt khoa hoơc, ngûúđi cöng dín phaêi ặúơc trang

bõ möơt hađnh trang kiïịn thûâc khoa hoơc cú baên töịi thiïíu Ăíy lađ ăiïìuhiïín nhiïn Tuy nhiïn, “hađnh trang kiïịn thûâc khoa hoơc cú baên” ăoâbao göìm nhûông gò vađ bùìng caâch nađo ăïí xaâc ắnh ặúơc?

Trong muơc tiïu ăađo taơo cöng dín nhû chuâng ta mong muöịn úê ăíy,khöng chó ăađo taơo vïì mùơt kiïịn thûâc lyâ thuýịt, mađ cođn phaêi ăađo taơocaê vïì thaâi ăöơ, phûúng thûâc ûâng xûê, caâch tiïịp cíơn, ăaânh giaâ víịn ăïì.Coâ thïí lađm pheâp so saânh vúâi viïơc giaêng daơy mön vùn hoơc: chuâng tacoâ thïí xaâc ắnh ặúơc trònh ăöơ hiïíu biïịt cuêa hoơc sinh vïì caâc taâc phíímcuêa Racine vađ Corneille, nhûng liïơu chuâng ta coâ thïí noâi rùìng viïơcgiaêng daơy mön vùn hoơc ăaô ăaơt ặúơc muơc ăñch ăùơt ra hay chûa nïịu

1 Baudelot vađ Establet, Trònh ăöơ tri thûâc níng cao, Paris, Seuil, 1989.

hoơc sinh töịt nghiïơp chó biïịt ăoơc thuöơc lođng Trûúđng ca Le Cid, ngoađi

ra khöng coâ möơt chuât hiïíu biïịt gò xung quanh taâc phíím? Hún nûôa,caâc bađi thi, bađi trùưc nghiïơm thûúđng chó nhùìm ăaânh giaâ trònh ăöơkiïịn thûâc nïn gùưn quaâ nhiïìu vúâi caâc chûúng trònh giaâo khoa, vúâicaâch giaêng daơy vađ caâch kiïím tra kiïịn thûâc hoơc sinh thu ặúơc Mùơtkhaâc, caâch thi vađ kiïím tra kiïịn thûâc nhû víơy cuông nhùìm baêo ăaêmcoâ thïí ặúơc chíịp nhíơn vađ aâp duơng úê nhiïìu nûúâc khaâc nhau, nhiïìunïìn giaâo duơc khaâc nhau

Nhíơn thûâc ặúơc ăiïìu nađy, tûđ giûôa nhûông nùm 1990, Töí chûâc húơptaâc vađ phaât triïín kinh tïị (OECD) ăaô triïín khai möơt cöng trònhnghiïn cûâu so saânh trïn bònh diïơn quöịc tïị vïì tònh hònh giaêng daơy caâcmön khoa hoơc1 Trong khuön khöí nghiïn cûâu nađy, ngûúđi ta ăaô thûơchiïơn viïơc kiïím tra trònh ăöơ kiïịn thûâc khoa hoơc (Science AchievementScore) cuêa hoơc sinh töịt nghiïơp trung hoơc phöí thöng taơi 14 nûúâc trïnthïị giúâi Kïịt quaê kiïím tra cho thíịy taơi phíìn lúân caâc nûúâc, ăiïímtrung bònh lađ khoaêng 540 ăiïím, möơt söị nûúâc khaâc ăaơt ăiïím cao hún(580 ăiïím) nhû Nhíơt Baên, Hađn Quöịc, Cöơng hoađ Seâc, möơt söị nûúâckhaâc ăaơt mûâc ăiïím ríịt thíịp (500 ăiïím) nhû Bó, Böì Ăađo Nha, Hy Laơp,Ăan Maơch vađ Phaâp Trûúđng húơp cuêa nûúâc Phaâp lađ ríịt ăaâng ngaơcnhiïn, búêi chuâng ta biïịt rùìng úê Phaâp, mön toaân hoơc noâi riïng vađ caâcmön khoa hoơc cú baên noâi chung chiïịm möơt võ trñ ríịt quan troơng trongchûúng trònh giaêng daơy vađ trong nöơi dung thi tuýín Tuy nhiïn, võ trñkhiïm töịn cuêa nûúâc Phaâp trong kïịt quaê nghiïn cûâu noâi trïn coâ leôcuông chó cuêng cöị thïm suy nghô cuêa ngûúđi Phaâp cho rùìng kiïíu trùưcnghiïơm, kiïím tra trònh ăöơ kiïịn thûâc nhû víơy khöng coâ yâ nghôa gònhiïìu lùưm Chuâng ta haôy thûê tòm hiïíu xem caâc trùưc nghiïơm kiïịnthûâc khoa hoơc ặúơc thûơc hiïơn múâi ăíy taơi 32 nûúâc trong khuön khöíChûúng trònh PISA (Chûúng trònh quöịc tïị vïì kiïím tra, trùưc nghiïơmkiïịn thûâc2) ăöịi vúâi viïơc giaêng daơy cuđng caâc mön khoa hoơc noâi trïn coâăem laơi nhûông kïịt quaê tûúng ûâng hay khöng

Tûđ 20 nùm qua, Quyô khoa hoơc quöịc gia cuêa Myô (NSF - National

1 OECD, Ăiïím qua vïì tònh hònh giaâo duơc - OECD Indicators, Paris, 2000.

2 OECD, Kiïím tra, trùưc nghiïơm kiïịn thûâc vađ kyô nùng cuêa sinh viïn, Paris, OECD,

2000.

Science Foundation) ăaô thûơc hiïơn chûúng trònh nghiïn cûâu caâc chó

söị vïì trònh ăöơ kiïịn thûâc khoa hoơc1(Scientific literacy) Caâc chó söị nađy

coâ veê phuđ húơp hún ăöịi vúâi viïơc kiïím tra, ăaânh giaâ trònh ăöơ kiïịn thûâckhoa hoơc cuêa cöng dín Hađng nùm, Chûúng trònh nađy thûơc hiïơnnghiïn cûâu theo hònh thûâc líịy míîu ăöịi vúâi 2.000 ngûúđi Möơt bađi trùưcnghiïơm göìm 20 cíu hoêi ặúơc ặa ra nhùìm kiïím tra trònh ăöơ kiïịnthûâc cuêa ăöịi tûúơng trùưc nghiïơm vïì caâc khaâi niïơm vađ caâc thuíơt ngûôkhoa hoơc cú baên Caâc cíu hoêi trùưc nghiïơm nhû: Tím cuêa traâi ăíịt ríịtnoâng (ăuâng hay sai ?); Ăiïơn tûê nhoê hún haơt nhín? Loađi ngûúđi coânguöìn göịc tûđ ăöơng víơt ? Phín tûê lađ gò ? Hònh thûâc trùưc nghiïơmnađy ặa ra kïịt quaê khaâ chñnh xaâc búêi ặúơc thûơc hiïơn trong nhiïìunùm liïìn Ríịt tiïịc lađ úê Phaâp ăaô khöng aâp duơng hònh thûâc trùưcnghiïơm tûúng tûơ nhû víơy Kïịt quaê trùưc nghiïơm cho thíịy tònh hònh

úê Myô cuông trong tònh traơng baâo ăöơng khöng keâm úê Phaâp: chó coâ 13%söị ngûúđi ặúơc hoêi biïịt thïị nađo lađ phín tûê, 28% traê lúđi mùơt trúđi quayquanh traâi ăíịt vađ 54% traê lúđi khöng biïịt ăiïơn tûê nhoê hún haơt nhín.Nùm 1996, möơt ăïì aân nghiïn cûâu trïn bònh diïơn quöịc tïị2 cuông ăaôặúơc tiïịn hađnh nhùìm ăaânh giaâ caâc chó söị vïì kiïịn thûâc khoa hoơc cuêangûúđi dín úê 14 nûúâc thuöơc Töí chûâc OECD Kïịt quaê nghiïn cûâu chothíịy chó coâ 10% dín söị coâ nhûông hiïíu biïịt cú baên vïì caâc khaâi niïơmvađ phaơm truđ khoa hoơc, 20% ăïịn 30% chó coâ nhûông hiïíu biïịt möơtphíìn Nûúâc Phaâp ặâng úê võ trñ trung bònh cuđng vúâi Italia vađ Myô;Anh, Ăan Maơch vađ Hađ Lan xïịp úê võ trñ cao hún; Ăûâc, Bó, Tíy BanNha vađ Canaăa ặâng úê võ trñ dûúâi trung bònh; Nhíơt Baên xïịp sauchoât, chó coâ 1% dín söị coâ hiïíu biïịt cú baên trong lônh vûơc khoa hoơc.Mùơt khaâc, chuâng ta cuông nhíơn thíịy rùìng nghiïn cûâu nađy cho kïịtquaê khaâc xa vúâi kïịt quaê trùưc nghiïơm hoơc ặúđng ăöịi vúâi hoơc sinh, búêi

vò theo kïịt quaê trùưc nghiïơm hoơc ặúđng ăöịi vúâi hoơc sinh, Nhíơt Baênxïịp úê võ trñ thûâ nhíịt

1 UÊy ban khoa hoơc quöịc gia, Caâc chó söị vïì khoa hoơc vađ cöng nghïơ, Arlington, Quyô

khoa hoơc quöịc gia, 2000.

2 J Miller, Hiïíu biïịt cuêa ngûúđi dín vïì khoa hoơc, cöng nghïơ trong caâc nûúâc OECD: Nghiïn cûâu so saânh, Höơi thaêo quöịc tïị vïì hiïíu biïịt cuêa ngûúđi dín ăöịi vúâi khoa hoơc,

cöng nghïơ, Paris, OECD, 1996.

Ăïì aân nghiïn cûâu hađng nùm cuêa Myô cuông kiïím tra, trùưc nghiïơmcaê vïì thaâi ăöơ, caâch nhòn cuêa ngûúđi dín ăöịi vúâi caâc víịn ăïì cuêa khoahoơc, thöng qua caâc cíu hoêi ăún giaên nhû: Nùng lûúơng nguýn tûê, kyôthuíơt chuýín ăöíi gien, viïơc sûê duơng ăöơng víơt lađm víơt thñ nghiïơm mùơt tñch cûơc nhiïìu hún hay mùơt tiïu cûơc nhiïìu hún? Kïịt quaê nghiïncûâu cho thíịy nhòn chung ngûúđi dín Myô coâ thaâi ăöơ tñch cûơc ăöịi vúâi caâcvíịn ăïì cuêa khoa hoơc, tuy nhiïn, caâch nhòn ríịt khaâc nhau tuyđ theogiúâi tñnh: chùỉng haơn, ngûúđi Myô noâi chung uêng höơ kyô thuíơt chuýínăöíi gien (44% cho rùìng mùơt tñch cûơc nhiïìu hún mùơt tiïu cûơc; 38% chorùìng mùơt tiïu cûơc nhiïìu hún mùơt tñch cûơc) vađ uêng höơ nùng lûúơngnguýn tûê (48% cho rùìng mùơt tñch cûơc nhiïìu hún mùơt tiïu cûơc; 37%cho rùìng mùơt tiïu cûơc nhiïìu hún mùơt tñch cûơc) Tuy nhiïn, nïịu xeâtriïng nûô giúâi, thò nhoâm nađy coâ thaâi ăöơ tiïu cûơc ăöịi vúâi kyô thuíơtchuýín ăöíi gien (42% cho rùìng mùơt tiïu cûơc nhiïìu hún mùơt tñchcûơc, 38% cho rùìng mùơt tñch cûơc nhiïìu hún mùơt tiïu cûơc) vađ ăöịi vúâinùng lûúơng nguýn tûê (40% cho rùìng mùơt tiïu cûơc nhiïìu hún mùơttñch cûơc, 39% cho rùìng mùơt tñch cûơc nhiïìu hún mùơt tiïu cûơc) Ăíulađ nguýn nhín, ăíu lađ hïơ quaê? Caâc trùưc nghiïơm kiïịn thûâc khoahoơc cú baên Scientific literacy cuông cho kïịt quaê chïnh lïơch tûúng tûơgiûôa nam giúâi vađ nûô giúâi: 18% söị nam giúâi biïịt khaâi niïơm phín tûêlađ gò so vúâi 9% nûô giúâi; 79% nam giúâi traê lúđi traâi ăíịt quay quanhmùơt trúđi so vúâi 66% nûô giúâi; 49% nam giúâi traê lúđi biïịt ăiïơn tûê nhoêhún haơt nhín so vúâi 41% nûô giúâi Duđ thïị nađo thò cuông nïn aâp duơngphûúng phaâp nghiïn cûâu nađy ăïí biïịt thûơc traơng hiïơn nay cuêa nûúâcPhaâp: Liïơu úê Phaâp coâ hay khöng thaâi ăöơ khaâc nhau, caâch nhònnhíơn khaâc nhau vïì caâc víịn ăïì cuêa khoa hoơc giûôa nam giúâi vađ nûôgiúâi ? Phaêi chùng nguýn nhín cuêa tònh traơng nađy lađ do xu hûúângnûô giúâi ngađy cađng ñt quan tím ăïịn caâc mön khoa hoơc, caâc nghïì kyôthuíơt?

Trong ăïì aân nghiïn cûâu ăöịi vúâi 14 nûúâc thuöơc Töí chûâc OECD kïítrïn, ngûúđi ta cuông tiïịn hađnh kiïím tra, ăaânh giaâ thaâi ăöơ, caâch nhòncuêa ngûúđi dín ăöịi vúâi caâc víịn ăïì khoa hoơc Kïịt quaê cho thíịy trongtíịt caê caâc nûúâc ặúơc nghiïn cûâu, trûđ Nhíơt Baên, tyê lïơ ngûúđi dín coâthaâi ăöơ tñch cûơc víîn chiïịm ăa söị Nhòn chung, ngûúđi dín Myô coâcaâch nhòn ăöịi vúâi caâc víịn ăïì cuêa khoa hoơc ríịt khaâc so vúâi ngûúđi dín

cuêa tíịt caê caâc nûúâc khaâc ặúơc nghiïn cûâu Söị ngûúđi dín Myô coâ caâchnhòn tñch cûơc ăöịi vúâi caâc víịn ăïì cuêa khoa hoơc cao hún 1,75 líìn sovúâi söị ngûúđi dín coâ caâch nhòn tiïu cûơc Trong khi ăoâ úê híìu hïịt caâcnuúâc khaâc, kïí caê nûúâc Phaâp, ăöơ chïnh lïơch nađy chó tûđ 1,2 ăïịn 1,3líìn Ăöịi vúâi Tíy Ban Nha, Hy Laơp vađ Böì Ăađo Nha, ăöơ chïnh lïơchchó hún 1 líìn möơt chuât Nhíơt Baên lađ nûúâc duy nhíịt coâ ăa söị ngûúđidín coâ caâch nhòn tiïu cûơc ăöịi vúâi caâc víịn ăïì cuêa khoa hoơc (khoaêng2% söị ngûúđi coâ thaâi ăöơ tiïu cûơc cao hún so vúâi söị ngûúđi coâ thaâi ăöơtñch cûơc).

Hiïơn nay, nûúâc Phaâp chûa coâ ặúơc hïơ thöịng chó söị tûúng tûơ nhû

úê Myô ăïí aâp duơng caê trong lônh vûơc kiïím tra, trùưc nghiïơm kiïịn thûâckhoa hoơc vađ trong lônh vûơc kiïím tra, trùưc nghiïơm thaâi ăöơ, caâchnhòn cuêa ngûúđi dín ăöịi vúâi caâc víịn ăïì khoa hoơc Tuy nhiïn, qua kïịtquaê ăïì aân nghiïn cûâu ặúơc thûơc hiïơn trong nùm 1996, coâ thïí nhíơnthíịy rùìng nhòn chung ngûúđi Phaâp coâ thaâi ăöơ tñch cûơc ăöịi vúâi caâcvíịn ăïì cuêa khoa hoơc, nhûng khöng thïí hiïơn roô rađng nhû ngûúđi Myô.Tûđ thûơc tïị trïn, coâ thïí coâ hai caâch lyâ giaêi: ngûúđi coâ caâch nhòn biquan cho rùìng viïơc giaêng daơy caâc mön khoa hoơc úê Phaâp hiïơn nayăaô khöng truýìn thuơ ặúơc cho hoơc sinh niïìm caêm hûâng, niïìm say

mï khoa hoơc nhû ăaô tûđng coâ trûúâc ăíy trong thúđi kyđ nûêa cuöịi thïịkyê XIX, nûêa ăíìu thïị kyê XX, cođn ngûúđi coâ caâch nhòn laơc quan thò chorùìng viïơc giaêng daơy caâc mön khoa hoơc ăaô goâp phíìn ăađo taơo ranhûông ngûúđi cöng dín coâ caâi nhòn nghi ngúđ, phï phaân vađ thíơntroơng hún vïì sûơ víơt, hiïơn tûúơng Duđ thïị nađo ăi nûôa, chuâng ta cuôngkhöng thïí phuê nhíơn möơt ăiïìu lađ thaâi ăöơ ríịt tñch cûơc cuêa ngûúđi dínMyô ăöịi vúâi caâc tiïịn böơ khoa hoơc, kyô thuíơt khöng taâch rúđi sûơ nùngăöơng tuýơt vúđi vïì kinh tïị cuêa quöịc gia nađy Mùơc duđ ăöịi vúâi nûúâcPhaâp, chuâng ta cođn thiïịu nhûông dûô liïơu cíìn thiïịt, nhûng qua quansaât tònh hònh, coâ thïí thíịy rùìng viïơc giaêng daơy caâc mön khoa hoơchiïơn nay úê Phaâp ăang ăađo taơo ra caâc thïị hïơ hoơc sinh mađ ăa söịkhöng coâ khaê nùng sûê duơng caâc kiïịn thûâc khoa hoơc coâ ặúơc ăïí lyâgiaêi caâc víịn ăïì ăùơt ra xung quanh mònh, ăïí hiïíu, ăaânh giaâ hoùơctham gia vađo nhûông thay ăöíi diïîn ra xung quanh do nhûông tiïịn böơkhoa hoơc, cöng nghïơ mang laơi

Ăađo taơo ngûúđi saâng taơo khoa hoơc

vađ ngûúđi sûê duơng khoa hoơc

Xem xeât víịn ăïì giaêng daơy caâc mön khoa hoơc ăaô ăaâp ûâng ăïịn mûâcnađo hai muơc tiïu ăađo taơo ngûúđi saâng taơo khoa hoơc vađ ăađo taơo ngûúđisûê duơng khoa hoơc, chuâng ta seô thíịy rùìng kïịt quaê cuông khöng míịykhaê quan: ngađy nay, viïơc giaêng daơy caâc mön khoa hoơc khöng cođn ăaâpûâng ặúơc nhûông nhu cíìu cuêa xaô höơi vïì tùng cûúđng ăöơi nguô caâc nhađkhoa hoơc caê vïì söị lûúơng vađ chíịt lûúơng Tònh traơng ríịt nhiïìu tiïịn sôkhoa hoơc khöng coâ viïơc lađm khöng coâ nghôa lađ chuâng ta ăaô ăađo taơoquaâ thûđa caâc nhađ khoa hoơc, mađ ăiïìu ăoâ cho thíịy möơt thûơc tïị lađ caâcnhađ khoa hoơc do chuâng ta ăađo taơo ra khöng ăaâp ûâng ặúơc caâc ýu cíìucuêa thõ trûúđng lao ăöơng Nghiïm troơng hún nûôa, trong khi nhu cíìuvïì chíịt xaâm ngađy cađng tùng cao caê trong caâc cú quan nghiïn cûâu, khisöị ăöng caâc nhađ nghiïn cûâu sùưp ăïịn tuöíi nghó hûu seô ngûđng cöng taâc,ăođi hoêi phaêi coâ ăöơi nguô kïị cíơn, vađ trong caâc ngađnh cöng nghiïơp, dõchvuơ ăang coâ nhu cíìu tuýín duơng ríịt lúân ăöịi vúâi caâc kyô sû, caâc chuýngia gioêi, thò laơi ăang diïîn ra xu hûúâng thu heơp quy mö ăađo taơo caâcnhađ khoa hoơc, caâc kyô sû, caâc chuýn gia gioêi, do tím lyâ cuêa giúâi treêngađy nay khöng cođn thiïịt tha vúâi caâc ngađnh khoa hoơc, kyô thuíơt nûôa.Trong möơt söị nûúâc chíu Íu nhû Ăûâc vađ ăùơc biïơt lađ caâc nûúâc Ăöng

Íu, tònh hònh ăang diïîn biïịn theo chiïìu hûúâng tiïu cûơc kïí tûđ ăíìunhûông nùm 1990 Sô söị hoơc sinh trong caâc ngađnh khoa hoơc vađ cöngnghïơ giaêm tûđ 50% ăïịn 70% Tònh hònh cuêa nûúâc Phaâp cuông diïîn biïịntheo chiïìu hûúâng khöng keâm phíìn lo ngaơi kïí tûđ giûôa nhûông nùm

1990 Trong thúđi kyđ 1995-1999, trong khi töíng söị hoơc sinh töịt nghiïơpphöí thöng trung hoơc noâi chung tùng 2%, thò tyê lïơ hoơc sinh töịt nghiïơpphöí thöng trung hoơc trong caâc ngađnh khoa hoơc, kyô thuíơt trong töíngsöị hoơc sinh töịt nghiïơp ăaô giaêm tûđ 28% xuöịng cođn 25% Cuông trongcuđng thúđi kyđ nađy, söị sinh viïn vađo hoơc caâc trûúđng ăaơi hoơc noâi chunggiaêm 7%, trong khi ăoâ söị sinh viïn vađo hoơc caâc ngađnh khoa hoơc, cöngnghïơ giaêm 24%, trûúâc ăíy chiïịm 20% töíng söị sinh viïn, nay chó cođnchiïịm 16% Ăöịi vúâi caâc khoâa hoơc dûơ bõ khoa hoơc, vöịn ặúơc ăaânh giaâríịt cao, nay söị lûúơng hoơc viïn cuông giaêm 12%, thíơm chñ giaêm 18%

ăöịi vúâi ngađnh Toaân-Víơt lyâ Trong möơt söị kyđ thi tuýín vađo caâc trûúđngăađo taơo kyô sû, söị lûúơng hoơc viïn ặúơc tuýín thíịp hún ríịt nhiïìu sovúâi chó tiïu ăïì ra: trong ngađnh Toaân-Víơt lyâ, ăöịi vúâi hai kyđ thi tuýínArchimeđde vađ ECRIN, söị lûúơng hoơc sinh tuýín ặúơc tûúng ûâng lađ62% vađ 42% so vúâi chó tiïu tuýín sinh Bûúâc sang thïị kyê XXI, trongkhi nhu cíìu vïì chíịt xaâm khoa hoơc, cöng nghïơ tùng nhanh hún baogiúđ hïịt, thò lônh vûơc giaêng daơy caâc mön khoa hoơc laơi toê ra keâm thuhuât hún ăöịi vúâi thanh niïn.

Tuy nhiïn, sûơ quan tím cuêa ngûúđi dín noâi chung ăöịi vúâi khoa hoơcvíîn ríịt cao: kïịt quaê ăïì aân nghiïn cûâu cuêa OECD ăïì cíơp úê trïn, mùơcduđ coâ míu thuíîn möơt chuât vúâi kïịt quaê trùưc nghiïơm Scientific litera-

cy cuêa Myô, nhûng cuông cho thíịy rùìng úê phíìn lúân caâc nûúâc, luön coâtûđ 40% ăïịn 60% söị dín traê lúđi “quan tím ăïịn khoa hoơc, cöng nghïơ”,10% ăïịn 15% traê lúđi “ríịt chuâ yâ” ăïịn caâc víịn ăïì khoa hoơc, kyô thuíơt.Caê trong trûúđng húơp nađy, Nhíơt Baên víîn lađ nûúâc ặâng choât baêng, vúâidûúâi 20% söị ngûúđi traê lúđi “quan tím ăïịn khoa hoơc, cöng nghïơ” vađ 2%traê lúđi “ríịt chuâ yâ” Phaâp ặâng úê hađng thûâ hai sau Myô vïì söị ngûúđi traêlúđi “quan tím ăïịn khoa hoơc, cöng nghïơ” vađ ặâng hađng thûâ nhíịt vïìsöị ngûúđi traê lúđi “ríịt chuâ yâ”

Sûơ quan tím cuêa ngûúđi dín Phaâp ăöịi vúâi khoa hoơc, cöng nghïơ thïíhiïơn qua thađnh cöng cuêa caâc höơi nghõ, höơi thaêo khoa hoơc, caâc hoaơtăöơng vïì caâc chuê ăïì khoa hoơc nhû “Ngađy höơi khoa hoơc”, “Ăïm ăíìysao”, qua söị lûúơng ngûúđi ăïịn tham quan taơi caâc baêo tađng khoa hoơckhöng chó úê Paris (Baêo tađng La Vilette, Cung ăiïơn cuêa nhûông phaâtkiïịn) mađ caê úê nhûông vuđng nöng thön (Baêo tađng nuâi lûêa úê Aurillac,Baêo tađng vïì seât úê Mercenat ), qua söị lûúơng khaân giaê theo doôi caâcchûúng trònh khoa hoơc phaât trïn truýìn hònh, nhû chûúng trònhArchimeđde trïn kïnh truýìn hònh ARTE, “Pi = 3,14” trïn kïnhtruýìn hònh La Cinquieđme, chûúng trònh “E = M6”, ăoâ lađ chûa kïíăïịn caâc chûúng trònh khoa hoơc phaât vađo giúđ muöơn Möơt ăiïìu ríịtăaâng tiïịc lađ Ăađi France Culture ăaô gíìn nhû loaơi boê hoađn toađn caâcchuýn muơc phaât thanh vïì caâc víịn ăïì khoa hoơc

Nhû víơy, möi trûúđng xaô höơi ríịt thuíơn lúơi ăïí thu huât thanh niïnquan tím ăïịn khoa hoơc, thïị nhûng vò sao thanh niïn ngađy cađng coâ

xu hûúâng quay lûng laơi vúâi khoa hoơc?

Giaêng daơy theo trûúđng phaâi Jules Ferry

Caâch ăíy 100 nùm, hïơ thöịng giaâo duơc hoaơt ăöơng töịt hún ríịt nhiïìu

so vúâi hiïơn nay Trûúđng phaâi giaâo duơc Jules Ferry ăaô thađnh cöng caêtrong viïơc ăađo taơo ăöơi nguô nhín cöng ăuê khaê nùng thñch ûâng vúâinhûông tiïịn böơ cöng nghïơ vađ trong viïơc chuíín bõ, tuýín choơn nhûôngngûúđi lao ăöơng ûu tuâ nhíịt ăïí ăađo taơo hoơ trúê thađnh caâc caân böơ khoahoơc, kyô thuíơt mađ xaô höơi ríịt cíìn Bùìng caâch nađo trûúđng phaâi giaâo duơcJules Ferry ăaô ăaơt ặúơc thađnh cöng nađy? Lyâ do chuê ýịu nùìm úê quyắnh taơi Ăiïìu 1, Ăaơo luíơt ngađy 28 thaâng Ba 1882 vïì giaâo duơc tiïíu hoơcbùưt buöơc mađ chuâng ta cíìn phaêi ăoơc vađ suy ngíîm:

“Nöơi dung giaâo duơc tiïíu hoơc bao göìm:

- Giaâo duơc ăaơo ặâc vađ giaâo duơc cöng dín

- Daơy ăoơc, daơy viïịt

- Daơy ngön ngûô vađ vùn hoơc Phaâp

- Ăõa lyâ, ăùơc biïơt lađ ắa lyâ cuêa nûúâc Phaâp

- Lõch sûê, ăùơc biïơt lađ lõch sûê cuêa nûúâc Phaâp tûđ cöí ăaơi cho ăïịn ngađynay

- Caâc khaâi niïơm thûúđng duđng trong lônh vûơc phaâp luíơt vađ kinh tïịchñnh trõ

- Khoa hoơc thûúđng thûâc; nhûông ûâng duơng vađo nöng nghiïơp, vïơsinh, y tïị, myô thuíơt cöng nghiïơp, thuê cöng, sûê duơng caâc cöng cuơ laoăöơng thiïịt ýịu

- Veô, nùơn, nhaơc

- Thïí duơc

- Tíơp quín sûơ, ăöịi vúâi hoơc sinh nam

- Nûô cöng, may, thïu, ăöịi vúâi hoơc sinh nûô.”

Coâ nhiïìu ăiïím trong quy ắnh nađy ngađy nay khöng cođn phuđ húơpnûôa, nhûng chuâng ta coâ thïí thíịy ngay tûđ thúđi kyđ ăoâ, nhađ líơp phaâpăaô nhíơn thûâc ặúơc rùìng daơy caâc kiïịn thûâc khoa hoơc thöi chûa ăuê mađcođn cíìn phaêi chó ra cho hoơc sinh thíịy nhûông ñch lúơi, taâc duơng cuêakhoa hoơc thöng qua viïơc giaêng daơy caâc ûâng duơng cuêa khoa hoơc ăöịi vúâicaâ nhín hoơc sinh (vïơ sinh, y tïị) cuông nhû ăöịi vúâi caâc lônh vûơc khaâc(nöng nghiïơp vađ caâc ngađnh nghïì quan troơng khaâc) Trong möơt thúđi

gian ríịt dađi trûúâc ăíy, viïơc giaêng daơy caâc kiïịn thûâc khoa hoơc chuê ýịutíơp trung theo hûúâng “daơy vađ hoơc vïì sûơ víơt, hiïơn tûúơng” Caâch goơi

“daơy vađ hoơc vïì sûơ víơt, hiïơn tûúơng” nađy - chûâ khöng phaêi “daơy vađ hoơcvíơt lyâ, hoaâ hoơc hay sinh hoơc” - phaên aânh quan ăiïím giaêng daơy ăangađnh, ăa lônh vûơc, möơt quan ăiïím dïî ặúơc chíịp nhíơn - phaêi thûđanhíơn ăiïìu ăoâ - vađo thúđi kyđ cuêa Jules Ferry hún lađ trong thúđi kyđ hiïơnnay Ûu ăiïím cuêa phûúng phaâp “daơy vađ hoơc vïì sûơ víơt, hiïơn tûúơng”ăoâ lađ giuâp cho ngûúđi hoơc coâ ặúơc sûơ quan saât “thöng minh” vïì caâc sûơvíơt, hiïơn tûúơng diïîn ra xung quanh trong ăúđi söịng hađng ngađy, tûđ ăoâcoâ thïí hiïíu ặúơc caâc hiïơn tûúơng tûơ nhiïn, ruât ra ặúơc caâc quy luíơtvíơn ăöơng, vađ khi ăaô hiïíu ặúơc caâc quy luíơt ăoâ thò biïịt víơn duơngchuâng vađo sinh hoaơt hađng ngađy, caêi thiïơn ăiïìu kiïơn söịng vađ lađm viïơc.Nhû víơy, theo trûúđng phaâi giaâo duơc Jules Ferry, giaêng daơy caâcmön khoa hoơc khöng chó dûđng laơi úê viïơc truýìn thuơ kiïịn thûâc lyâthuýịt thuíìn tuyâ, mađ phaêi truýìn thuơ kiïịn thûâc khoa hoơc thöng quamöơt quaâ trònh quan saât, trûơc quan sinh ăöơng, caêm nhíơn lyâ tñnh vađûâng duơng thûơc hađnh Qua caâc thñ nghiïơm thûơc hađnh, hoơc sinh seôhònh dung ặúơc cöng viïơc cuêa möơt nhađ nghiïn cûâu Cíìn lûu yâ rùìngsaâch giaâo khoa phöí thöng thúđi kyđ ăoâ thûúđng do caâc nhađ khoa hoơc,nhađ nghiïn cûâu nöíi tiïịng biïn soaơn, chùỉng haơn nhû Paul Bert1, Böơtrûúêng Böơ Giaâo duơc vađ lađ hoơc trođ cuêa Claude Bernard

Trûúđng phaâi giaâo duơc Jules Ferry cuông khöng boê qún khñacaơnh xaô höơi vađ nhín vùn cuêa khoa hoơc Hađng loaơt caâc tíơp truýơntranh ăaô ặúơc xuíịt baên phuơc vuơ ăöịi tûúơng ăöơc giaê lađ hoơc sinh, kïívïì tiïíu sûê cuêa nhađ baâc hoơc Louis Pasteur, ngûúđi coâ cöng tòm raphûúng thûâc chûôa khoêi bïơnh tùìm gai; vïì Joseph Meister; ngûúđi coâcöng tòm ra thuöịc chûôa bïơnh daơi; vïì Delambre vađ Meâchain, hainhađ khoa hoơc, theo lïơnh cuêa Quöịc höơi, ăaô tiïịn hađnh ăo ặúđng kinhtuýịn cuêa traâi ăíịt; vïì Bernard Palissy, ngûúđi ăaô ăöịt chaây “bađn vađsađn nhađ cuêa mònh” ăïí nghiïn cûâu tòm ra bñ quýịt kyô thuíơt traângmen Caâc truýơn tranh ăoâ nhùìm giaâo duơc cho hoơc sinh nhíơn thûâcặúơc rùìng lađm khoa hoơc chñnh lađ lađm möơt nghïì phuơc vuơ ngûúđi

1 Paul Bert, Giaâo trònh giaêng daơy khoa hoơc cho nùm ăíìu (Khoa hoơc tûơ nhiïn vađ víơt lyâ), Paris, Armand Colin, 1882.

khaâc, khoa hoơc cuông coâ nhûông taâc ăöơng vïì mùơt chñnh trõ vađ khi ăaôdíịn thín vađo hoaơt ăöơng nghiïn cûâu seô taơo cho con ngûúđi lođng say

mï khoa hoơc

Qua nhûông nöơi dung trònh bađy úê trïn, töi khöng coâ yâ ắnh thuýịtphuơc quay trúê laơi vúâi mö hònh giaâo duơc Jules Ferry, nhûng cíìn biïịttiïịp thu vađ phaât huy nhûông haơt nhín húơp lyâ cuêa mö hònh giaâo duơcnađy trong böịi caênh ngađy nay Trong cuöơc hoơp baâo töí chûâc ngađy 20thaâng Saâu 2000, Böơ trûúêng Jack Lang ăaô chñnh thûâc cöng böị chûúngtrònh caêi caâch giaêng daơy caâc mön khoa hoơc ngay tûđ trûúđng tiïíu hoơc.Trong bađi noâi cuêa mònh, Böơ trûúêng ăaô ăïì cíơp phûúng thûâc “daơy vađhoơc vïì sûơ víơt, hiïơn tûúơng” nhû lađ möơt trong nhûông “kyê niïơm haơnhphuâc nhíịt” trong thúđi kyđ cođn ngöìi trïn ghïị nhađ trûúđng cuêa mònh vađcoâ nhùưc ăïịn mö hònh “tûđ bađn tay ăïịn böơt” cuêa George Charpak nhûlađ “möơt nöî lûơc ăíìy hûâa heơn nhùìm hiïơn ăaơi hoaâ phûúng thûâc daơy vađhoơc vïì sûơ víơt, hiïơn tûúơng” Ngađy nay, viïơc thûơc hiïơn mö hònh nađy seôgùơp khoâ khùn hún, búêi vò khöịi lûúơng tri thûâc mađ con ngûúđi tñch luyôặúơc trong vođng 100 nùm qua ăaô tùng lïn ríịt nhiïìu Chñnh sûơ phaâttriïín tri thûâc nađy ăođi hoêi phaêi phín ngađnh trong giaêng daơy, noâi caâchkhaâc phaêi chuýn mön hoaâ tûđng ngađnh khoa hoơc, möîi ngađnh khoahoơc laơi ặúơc chia thađnh nhiïìu phín ngađnh nhoê chuýn síu Caâc

“ngađnh khoa hoơc tûơ nhiïn vađ víơt lyâ” noâi göơp cuêa Paul Bert ngađy xûa,ăïịn nay coâ thïí phín thađnh nhiïìu chuýn ngađnh nhoê nhû víơt lyâ, hoaâhoơc, sinh hoơc, ắa chíịt hoơc Sûơ xuíịt hiïơn cuêa caâc chuýn ngađnh cöngnghïơ cađng ăođi hoêi phaêi phín ngađnh, chuýn mön hoaâ ăöơi nguô giaâoviïn giaêng daơy caâc mön khoa hoơc úê trûúđng phöí thöng Chuýn mönhoaâ lađ cíìn thiïịt, nhûng chuâng ta gùơp hai trúê ngaơi ăïịn nay chûa khùưcphuơc ặúơc

Trúê ngaơi thûâ nhíịt, nïịu chuýn mön hoaâ seô lađm míịt tñnh liïnngađnh, tûâc lađ sûơ liïn thöng, phöịi húơp giûôa caâc ngađnh khoa hoơc Trúêngaơi nađy lađ ríịt lúân, búêi chuâng ta biïịt rùìng viïơc giaêi quýịt caâc víịnăïì khoa hoơc, cöng nghïơ ăùơt ra ngađy nay ăođi hoêi phaêi coâ sûơ thamgia cuêa caâc chuýn gia thuöơc nhiïìu ngađnh chuýn mön Súê dôchuâng ta ăaơt ặúơc nhiïìu tiïịn böơ quan troơng trong nghiïn cûâu giaêimaô böơ gien ngûúđi trong thúđi gian qua ăoâ lađ vò coâ sûơ quan tím vađsûơ tham gia tñch cûơc cuêa caâc nhađ toaân hoơc, caâc chuýn gia tin hoơc

vađ caâc chuýn gia tûơ ăöơng hoaâ Caâc doanh nghiïơp ăaô súâm nhíơnthûâc ặúơc ăiïìu nađy vađ ăaô töí chûâc caâc nhoâm nghiïn cûâu cuêa mònhcoâ sûơ liïn kïịt, kïịt húơp trûơc tiïịp caê theo chiïìu doơc vađ chiïìu ngang:liïn kïịt, kïịt húơp theo chiïìu doơc giûôa caâc phín ngađnh trong möơtngađnh ăïí duy trò vađ phaât triïín nùng lûơc nghiïn cûâu, ăöìng thúđi liïnkïịt, kïịt húơp theo chûâc nùng hay theo chiïìu ngang giûôa caâc dûơ aânnghiïn cûâu taơo ra sûơ phöịi húơp nùng lûơc nghiïn cûâu cuêa nhiïìu

ngađnh nhùìm giaêi quýịt möơt víịn ăïì cuơ thïí Mön “Bađi thûơc hađnh caâ

nhín coâ hûúâng díîn” múâi ặúơc ặa vađo chûúng trònh sû phaơm coâ

ăuê ăïí dúô boê nhûông rađo caên liïn ngađnh khöng? Chuâng ta e rùìng,thíơm chñ líịy lađm tiïịc rùìng chûô “C” trong cuơm tûđ “Caâ nhín”, seô lađmmúđ nhaơt ăi khña caơnh xaô höơi cuêa hoaơt ăöơng nghiïn cûâu vađ ăaô gaơt

ăi cú höơi daơy cho hoơc sinh caâch thûâc lađm viïơc theo nhoâm Töi seôquay trúê laơi víịn ăïì nađy sau

Trúê ngaơi thûâ hai töi taơm goơi lađ “chuê nghôa cuơc böơ ngađnh”, tûâc lađ

ngađnh nađo cuông muöịn phònh to nöơi dung chûúng trònh giaêng daơycuêa mònh lïn ăïí chiïịm khöịi lûúơng giúđ giaêng lúân hún ngađnh khaâc.Hiïíu theo caâch nađy, chuâng ta coâ thïí noâi rùìng thûơc traơng daơy caâcmön khoa hoơc ngađy nay cuông giöịng nhû thúđi kyđ cuêa chuê nghôatroơng thûúng trong kinh tïị vađo thïị kyê XVII Vađo thúđi kyđ ăoâ, ngûúđi

ta cho rùìng caâch thûâc duy nhíịt ăïí phaât triïín cöng nghiïơp lađ baêo höơthõ trûúđng trong nûúâc trûúâc sûơ thím nhíơp cuêa caâc saên phíím cöngnghiïơp nûúâc ngoađi vađ tùng cûúđng chinh phuơc caâc laônh thöí nûúâcngoađi Ngađy nay, chuâng ta biïịt rùìng phûúng phaâp töịt nhíịt ăïí phaâttriïín cöng nghiïơp vađ thûúng maơi lađ múê röơng giao lûu, trao ăöíi giûôacaâc thõ trûúđng, ăiïìu nađy seô goâp phíìn phaât triïín nïìn saên xuíịt cuêathïị giúâi noâi chung vađ cuêa tûđng quöịc gia noâi riïng Tûúng tûơ nhûvíơy, trong lônh vûơc giaêng daơy caâc mön khoa hoơc, möîi ngađnh khoahoơc seô coâ ăiïìu kiïơn phaât triïín hún nïịu tùng cûúđng giao lûu, phöịihúơp vúâi caâc ngađnh khoa hoơc khaâc Chuâng ta haôy líịy möơt vñ duơ cuơthïí: caâch thûâc töịt nhíịt ăïí giuâp hoơc sinh nhanh choâng lađm quen vađsûê duơng thađnh thuơc caâc cöng cuơ tin hoơc úê trûúđng khöng phaêi lađtùng söị giúđ daơy tin hoơc lïn, giaêm söị giúđ daơy toaân, lyâ, lõch sûê hay ắalyâ xuöịng, mađ lađ sûê duơng chñnh caâc cöng cuơ tin hoơc ăoâ ăïí giaêng daơytoaân, lyâ, lõch sûê, ắa lyâ

Nùm kiïịn nghõ nhùìm níng cao hiïơu quaê giaêng daơy

caâc mön khoa hoơc

Xuíịt phaât tûđ nhûông ăaânh giaâ nïu trïn, coâ thïí lađ húi quaâ khùưtkhe, chuâng ta coâ thïí lađm gò ăïí viïơc giaêng daơy caâc mön khoa hoơc ăaâpûâng töịt hún ba muơc tiïu ăađo taơo ngûúđi saâng taơo khoa hoơc, ngûúđi sûêduơng khoa hoơc vađ cöng dín coâ tri thûâc khoa hoơc? Khöng coâ giaêi phaâpnađo hoađn thiïơn, tuy nhiïn, töi cuông muöịn ặa ra nùm khuýịn nghõ

●Viïơc giaêng daơy caâc mön khoa hoơc khöng chó dûđng laơi úê mûâc truýìn ăaơt möơt khöịi lûúơng kiïịn thûâc cho hoơc sinh hoơc thuöơc lođng, mađ phaêi hûúâng díîn cho hoơc sinh caâch phín tñch, caâch hiïíu vađ ăaânh giaâ víịn ăïì.

Noâi caâch khaâc, giaêng daơy caâc mön khoa hoơc khöng chó lađ truýìnăaơt khöịi lûúơng kiïịn thûâc mađ cođn lađ hûúâng díîn möơt quaâ trònh Nhûvíơy, seô cíìn phaêi nhíịn maơnh ăïịn vai trođ cuêa caâc giúđ thûơc hađnh, thñnghiïơm Ăíy lađ quan ăiïím ăaô ặúơc Pierre-Gilles de Gennes vađGeorge Charpak ặa ra tûđ líu Nïịu theo quan ăiïím nađy, seô cíìnphaêi lađm möơt söị viïơc ÚÊ ăíy, töi khöng muöịn ăïì cíơp nöơi dungchûúng trònh giaêng daơy Tuy nhiïn, nöơi dung chûúng trònh giaêngdaơy phaêi ặúơc thiïịt kïị lađm sao ăïí truýìn thuơ cho hoơc sinh möơt trithûâc “chuê ăöơng” chûâ khöng chó lađ möơt tri thûâc “thuơ ăöơng”, möơtphûúng phaâp giaêi quýịt víịn ăïì chûâ khöng chó lađ möơt múâ kiïịn thûâclyâ thuýịt, söị lûúơng ñt caâc chuê ăïì nhûng ặúơc giaêi quýịt thíịu ăaâohún lađ nhiïìu chuê ăïì nhûng chó ặúơc xûê lyâ möơt caâch húđi húơt Cíìnphaêi khúi díơy ặúơc trñ tođ mođ, tñnh ham hiïíu biïịt cuêa hoơc sinh,khuýịn khñch hoơc sinh tòm ăoơc, nghiïn cûâu vïì caâc chuê ăïì khöngnùìm trong nöơi dung bađi giaêng vađ coâ thïí ăùơt ra nhûông cíu hoêi chothíìy giaâo vïì caâc chuê ăïì ăoâ

●Hûúâng díîn hoơc sinh caâch sûê duơng caâc kiïịn thûâc khoa hoơc ặúơc truýìn thuơ.

Hiïơn nay, hoơc sinh chó thûơc sûơ sûê duơng kiïịn thûâc ặúơc truýìn thuơkhi phaêi tûơ giaêi quýịt caâc cíu hoêi, bađi tíơp trong ăïì thi kiïím tra Tuynhiïn, caâc ăïì thi kiïím tra nađy thûúđng ặúơc thiïịt kïị theo kiïíu coâhûúâng díîn díìn díìn caâc bûúâc giaêi cho hoơc sinh vađ hoơc sinh coâ thïí dïî

dađng giaêi ặúơc nïịu ăaô ön tíơp töịt tûđ trûúâc Ăíy khöng phaêi lađ phûúngthûâc töịt ăïí chuâng ta phaât triïín trñ tođ mođ cuêa hoơc sinh ăöịi vúâi khoahoơc, cađng khöng phaât triïín ặúơc khaê nùng saâng taơo, trñ tûúêng tûúơng,nùng lûơc tòm tođi, nghiïn cûâu cuêa hoơc sinh, lađ nhûông phíím chíịt ríịtcíìn coâ ăöịi vúâi möơt nhađ nghiïn cûâu, möơt kyô sû Nhû víơy, cíìn phaêi caêitiïịn caâch daơy theo hûúâng truýìn ăaơt cho hoơc sinh caâc caâch thûâc ûângduơng khoa hoơc “vađo caâc hoaơt ăöơng cöng nghiïơp vađ sûê duơng caâc cöngcuơ lao ăöơng thiïịt ýịu” (theo lúđi cuêa Jules Ferry) vađ sûê duơng caâc kiïịnthûâc thu nhíơn ặúơc ăïí truýìn ăaơt cho ngûúđi khaâc Cíìn caêi tiïịn caâch

ra ăïì thi ăïí lađm sao ăaânh giaâ ặúơc nhûông nùng lûơc nađo hoơc sinh cíìnphaêi coâ

● Lađm cho ngûúđi hoơc thíịy ặúơc khña caơnh xaô höơi cuêa khoa hoơc.

Cíìn nhíịn maơnh ăïịn caâc hònh thûâc hoơc tíơp theo nhoâm, mùơc duđăiïìu nađy khöng tûúng thñch lùưm vúâi ăùơc ăiïím cuêa hïơ thöịng giaâo duơccuêa nûúâc Phaâp vöịn nhíịn maơnh ăïịn khña caơnh ăađo taơo “ăöơi nguô tinhtuyâ”, ăùơt troơng tím vađo nöî lûơc caâ nhín cuêa ngûúđi hoơc Tuy nhiïn,cuông cíìn phaêi cho ngûúđi hoơc thíịy rùìng khoa hoơc chñnh lađ möitrûúđng thûê thaâch töịt nhíịt ăöịi vúâi con ngûúđi, qua nhûông ruêi ro,nhûông möịi nguy hiïím cuông nhû qua nhûông thađnh cöng, thíịt baơi vađnhûông triïín voơng cuêa noâ Vađ hoơc sinh seô chó caêm nhíơn ặúơc ăiïìu ăoâkhi coâ hiïíu biïịt vïì lõch sûê khoa hoơc, vïì nhûông cuöơc ăaơi caâch maơngkhoa hoơc vađ vïì nhûông con ngûúđi ăaô taơo ra chuâng (Copernic, Newton,tûđ haơt nhín cuêa Aristote ăïịn haơt nhín cuêa Niels Bohr, tûđ thuýịttiïịn hoaâ cuêa Darwin ăïịn cuöơc caâch maơng trong ngađnh di truýìnhoơc ) Muöịn víơy, cíìn phaêi nuöi dûúông vađ kñch thñch trñ tođ mođ, lođngham hiïíu biïịt khoa hoơc cuêa hoơc sinh Ăiïìu quan troơng lađ phaêi chócho hoơc sinh thíịy tri thûâc luön biïịn ăöíi khöng ngûđng, ăíy lađ möơtquaâ trònh dađi, coâ nhûông quan ăiïím míîu thuíîn, xung ăöơt vúâi nhauvađ ăïí laơi nhûông taâc ăöơng ríịt lúân

●Lađm cho ngûúđi hoơc thíịy ặúơc taâc duơng cuêa khoa hoơc ăöịi vúâi baên thín caâ nhín mònh

Khoa hoơc chñnh lađ möi trûúđng ăïí phaât huy nhûông nùng lûơc caânhín; lađ maênh ăíịt töịt ăïí phaât triïín trñ tûúêng tûúơng, saâng taơo, tòmtođi, thûê nghiïơm; lađ möơt cuöơc phiïu lûu khaâm phaâ nhûông maênh ăíịtmúâi, nhûông lônh vûơc múâi chûa ặúơc khai phaâ; khoa hoơc chñnh lađ

niïìm ăam mï Coâ thïí noâi rùìng khña caơnh nađy cuêa khoa hoơc víîn cođnríịt xa laơ ăöịi vúâi caâc hoơc sinh phöí thöng Tuy nhiïn, thađnh cöng cuêacaâc cuöơc thi tòm hiïíu khoa hoơc nhû Thi trođ chúi toaân hoơc, Olympichoaâ hoơc cho thíịy rùìng coâ thïí aâp duơng mö hònh “hoơc mađ chúi, chúi mađhoơc” trong giaêng daơy caâc mön khoa hoơc.

Bïn caơnh ăoâ, khoa hoơc cuông lađ möi trûúđng giaâo duơc vïì ăaơo ặâc,nhín sinh quan, thïị giúâi quan, múê tíìm nhòn cho hoơc sinh tiïịp cíơnvúâi nhín sinh quan, thïị giúâi quan cuêa nhûông ngûúđi khaâc, giaâo duơclođng võ tha, cíìu thõ, phaât triïín yâ thûâc “biïịt nghi ngúđ vađ biïịt phïphaân” Khoa hoơc cuông lađ möi trûúđng cho ta thíịy sûơ beâ nhoê cuêa conngûúđi trûúâc tûơ nhiïn vađ nhûông bíịt trùưc trong tûơ nhiïn Theo caâchhiïíu nhû víơy, giaêng daơy khoa hoơc seô goâp phíìn giaâo duơc yâ thûâccöng dín cho hoơc sinh (vađ giaâo duơc ăaơo ặâc - Jules Ferry böí sungthïm )

●Xíy dûơng hïơ thöịng “chó söị khoa hoơc” quöịc gia

ÚÊ ăíy, töi muöịn noâi ăïịn hïơ thöịng chó söị thöịng kï tûúng tûơ nhû hïơthöịng chó söị NSF, hađng nùm ặúơc aâp duơng trong caâc cuöơc kiïím tra,trùưc nghiïơm thûơc hiïơn úê Myô Caâc chó söị nađy seô böí sung cho caâc chó söịvïì trùưc nghiïơm hoơc ặúđng cuêa Böơ Giaâo duơc1 vađ caâc chó söị PISA cuêaOECD Hïơ thöịng chó söị nađy seô ặúơc aâp duơng ăïí xaâc ắnh xem viïơcgiaêng daơy caâc mön khoa hoơc coâ ăaâp ûâng ặúơc ba muơc tiïu xaô höơi haykhöng: Ăađo taơo ngûúđi saâng taơo khoa hoơc, ăađo taơo ngûúđi sûê duơng khoahoơc vađ ăađo taơo cöng dín coâ tri thûâc khoa hoơc

1 Thûơc traơng giaâo duơc, söị 10, Böơ Giaâo duơc, thaâng Mûúđi 2000.

Chi phñ cho giaâo duơc:

Bađi toaân nan giaêi giûôa cöng bùìng

vađ hiïơu quaê

FRANìOISORIVEL1

Caâc chuýn gia kinh tïị bùưt ăíìu quan tím nghiïm tuâc ăïịn víịn ăïìgiaâo duơc caâch ăíy khoaêng 40 nùm, khi hoơ nghiïn cûâu vïì hiïơu quaêkinh tïị giaâo duơc Hiïơu quaê nađy thïí hiïơn trïn hai bònh diïơn: ăöịi vúâitûđng caâ nhín, hiïơu quaê nađy thïí hiïơn úê chöî hoơ nhíơn thíịy lúơi ñch kinhtïị bònh quín mađ hoơ thu ặúơc trong suöịt cuöơc ăúđi hoaơt ăöơng cuêa mònhlúân hún so vúâi lúơi ñch kinh tïị cuêa nhûông ngûúđi coâ trònh ăöơ thíịp húnhoơ, vađ cuông víơy, nhòn röơng ra bònh diïơn toađn xaô höơi Nöî lûơc phaât triïíngiaâo duơc cuêa caâc quöịc gia thïí hiïơn qua töịc ăöơ phaât triïín kinh tïị cuêacaâc nûúâc nađy cao hún so vúâi caâc nûúâc ñt quan tím ăïịn giaâo duơc hún.Trađo lûu nghiïn cûâu theo hûúâng nađy ăaô trúê thađnh chuê ăaơo trong gíìn

40 nùm qua, cho pheâp ruât ra nhûông bađi hoơc ăöìng nhíịt Tuy nhiïn,nïịu caâc chuýn gia kinh tïị tûúng ăöịi thöịng nhíịt vúâi nhau vïì tñnhchíịt thiïịt ýịu cuêa giaâo duơc ăöịi vúâi phaât triïín kinh tïị trong caâc xaô höơikhaâc nhau, thò hoơ laơi coâ yâ kiïịn khaâc nhau liïn quan ăïịn caâc lônh vûơcgùưn vúâi giaâo duơc, nhû víịn ăïì phín böí chi phñ cho giaâo duơc thïị nađo lađhúơp lyâ nhíịt giûôa caâc chuê thïí khaâc nhau trong xaô höơi, phín tñch tñnhhiïơu quaê cuêa hïơ thöịng giaâo duơc hay vai trođ cuêa chñnh saâch giaâo duơctrïn phûúng diïơn ăaêm baêo cöng bùìng xaô höơi

Bađi viïịt cuêa töi chuê ýịu nhùìm ặa ra nhûông giaêi thñch cuơ thïí

1 Giaâm ăöịc nghiïn cûâu Trung tím nghiïn cûâu khoa hoơc quöịc gia.

nhíịt coâ thïí vïì nöơi dung cuêa cuöơc tranh luíơn noâi trïn, búêi vò nhûông víịnăïì ăùơt ra ăöịi vúâi caâc hïơ thöịng giaâo duơc trïn thïị giúâi ăang vađ seô mangtñnh thúđi sûơ trong nhiïìu nùm nûôa Hiïơn nay, coâ khoaêng trïn dûúâi 1 tyêngûúđi lúân muđ chûô trïn thïị giúâi, trïn 100 triïơu treê em khöng ặúơc ăihoơc vađ phöí cíơp giaâo duơc nhiïìu khi chó mang tñnh chíịt hònh thûâc Töi seô líìn lûúơt trònh bađy hai nöơi dung Thûâ nhíịt, ai ăaêm nhíơncung cíịp kinh phñ cho giaâo duơc vađ cung cíịp bao nhiïu ? Chi phñ giaâoduơc phaât triïín nhû thïị nađo trong caâc giai ăoaơn vađ taơi caâc khu vûơckhaâc nhau ? Thûâ hai, bíịt bònh ăùỉng giûôa caâc caâ nhín, giûôa caâc tíìnglúâp trong xaô höơi hay giûôa caâc quöịc gia coâ xu hûúâng gia tùng hay giaêmăi? Ăïí giaêi quýịt nhûông víịn ăïì trïn, töi seô sûê duơng nhûông söị liïơusùĩn coâ, búêi vò nhûông bíịt cíơp vïì thöng tin trïn bònh diïơn toađn cíìukhöng cho pheâp chuâng ta ặa ra töíng kïịt chi tiïịt tònh hònh cho tûđngkhu vûơc Chñnh vò thïị, trïn möơt söị ăiïím, nhûông phín tñch chuâng töiặa ra chó dûơa trïn trûúđng húơp cuêa möơt söị quöịc gia, ăùơc biïơt lađ Phaâp.Trong caâc quöịc gia phaât triïín, nhûông biïíu hiïơn bíịt bònh ăùỉng xaô höơitrong giaâo duơc ăaô ặúơc khùưc phuơc ăaâng kïí vađ coâ thïí ặúơc coi lađ tûúngăöịi ñt nïịu ta so saânh vúâi thiïơt thođi cuêa treê em trong caâc quöịc gia ăangphaât triïín so vúâi treê em taơi caâc nûúâc giađu coâ hún

Nhûông nguöìn tađi chñnh cho giaâo duơc:

sûơ phaât triïín cuêa kinh phñ tûđ caâc nguöìn tađi chñnh

chuê ýịu

Nhòn chung, chuâng ta coâ thïí xaâc ắnh ba nguöìn tađi chñnh chuê ýịucho giaâo duơc: nhađ nûúâc, gia ằnh vađ doanh nghiïơp Nhađ nûúâc chi phñnhiïìu nhíịt cho giaâo duơc vađ cuông ặúơc biïịt ăïịn nhiïìu nhíịt Trûúâcăíy, trong möơt thúđi gian dađi, Nhađ thúđ ăaô tađi trúơ nhiïìu cho cöng taâcgiaâo duơc Baên thín Nhađ thúđ cuông hoaơt ăöơng trïn cú súê nhûông nguöìnăoâng goâp cuêa caâc gia ằnh phuơ huynh hoơc sinh Tuy nhiïn, hònh thûâctöí chûâc nhû víơy ăaô khiïịn möơt böơ phíơn treê em bõ taâch khoêi hïơ thöịnggiaâo duơc Chó cho ăïịn khi viïơc ăi hoơc ăöịi vúâi treê em trúê thađnh möơtnghôa vuơ bùưt buöơc, ăi keđm vúâi caâc chïị tađi thò múâi khùưc phuơc ặúơc tònh

traơng möơt böơ phíơn treê em khöng ặúơc ăïịn trûúđng Nguöìn tađi chñnhtûđ Nhađ nûúâc trúê nïn chuê ăaơo kïí tûđ khi giaâo duơc trúê thađnh nghôa vuơbùưt buöơc: taơi Phaâp caâc ăaơo Luíơt Jules Ferry vađo cuöịi thïị kyê XIX quyắnh nghôa vuơ ăi hoơc vađ nguýn tùưc giaâo duơc miïîn phñ

Nguýn tùưc Nhađ nûúâc tađi trúơ chñnh cho giaâo duơc ăaô ắnh hònh roôvađ ngađy cađng ặúơc khùỉng ắnh trong suöịt thïị kyê XX Tuy nhiïn,khöng gò ngùn caên nguýn tùưc nađy tiïịp tuơc ặúơc aâp duơng ăöịi vúâi caâccíịp ăađo taơo cao hún, sau giai ăoaơn giaâo duơc bùưt buöơc vađ phaât triïíndûúâi nhûông hònh thûâc ríịt khaâc nhau trong caâc quöịc gia Hiïơn nayvíîn cođn töìn taơi nhiïìu quöịc gia trong ăoâ caâc cíịp giaâo duơc nùìm ngoađiphaơm vi bùưt buöơc theo luíơt ắnh víîn ặúơc Nhađ nûúâc tađi trúơ ăaâng kïí.Trong khi ăoâ, taơi möơt söị nûúâc khaâc, nguýn tùưc giaâo duơc miïîn phñ ăaôặúơc múê röơng ăïí aâp duơng cho tíịt caê caâc cíịp giaâo duơc, chuê ýịu vò muơctiïu cöng bùìng xaô höơi, baêo ăaêm cho treê em bònh dín khöng phaêi thöihoơc vò nhûông lyâ do tađi chñnh

SÛƠ PHAÂT TRIÏÍN CUÊA CHI NHAĐ NÛÚÂC CHO GIAÂO DUƠC

Nhúđ vađo cöng taâc thöịng kï liïn tuơc, taơi möơt söị quöịc gia, ngûúđi tacoâ thïí nhíơn biïịt ặúơc sûơ phaât triïín cuêa caâc khoaên chi cho giaâo duơcnađy trong möơt khoaêng thúđi gian dađi Trïn phaơm vi toađn thïị giúâi, caâcsöị liïơu gíìn nhû ăíìy ăuê chó coâ ặúơc tûđ ăíìu nhûông nùm 1960, nhúđ cöngtaâc thöịng kï cuêa UNESCO, töí chûâc nađy líơp baâo caâo hađng nùm vïìtònh hònh giaâo duơc trïn thïị giúâi, trong ăoâ coâ caâc chó söị vïì tađi chñnh Vađo nùm 1960, caâc quöịc gia trïn thïị giúâi ăaô dađnh 95 tyê ăö la tûđngín saâch nhađ nûúâc ăïí chi cho giaâo duơc Con söị nađy tùng lïn 1.400tyê ăöla vađo nùm 1995, tûâc lađ tùng gíịp 15 líìn (theo thúđi giaâ ăöla).Mûâc tùng trûúêng nađy quaê lađ ríịt lúân, nhûng chuâng chó mang tñnhtûúng ăöịi Baên thín giaâ caê cuêa caâc cöng cuơ hoơc tíơp vađ giaêng daơy cuôngtùng ríịt ăaâng kïí vađ söị lûúơng ăöịi tûúơng ăïịn trûúđng cuông tùng maơnh,tûđ 300 triïơu ngûúđi trûúâc ăíy ăaô lïn túâi 1,2 tyê ngûúđi ngađy nay

Chñnh vò víơy, caâc nhađ kinh tïị ăaô líơp ra nhûông chó söị mang tñnhtûúơng trûng hún, ăùơc biïơt lađ chó söị vïì tyê lïơ chi cho giaâo duơc trongGDP Chó söị nađy trïn thûơc tïị cho pheâp thïí hiïơn khaâ roô nhûông hûúâng

ûu tiïn thûơc tïị cuêa caâc cú súê giaâo duơc hay cuêa nhûông ngûúđi ra quýịt

ắnh Trong khoaêng thúđi gian 25 nùm sau khi Chiïịn tranh thïị giúâithûâ hai kïịt thuâc, tyê lïơ nađy tùng nhanh, tûđ 2% lïn gíìn 5% trïn phaơm

vi toađn cíìu hiïơn nay Tuy nhiïn, cuông trong khoaêng thúđi gian ăoâ,ngûúđi ta chûâng kiïịn khoaêng caâch giûôa caâc quöịc gia ngađy cađng lúân.Giai ăoaơn tiïịp theo laơi thïí hiïơn nhûông ăùơc tñnh ăöịi líơp Thûơc víơy, tûđnùm 1975, giaâ trõ trung bònh cuêa chó söị nađy lađ 5% vađ khöng biïịn ăöơngnûôa Vaê laơi, xuíịt hiïơn möơt xu hûúâng thöịng nhíịt, theo ăoâ, taơi caâc khuvûơc coâ mûâc chi cho giaâo duơc thíịp hún mûâc trung bònh thïị giúâi chó söịnađy tùng lïn, trong khi ăoâ, taơi caâc nûúâc coâ mûâc chi cho giaâo duơc trïntrung bònh, tyê lïơ nađy coâ phíìn giaêm ăi Caâc nûúâc giađu, nhúđ vađo caâc nöîlûơc cao hún nhiïìu so vúâi mûâc trung bònh nhû taơi caâc nûúâc Bùưc Íu,Hađ Lan hay Canaăa, chó söị nađy laơi coâ xu hûúâng tiïịn díìn vïì chó söịtrung bònh thïị giúâi Tuy víơy, khöng vò thïị mađ coâ thïí khùưc phuơc ặúơckhoaêng caâch giûôa caâc quöịc gia

Caâc quöịc gia thuöơc Liïn Xö cuô, trïn möơt söị phûúng diïơn, chinhiïìu nhíịt cho giaâo duơc vúâi tyê lïơ cao hún mûâc trung bònh thïị giúâikhoaêng 50% Tuy nhiïn, do nhûông thay ăöíi chñnh trõ vađo ăíìu nhûôngnùm 1990, tyê lïơ trïn taơi caâc nûúâc nađy ăaô tiïịn díìn vïì tyê lïơ trung bònhthïị giúâi, thíơm chñ cođn thíịp hún Bùưc Xahara chíu Phi sau thúđi kyđ suygiaêm vađo giûôa nhûông nùm 1980, khi cuöơc khuêng hoaêng tađi chñnh nhađnûúâc lïn ăïịn ẳnh cao, hiïơn nay ăang lađ möơt trong nhûông khu vûơctrïn thïị giúâi chi phñ nhiïìu nhíịt cho giaâo duơc Víơy mađ ăíy cuông lađ khuvûơc chíơm phöí cíơp giaâo duơc nhíịt Vò víơy, giaê thuýịt cho rùìng nguýnnhín lađ do Nhađ nûúâc cíịp kinh phñ quaâ chíơm so vúâi caâc khu vûơc khaâc Trong khoaêng thúđi gian nađy, Myô Latinh laơi khöng ngûđng xñch laơigíìn vúâi nhûông tiïu chuíín trong caâc quöịc gia phaât triïín Nam AÂ cuôngphaât triïín theo hûúâng tûúng tûơ Theo söị liïơu múâi nhíịt cuêa Töí chûâcOECD, Phaâp ăaô níng tyê lïơ chi ngín saâch cho giaâo duơc trong GDP tûđ5,1% nùm 1990 lïn 5,8% vađo nùm 1997, lúân hún so vúâi Myô (5,2%),Anh hoùơc Italia (4,6%), Ăûâc (4,5%), Nhíơt Baên (3,6%)

SÛƠ PHAÂT TRIÏÍN CUÊA CHI TÛ NHÍN CHO GIAÂO DUƠC

Caâc nguöìn chi tû nhín thûúđng ñt ặúơc biïịt ăïịn hún so vúâi chinhađ nûúâc Ñt quöịc gia trïn thïị giúâi coâ chïị ăöơ thöịng kï caâc nguöìn tađi

chñnh tû, ăïí coâ thïí ặa ra söị liïơu thûúđng xuýn vađ chñnh xaâc tûúngặúng vúâi caâc söị liïơu vïì caâc khoaên chi nhađ nûúâc Niïn giaâm thöịng

kï cuêa UNESCO cuông khöng ăïì cíơp ăiïím nađy Tuy nhiïn, tûđ nùm

1987, Töí chûâc OECD ăaô nöî lûơc giaêi quýịt bíịt cíơp nađy taơi 29 quöịcgia thađnh viïn cuêa mònh Nhûông kïịt quaê ăíìu tiïn ăaô ặúơc cöng böịcho thíịy, nhòn chung, chi tû nhín cho giaâo duơc chiïịm 1,2% GDPcuêa caâc nûúâc ặúơc ăiïìu tra Nhû víơy, nïịu kïịt húơp caê hai nguöìn chinhađ nûúâc vađ tû nhín, chi phñ cho giaâo duơc chiïịm khoaêng 6,1% GDPtaơi caâc nûúâc thađnh viïn OECD, trong ăoâ 80% lađ chi nhađ nûúâc, cođn20% lađ chi tû nhín

Tuy víơy, khaâc vúâi chi nhađ nûúâc, caâc khoaên chi tû nhín khöngthuíìn nhíịt Töìn taơi nhûông khaâc biïơt ríịt lúân giûôa caâc quöịc gia: taơiItalia, chi tû nhín cho giaâo duơc chó chiïịm 0,15%, trong khi ăoâ consöị nađy úê Hađn Quöịc lađ 3%, tûâc lađ gíịp 20 líìn Trïn thûơc tïị, coâ thïíchia thađnh hai nhoâm nûúâc Trong nhoâm thûâ nhíịt, chi tû nhín chuêýịu ặúơc dađnh cho cíịp ba vađ ăaơi hoơc Nhoâm nađy bao göìm caâc nûúâcnhû Hađn Quöịc, Nhíơt Baên, Hoa Kyđ, Öxtríylia vađ Hy Laơp, trong ăoâchi tû nhín cho giaâo duơc chiïịm tûđ 1,5% ăïịn 3% GDP Ăûâc lađ möơttrûúđng húơp ăùơc biïơt vò úê ăíy chi tû nhín cuông khaâ lúân, nhûng laơikhöng bùưt nguöìn tûđ caâc gia ằnh Khoaên chi nađy ặúơc trñch ra tûđquyô cuêa doanh nghiïơp, ặúơc dađnh cho cöng taâc daơy nghïì ban ăíìu.Cuông cíìn nhíơn thíịy rùìng, mùơc duđ ặúơc thïị giúâi ngûúông möơ vađ múûúâc ặúơc nhû víơy, hïơ thöịng ăađo taơo nghïì cuêa Ăûâc laơi khöng ặúơcmöơt quöịc gia nađo hoơc tíơp, ăiïìu nađy khiïịn ngûúđi ta phíìn nađo nghingúđ vïì hiïơu quaê cuêa noâ

Nhoâm nûúâc thûâ hai ăöng ăaêo hún nhiïìu bao göìm caâc nûúâc ñt kïugoơi tû nhín ăíìu tû vađo giaâo duơc Chi tû nhín chó chiïịm khoaêng trïndûúâi 0,3% GDP, tûâc lađ chó bùìng 1/15 caâc khoaên chi nhađ nûúâc (taơi caâcnûúâc nhoâm thûâ nhíịt, tyê lïơ nađy lađ khoaêng 1/4, thíơm chñ 1/3) Phaâpnùìm trong nhoâm thûâ hai nađy vúâi möơt võ trñ trung bònh Ngûúđi tanhíơn thíịy rùìng ranh giúâi phín biïơt caâc nûúâc nhoâm thûâ nhíịt vađnhoâm thûâ hai khöng liïn quan gò ăïịn caâc nûúâc nađy theo mö hònh giaâoduơc kiïíu “Anh – Myô” hay mö hònh “La tinh” Thíơt víơy, Anh, Hađ Lan,caâc nûúâc Bùưc Íu, Canaăa nùìm cuđng nhoâm vúâi Phaâp, trong khi ăoâ HyLaơp, Nhíơt Baên, Hađn Quöịc thuöơc nhoâm thûâ nhíịt laơi khöng thïí ặúơc

coi lađ nhûông quöịc gia theo mö hònh Anh – Myô

Nhûông kïịt quaê nghiïn cûâu trïn liïn quan ăïịn caâc nûúâc thađnhviïn Töí chûâc OECD, tûâc lađ caâc quöịc gia phaât triïín, trûđ möơt söị ñttrûúđng húơp ngoaơi lïơ Liïơu kïịt quaê ăoâ coâ ăuâng vúâi caâc nûúâc ăang phaâttriïín hay khöng, núi coâ trïn 4/5 dín söị hađnh tinh ăang sinh söịng?Möơt söị nûúâc ăang phaât triïín toê yâ muöịn ặúơc tham gia vađo chûúngtrònh nghiïn cûâu so saânh noâi trïn cuêa OECD Nhúđ ăoâ, ngûúđi ta biïịtặúơc rùìng úê ÍỊn Ăöơ, chi tû nhín cho giaâo duơc chó chiïịm möơt tyê troơngthíịp (0,1% GDP khöng kïí caâc trûúđng ăaơi hoơc) Trûúđng húơp Malaixia(0,32% GDP) cuông tûúng tûơ nhû víơy Cođn vúâi Trung Quöịc, mùơc duđkhöng tham gia chûúng trònh cuêa OECD, nhûng ta biïịt rùìng chi tûnhín úê ăíy cuông khaâ thíịp Nhû víơy, hai quöịc gia ăöng dín nhíịt thïịgiúâi (40% dín söị thïị giúâi) ăaô lûơa choơn mö hònh chi nhađ nûúâc cho giaâoduơc Song möơt söị nûúâc khöng phaêi lađ thađnh viïn OECD laơi coâ tyê lïơchi tû nhín cao nhû Chilï (2,5%), Ixraen (1,72%) hay Philippin(1,42%)

Trong phíìn lúân caâc nûúâc ăang phaât triïín, söị liïơu vïì chi tû nhínríịt khiïịm khuýịt Tuy nhiïn, töìn taơi möơt söị ăiïìu tra vïì thu nhíơp vađchi tiïu cuêa caâc höơ gia ằnh, trong ăoâ coâ nhûông cíu hoêi vïì caâc khoaênchi cho giaâo duơc Nhúđ ăoâ, coâ thïí ặa ra möơt ăaânh giaâ chung cho caêquöịc gia Nhûông ăiïìu tra nađy cho thíịy töìn taơi hai xu hûúâng Trûúâchïịt, töìn taơi sûơ khaâc biïơt ríịt lúân trong caâch chi tiïu cuêa cuêa caâc höơgia ằnh Ngûúđi ta nhíơn thíịy caâc khoaên chi tû nhín chuê ýịu tíơptrung vađo caâc gia ằnh giađu coâ vađ chi tû nhín chó chiïịm möơt tyê troơngríịt thíịp trong GDP (dûúâi 1%) Nhûông cuöơc ăiïìu tra gíìn ăíy ặúơctiïịn hađnh taơi caâc nûúâc thuöơc Liïn Xö cuô lađ nhûông vñ duơ ríịt roô rađng

Do ngín saâch nhađ nûúâc khoâ khùn, caâc khoaên chi ngín saâch cho giaâoduơc ăaô giaêm maơnh, nhûng laơi khöng nhíơn thíịy hiïơn tûúng chi tûnhín thay thïị chi nhađ nûúâc Tíịt nhiïn, phíìn ăoâng goâp cuêa caâc giaằnh tùng lïn, ăùơc biïơt trong tíìng lúâp múâi giađu lïn, nhûng phíìn nađykhöng ăaâng kïí so vúâi mûâc cùưt giaêm trong ngín saâch nhađ nûúâc Noâitoâm laơi, mùơc duđ thiïịu thöng tin, nhûng víîn coâ thïí khùỉng ắnh rùìngnguýn tùưc chi nhađ nûúâc chiïịm võ trñ chuê ăaơo trong giaâo duơc cuông töìntaơi úê caâc nûúâc ngoađi töí chûâc OECD Nguýn tùưc nađy trúê thađnhnguýn tùưc phöí biïịn toađn cíìu

Hiïơu quaê giaâo duơc vađ cöng bùìng xaô höơi

coâ ăöịi líơp vúâi nhau hay khöng?

Cöng bùìng xaô höơi luön ặúơc xaâc ắnh trong möịi tûúng quan vúâimöơt ăöịi tûúơng cuơ thïí Trong trûúđng húơp giaâo duơc, ngûúđi ta thûúđngnoâi túâi bònh ăùỉng ăöịi vúâi hai loaơi ăöịi tûúơng Möơt mùơt lađ trïn bònhdiïơn phûúng tiïơn giaâo duơc: moơi caâ nhín coâ ặúơc ăöịi xûê bònh ăùỉngtrong viïơc thuơ hûúêng caâc phûúng tiïơn mađ nhađ nûúâc dađnh cho hïơthöịng giaâo duơc hay khöng? Mùơt khaâc lađ trïn phûúng diïơn kïịt quaê:moơi caâ nhín coâ ặúơc bònh ăùỉng vïì cú höơi ăaơt túâi möơt trònh ăöơ chuýnmön mađ hoơ mong muöịn hay khöng?

Vïì ăiïím thûâ hai nađy, moơi ngûúđi ăïìu biïịt lađ thûơc tïị khöng phaêinhû víơy vađ phaêi thûđa nhíơn rùìng chiïịc chòa khoaâ vaơn nùng ăïí giaêiquýịt víịn ăïì nađy víîn chûa ặúơc tòm thíịy Ta chó coâ thïí nhíơn xeât ăúngiaên rùìng sau khi kïịt thuâc chûúng trònh giaâo duơc, hònh thađnh taơi tíịtcaê caâc nûúâc ba nhoâm ăöịi tûúơng nhû sau: möơt söị ñt ngûúđi – chiïịmkhoaêng tûđ 10 – 20% caâ nhín úê möơt ăöơ tuöíi nađo ăoâ taơi caâc quöịc giaphaât triïín, tyê lïơ nađy thûúđng lúân hún taơi caâc nûúâc ăang phaât triïín –khöng coâ lûúơng kiïịn thûâc cú súê thoaê ăaâng (viïịt, ăoơc, ăïịm) ÚÊ thaâi cûơckia, ngûúđi ta nhíơn thíịy möơt nhoâm ăöịi tûúơng khaâc, chiïịm khoaêng 5%möơt ăöơ tuöíi, ăaơt ặúơc nhûông bùìng cíịp cao coâ giaâ trõ nhíịt trïn thõtrûúđng lao ăöơng vađ lađ tíìng lúâp tinh hoa trïn thõ trûúđng (ăoâ lađ caâctrûúđng ăaơi hoơc vađ bùìng cíịp danh tiïịng nhíịt trong nhiïìu quöịc gia,caâc trûúđng lúân hay möơt söị trung tím ăaơi hoơc lúân taơi Phaâp) Nùìmgiûôa hai nhoâm ăöịi tûúơng trïn lađ ăaơi böơ phíơn caâc caâ nhín coâ ặúơctrònh ăöơ tûúng ăöịi ăuê ăïí coâ thïí tham gia möơt caâch bònh thûúđng vađothõ trûúđng lao ăöơng, sûê duơng nhûông kiïịn thûâc ặúơc ăađo taơo vađo caâchoaơt ăöơng thöng thûúđng, trong cuöơc söịng hùìng ngađy vađ coâ thïí saunađy hoơ seô chuýn síu thïm tuyđ theo nhu cíìu vađ súê thñch cuêa tûđngngûúđi Hiïín nhiïn, ba nhoâm nađy khöng coâ söị lûúơng ăöìng nhíịt vúâinhau Ăïí cín ăöịi laơi ba nhoâm nađy, nhiïìu quöịc gia ăaô aâp duơng möơt söịchñnh saâch nhùìm giaêm söị lûúơng cuêa nhoâm thûâ nhíịt, nhoâm hoơc sinhýịu nhíịt, thöng qua caâc chñnh saâch “ phín biïơt ăöịi xûê mang tñnh tñchcûơc” - tûâc lađ tùng cûúđng phûúng tiïơn höî trúơ ăöịi tûúơng hoơc sinh nađy

ăïí giuâp hoơ traânh ặúơc thíịt baơi trong hoơc tíơp Ăöịi vúâi nhoâm ăöịi tûúơngnađy, ngûúđi ta chuýín tûđ khaâi niïơm baêo ăaêm bònh ăùỉng vïì phûúng tiïơnsang bònh ăùỉng töịi thiïíu vïì kïịt quaê hoơc tíơp Nhòn chung, caâc biïơnphaâp trïn khöng ăem laơi nhûông kïịt quaê nhû mong muöịn Kinhnghiïơm taơi ríịt nhiïìu quöịc gia trïn thïị giúâi cho thíịy mùơc duđ trong viïơcnađy, chuâng ta cođn ăang chíơp chûông, nhûng thûơc tïị taơi möơt söị nûúâccho thíịy nhoâm nađy coâ söị lûúơng ñt hún so vúâi caâc nûúâc khaâc, ăiïìu ăoâcho pheâp chuâng ta hy voơng rùìng seô coâ nhûông tiïịn böơ trong tûúng lai Ăöịi vúâi nhoâm nhûông caâ nhín ûu tuâ, ngûúđi ta nhíơn thíịy rùìng hoơcsinh ăaơt trònh ăöơ nađy thûúđng xuíịt thín tûđ caâc gia ằnh thûúơng lûuhún lađ bònh dín Kïịt quaê hoơc tíơp cuêa nhoâm ăöịi tûúơng nađy cuôngkhöng hoađn toađn ăöìng nhíịt Caâc gia ằnh thuöơc giúâi tinh hoa cuêa xaôhöơi thûúđng quan tím nhiïìu hún ăïịn giaâ trõ kïịt quaê hoơc tíơp cuêa concaâi hoơ Hoơ cuông ặúơc thöng tin töịt hún vađ coâ nhiïìu khaê nùng lûơachoơn ngađnh nghïì cho con caâi vađ coâ thïí cung cíịp caâc khoaên ăoâng goâpcho trûúđng hoơc Nïịu chuâng ta muöịn baêo ăaêm bònh ăùìng bùìng caâchtaơo ăiïìu kiïơn cho nhoâm ăöịi tûúơng úê giûôa coâ ặúơc nhûông lúơi thïị tûúngặúng vúâi con caâi caâc gia ằnh thûúơng lûu thò seô quaâ töịn keâm chongín saâch nhađ nûúâc mađ chûa chùưc ăaô thay ăöíi ặúơc gò nhiïìu Roôrađng, úê ăíy chuâng ta phaêi giaêi quýịt míu thuíîn giûôa hiïơu quaê vađbònh ăùỉng Giaêi phaâp khöng nùìm trong viïơc caêi caâch hïơ thöịng giaâoduơc, mađ thûơc ra nùìm trong viïơc giúâi chuê sûê duơng sinh viïn ra trûúđngvúâi möơt bùìng cíịp nhíịt ắnh nhû thïị nađo vađ nhađ nûúâc coâ chñnh saâchphín phöịi laơi thu nhíơp ra sao.

Víịn ăïì cuöịi cuđng lađ lađm thïị nađo baêo ăaêm bònh ăùỉng trong viïơcthuơ hûúêng caâc cú súê haơ tíìng cöng cöơng vïì giaâo duơc Khi thúđi gian hoơctíơp chïnh lïơch khaâ lúân giûôa caâc caâ nhín, vñ duơ giûôa hoơc sinh thöi hoơcsau khi coâ bùìng tiïíu hoơc vúâi hoơc sinh tiïịp tuơc hoơc ăïịn trònh ăöơ ăaơihoơc, sûơ khaâc biïơt coâ thïí ríịt lúân, vúâi tyê lïơ 1/4 Hún nûôa, thúđi gian hoơckeâo dađi coâ thïí taơo cú höơi cho caâ nhín ặúơc tham gia vađo tíìng lúâp xaôhöơi cao hún vađ ngûúơc laơi, hoơc ngùưn dïî bõ rúi vađo tíìng lúâp thíịp trongxaô höơi Vađ möơt líìn nûôa, chuâng ta quay trúê laơi vúâi víịn ăïì phín phöịilaơi thu nhíơp trong xaô höơi thöng qua nhađ trûúđng ăaô ặúơc nïu úê trïn Tíịt nhiïn, mö hònh vûđa trònh bađy ăaô khöng biïịn míịt, mađ thíơmchñ cođn phaât triïín theo hûúâng tríìm troơng hún Taơi Phaâp, phíìn lúân

hoơc sinh khöng töịt nghiïơp phöí thöng trûúâc tuöíi 18 trong khi chûúngtrònh hoơc lađ 16 nùm, kïí caê cíịp trûúâc tiïíu hoơc Trung bònh khoaêngmöơt nûêa hoơc sinh seô hoơc tiïịp khoaêng hai hoùơc böịn nùm nûôa tuđy theoviïơc hoơ lûơa choơn chûúng trònh ăaơi hoơc dađi hay ngùưn Chi phñ cho caâcnùm hoơc ăaơi hoơc nađy nhòn chung khöng töịn keâm hún nhiïìu so vúâinhûông nùm hoơc cíịp III Nïịu ta líịy thúđi gian hoơc trung bònh lađ banùm thò khoaêng caâch trung bònh giûôa hai nhoâm khöng cođn lađ 1/4 mađchó cođn lađ 1/1,2 Hún nûôa, khoaêng caâch nađy thûúđng ặúơc ruât ngùưn búêi

vò khoaêng möơt nûêa hoơc sinh thuöơc nhoâm hoơc trong thúđi gian ngùưn laơicoâ nguy cú bõ ăuâp nhiïìu hún vađ nhû thïị chi phñ nhađ nûúâc cho ăöịitûúơng nađy cuông nhiïìu hún Ngoađi ra, cođn phaêi kïí ăïịn möơt söị khoaêntrúơ cíịp ăùơc biïơt cho treê em thuöơc caâc gia ằnh ngheđo khoâ, nhû trúơ cíịpkhai giaêng hay hoơc böíng Cuöịi cuđng, möơt nûêa söị hoơc sinh thuöơc nhoâmhoơc ngùưn thûúđng theo hoơc caâc trûúđng cao ăùỉng kyô thuíơt vađ daơy nghïìmađ chi phñ tñnh theo tûđng caâ nhín laơi thûúđng cao hún so vúâi giaâo duơcphöí thöng noâi chung Noâi toâm laơi, víîn cođn töìn taơi nhûông khoaêng caâch,nhûng roô rađng chuâng ăaô ặúơc ruât ngùưn roô rïơt so vúâi trong quaâ khûâ.Yïịu töị khöng cöng bùìng roô rađng nhíịt cođn töìn taơi liïn quan ăïịn nhoâmnhoê hoơc sinh ûu tuâ Chuâng coâ ặúơc hai chûúng trònh töịn keâm húnnhiïìu so vúâi ăaơi böơ phíơn hoơc sinh: ăoâ lađ caâc lúâp dûơ bõ ăïí thi tuýín vađocaâc trûúđng lúân taơi Phaâp vađ baên thín hïơ thöịng caâc trûúđng lúân nađy, núicoâ nhûông ăiïìu kiïơn víơt chíịt vûúơt xa caâc trûúđng ăaơi hoơc bònh thûúđng(gíịp ăöi vađ thíơm chñ hún gíịp ăöi tñnh trïn ăíìu sinh viïn)

Tònh hònh úê caâc nûúâc chíu Íu khaâc cuông tûúng tûơ nhû trïn TaơiMyô vađ Nhíơt Baên, caâc gia ằnh phuơ huynh ăoâng goâp nhiïìu hún so vúâi

úê chíu Íu, cho pheâp giaêm ăi ăaâng kïí sûơ bíịt bònh ăùỉng trong viïơcặúơc hûúêng caâc cú súê haơ tíìng giaâo duơc giûôa hai nhoâm ăöịi tûúơng hoơcsinh hoơc hïịt chûúng trònh vađ hoơc sinh boê dúê chûúng trònh Hún nûôa,taơi Myô, caâc gia ằnh giađu coâ coâ xu hûúâng gûêi con caâi cuêa hoơ vađo caâctrûúđng tû, khöng ặúơc nhađ nûúâc trúơ cíịp, ngay tûđ cíịp tiïíu hoơc, do víơychuâng ñt ặúơc hûúêng lúơi tûđ caâc dõch vuơ giaâo duơc cöng cöơng miïîn phñ Trïn thûơc tïị, víịn ăïì bònh ăùỉng trong quýìn ặúơc hûúêng lúơi tûđ cúsúê víơt chíịt giaâo duơc cöng cöơng ăaô chuýín sang daơng khaâc Tûđ nay,víịn ăïì nađy ặúơc ăùơt ra úê bònh diïơn toađn cíìu vúâi möơt mûâc ăöơ nghiïmtroơng chûa tûđng thíịy Ngađy nay, muöịn ặúơc hûúêng möơt chïị ăöơ giaâo

duơc töịt thò töịt hún hïịt nïn sinh ra trong möơt gia ằnh ngheđo taơi chíu

Íu hún lađ sinh ra trong möơt gia ằnh giađu coâ taơi vuđng Nam Xaharachíu Phi

Caâc quöịc gia ăang phaât triïín cho ta möơt bûâc tranh ăa daơng vađkhöng thuíìn nhíịt Coâ nhûông nûúâc, hïơ thöịng giaâo duơc gíìn nhû ăaôăaơt túâi trònh ăöơ cuêa möơt quöịc gia giađu coâ Coâ nhûông nûúâc ăaô tiïịn böơríịt nhanh, tuy víîn cođn tuơt híơu so vúâi caâc nûúâc phaât triïín Coâ nhûôngnûúâc tiïịn böơ chíơm chaơp Vađ cuöịi cuđng, coâ möơt nhoâm thûâ tû bao göìmcaâc nûúâc “keâm phaât triïín nhíịt” Nhoâm nûúâc nađy ặúơc xaâc ắnhthöng qua möơt tiïu chñ ríịt ăún giaên, ăoâ lađ GDP tñnh trïn ăíìu ngûúđidûúâi 700 ăöla/nùm Ăùơc trûng cuêa nhoâm nûúâc bao göìm khoaêng 45quöịc gia nađy lađ kinh tïị gíìn nhû khöng tùng trûúêng Ăa söị caâc giaằnh chó ăuê ùn, giöịng nhû töí tiïn cuêa hoơ Hún möơt nûêa dín söị söịngdûúâi mûâc ngheđo khöí, tûâc lađ vúâi thu nhíơp dûúâi 1 ăö la cho möơt ngûúđitrong möơt ngađy Caâc nûúâc nađy laơi tíơp trung khoaêng 100 triïơu treê emăïịn tuöíi ăi hoơc mađ khöng ặúơc cùưp saâch ăïịn trûúđng vađ möơt söị lûúơnglúân ngûúđi lúân bõ muđ chûô

Khoaêng caâch vïì tađi chñnh giûôa treê em ăïịn tuöíi ăi hoơc vúâi treê emtrong caâc quöịc gia phaât triïín lađ cûơc kyđ lúân Trûúâc hïịt, phaêi tñnh ăïịnkhoaêng caâch xuíịt phaât tûđ chïnh lïơch vïì cuêa caêi saên xuíịt ặúơc GDPtñnh theo ăíìu ngûúđi úê ăíy trung bònh lađ khoaêng 300 ăöla/ nùm, tûâclađ thíịp hún 80 líìn so vúâi mûâc trung bònh cuêa caâc nûúâc phaât triïín –25.000 ăöla Khoaêng caâch giûôa hai nhoâm nûúâc nađy ăaô tùng lïn gíịpăöi trong vođng 20 nùm qua Nïịu nhû hai nhoâm nûúâc nađy cuđng dađnhmöơt tyê lïơ nhû nhau trong GDP cho giaâo duơc, thò taơi ăíy ăíìu tû chogiaâo duơc chó bùìng 1/80 caâc nûúâc phaât triïín Tuy nhiïn, thûơc tïị khöngphaêi nhû víơy Trong caâc quöịc gia chíơm phaât triïín nhíịt, tyê troơngngín saâch giaâo duơc trong GDP chó chiïịm khoaêng 2,5%, tûâc lađ chóbùìng möơt nûêa Nhû víơy, mûâc ăöơ chïnh lïơch vïì nguöìn tađi chñnh chogiaâo duơc tñnh theo ăíìu ngûúđi seô lađ 1/160 Chûa hïịt, caâc nûúâc chíơmphaât triïín nhíịt laơi coâ ăöng treê em ăïịn tuöíi ăïịn trûúđng hún lađ so vúâicaâc nûúâc phaât triïín Ăiïìu nađy xuíịt phaât tûđ quaâ trònh chuýín tiïịp vïìdín söị Muơc tiïu ặa khaê nùng sinh ăeê cuêa phuơ nûô trung bònh tûđ 7con/phuơ nûô trong caâc nûúâc ăang phaât triïín xuöịng cođn trung bònh 2con/phuơ nûô nhû taơi caâc nûúâc phaât triïín víîn chûa ăaơt ặúơc Nïịu tñnh

töíng hoađ caâc nhín töị trïn, caâc nûúâc ăang phaât triïín thûúđng coâ söị treê

em úê ăöơ tuöíi ăi hoơc nhiïìu gíịp ba líìn caâc nûúâc phaât triïín Nïịu chuâng

ta so saânh nhûông treê em trong cuđng ăöơ tuöíi ăi hoơc, khoaêng caâch vïìkhaê nùng tađi chñnh giûôa hai nhoâm nûúâc nađy ặúơc nhín theo hïơ söị 3,tûúng ặúng vúâi mûâc chïnh lïơch lađ 1/480 Mùơc duđ giaâ caê víơt tû giaâoduơc trong caâc nûúâc ăang phaât triïín thíịp hún so vúâi caâc nûúâc phaâttriïín, khoaêng caâch nađy víîn cođn ríịt lúân

Caâc quöịc gia keâm phaât triïín nhíịt khöng coâ ăuê phûúng tiïơn ăïítrang bõ cho mònh möơt hïơ thöịng giaâo duơc tûúng ặúng vúâi caâc nûúâcphaât triïín Ăïí buđ ăùưp laơi hiïơu ûâng phaât triïín dín söị, nïịu nhû caâcnûúâc phaât triïín dađnh 5% GDP cho giaâo duơc thò caâc nûúâc ăang phaâttriïín phaêi dađnh ăïịn 15% GDP, vïì giaâ trõ tuýơt ăöịi tûúng ặúng vúâitoađn böơ ngín saâch quöịc gia cuêa caâc nûúâc nađy Nhû víơy, chuâng ta coâthïí thíịy khoâ khùn cuêa caâc nûúâc nađy lúân ăïịn mûâc ăöơ nađo Thûơc tïị nađycuông lyâ giaêi taơi sao hađng loaơt caâc höơi nghõ quöịc tïị trong 40 nùm nay,tûđ Höơi nghõ Addis-Abeba ăíìu nhûông nùm 1960 ăïịn Höơi nghõ Lagosăíìu nhûông nùm 1980, Höơi nghõ Jomtien ăíìu nùm 1990, vúâi muơc tiïuphíịn ăíịu trong 10 nùm hoađn thađnh cöng taâc phöí cíơp giaâo duơc trïnphaơm vi toađn cíìu, ăïìu ăaô ăi ăïịn chöî thíịt baơi Höơi nghõ gíìn ăíy nhíịttöí chûâc vađo thaâng Tû 2000 taơi Dakar ăaô xaâc ắnh möơt thúđi haơn xahún – 15 nùm, tuy nhiïn höơi nghõ víîn chûa ặa ra ặúơc nhûông cöngcuơ chiïịn lûúơc thñch húơp, do ăoâ ngûúđi ta víîn cođn nghi ngúđ vađo tñnhkhaê thi cuêa muơc tiïu nađy

Víơy ăíu lađ nhûông thaâch thûâc vïì tađi chñnh? Caâc quöịc gia phaâttriïín dađnh khoaêng 1.500 tyê ăöla cho giaâo duơc Caâc nûúâc nađy chó cíìnquýịt ắnh dađnh 1% khoaên ngín saâch ăoâ viïơn trúơ giaâo duơc cho treê emtaơi caâc nûúâc ngheđo nhíịt, thò khoaên tiïìn nađy cuông ăaô lïn túâi 15 tyêăöla, tûúng ặúng 150 ăöla cho möîi treê em hiïơn nay ăang khöngặúơc cùưp saâch ăïịn trûúđng Ăíy lađ möơt khoaên tiïìn quaâ ăuê, búêi noâtûúng ặúng vúâi 50% GDP tñnh theo ăíìu ngûúđi taơi caâc nûúâc nađy,ăöìng thúđi taơi ăíy chi phñ cho treê em ăi hoơc thíịp hún nhiïìu vađ chíịtlûúơng giaâo duơc cođn ríịt haơn chïị Vúâi 150 ăöla ăoâ, chíịt lûúơng giaâo duơcseô ặúơc caêi thiïơn ăaâng kïí

Tònh hònh caâc luöìng viïơn trúơ giaâo duơc hiïơn nay ra sao? Nhònchung, ngûúđi ta ûúâc tñnh con söị viïơn trúơ coâ thïí lïn túâi 5 tyê ăöla,

nhûng chó möơt phíìn khöng ăaâng kïí trong söị ăoâ ặúơc duđng ăïí tùngsöị lûúơng hoơc sinh tiïíu hoơc Trïn thûơc tïị, viïơn trúơ ặúơc chia ăïìu chocaâc nûúâc ăang phaât triïín chûâ khöng chó tíơp trung vađo caâc nûúâc keâmphaât triïín nhíịt Vađ hiïín nhiïn lađ caâc nûúâc nađy chó giađnh ặúơc möơtphíìn ríịt khiïm töịn trong töíng söị viïơn trúơ noâi trïn Hún nûôa, caâcnûúâc nađy ýịu keâm chuê ýịu úê cíịp sau tiïíu hoơc (phöí thöng cú súê, trunghoơc daơy nghïì, kyô thuíơt, ăaơi hoơc, caâc trûúđng sû phaơm ăïí ăađo taơo giaâoviïn tûúng lai hay níng cao nùng lûơc quaên lyâ giaâo duơc cuêa nhađ nûúâc).Cuöịi cuđng, khoaên viïơn trúơ nađy chó ặúơc duđng duy nhíịt vađo viïơc traêlûúng cho giaâo viïn tiïíu hoơc Bíịt chíịp nhûông lyâ do khaâc nhau –chñnh ăaâng hay khöng chñnh ăaâng - ăïí lyâ giaêi thûơc tïị noâi trïn, roôrađng viïơn trúơ nûúâc ngoađi chó ăoâng möơt vai trođ ríịt múđ nhaơt trong viïơcphíịn ăíịu thûơc hiïơn muơc tiïu ăùơt ra taơi caâc höơi nghõ quöịc tïị noâi trïn– muơc tiïu taơo ăiïìu kiïơn cho tíịt caê treê em trïn thïị giúâi ặúơc ăïịntrûúđng tiïíu hoơc trong thúđi gian súâm nhíịt coâ thïí

Kïịt luíơn

Möơt söị ăaânh giaâ nïu trïn vïì chi phñ vađ tađi trúơ cho giaâo duơc chûacho pheâp chuâng ta ặa ra nhûông giaêi phaâp giaêi quýịt triïơt ăïí víịn ăïìăùơt ra vúâi ngađnh giaâo duơc trïn thïị giúâi Tuy nhiïn, chuâng cuông ặa

ra möơt söị giaê thuýịt tûúng ăöịi xaâc thûơc Trûúâc hïịt, coâ thïí thíịynguýn tùưc kinh phñ nhađ nûúâc chiïịm võ trñ chuê ăaơo khoâ coâ thïí thayăöíi ặúơc, ăùơc biïơt úê caâc cíịp cú súê, tûâc lađ daơy cho hoơc sinh lađm chuênhûông kyô nùng cú baên nhû ăoơc, viïịt, ăïịm Sau ăoâ, chuâng chó roô ñt coâkhaê nùng tùng thïm caâc khoaên tađi trúơ cho giaâo duơc trong tònh hònhhiïơn nay, ăiïìu ăoâ ăođi hoêi caâc hïơ thöịng giaâo duơc phaêi thiïn vïì cú cíịudûơa trïn caâc nguöìn tađi chñnh öín ắnh, bíịt biïịn hún lađ theo viïîn caênhkinh phñ gia tùng Viïơc tùng thúđi gian hoơc tíơp taơi caâc nûúâc phaât triïínăaô goâp phíìn lađm giaêm ăi sûơ bíịt bònh ăùỉng trong quýìn ặúơc hûúêngphuâc lúơi cöng cöơng trong hïơ thöịng giaâo duơc, nhûng laơi khöng caêithiïơn kïịt quaê giaâo duơc, mùơc duđ hiïơn nay ngađy cađng nhiïìu quöịc giaquan tím túâi viïơc giaêm söị lûúơng hoơc sinh keâm, ăùơc biïơt thöng qua

caâc chñnh saâch “phín biïơt ăöịi xûê tñch cûơc” Cuöịi cuđng, dûúđng nhû thïịgiúâi hai cûơc mađ chuâng ta ăang söịng hiïơn nay, giûôa möơt bïn lađ caâcnûúâc phaât triïín vađ bïn kia lađ caâc nûúâc ăang phaât triïín, ăang thayăöíi díìn Möơt böơ phíơn quan troơng caâc quöịc gia ăang phaât triïín ăaôvûún lïn ăïí gia nhíơp nhoâm nûúâc phaât triïín Tuy nhiïn, cođn nhiïìunûúâc nùìm ngoađi cuöơc ăua nađy vađ ngađy cađng tuơt híơu Mùơc duđ tònhtraơng nađy ăang ngađy cađng nghiïm troơng, nhûng dûúđng nhû caâc quöịcgia phaât triïín víîn chûa nhíơn thûâc ặúơc hïịt tíìm voâc cuêa nhûôngthaâch thûâc nađy vađ chûa thûơc sûơ quýịt tím ặa ra giaêi phaâp nađo caê.