SKKN phương pháp dạy học hợp tác trong nhóm nhỏ đối với môn ngữ văn ở trường thcs

trong nhóm nhỏ” được xem là phương pháp dạy học có nhiều ưu thế trong việc phát huy tính tích cực chủ động , sáng tạo của học sinh THCS Đối với học sinh THCS nói riêng và học sinh các cấ

Phương pháp dạy học hợp tác trong nhóm nhỏ đối với môn Ngữ văn ở

trường THCS

A-ĐẶT VẤN ĐỀ :

I-Cở sở lí luận :

Từ nhiều thập kỉ qua , trên lĩnh vực giáo dục , đổi mới phương pháp day học là một vấn đề đã được đề cập và bàn luận rất sôi nổi Các nhà nghiên cứu phương pháp dạy học đã không ngừng nghiên cứu , tiếp thu những thành tự mới của lí luận dạy học hiện đại để đưa nền giáo dục nước nhà ngày càng hiện đại hơn , đáp ứng được nhu cầu học tập ngày càng cao của nhân dân Những năm gần đây , định hướng đổi mới phương pháp dạy học đã được thống nhất theo định hướng tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh , dưới sự tổ chức , hướng dẫn của giáo viên Phát huy tính tích cực học tập được xem như là một nguyên tắc dạy học đảm bảo chất lượng và hiệu quả Ở nước ta vấn đề phát huy tính tích cực, chủ động , sáng tạo của học sinh nhằm đào tạo những người lao động sáng tạo cũng đã được đặt ra từ những năm 60 của thế kỉ XX và được xác định là một trong những phương hướng của cuộc cải cách giáo dục được triển khai ở các trường phổ thông từ những năm 1980 Trong

số các phương pháp học tập tích cực thì phương pháp dạy học “Hợp tác

trong nhóm nhỏ” được xem là phương pháp dạy học có nhiều ưu thế trong việc phát huy tính tích cực chủ động , sáng tạo của học sinh THCS Đối với học sinh THCS nói riêng và học sinh các cấp học nói chung , việc phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo của các em trong quá trình học tập là một yêu cầu hết sức cần thiết Mặt khác để phù hợp với xu thế đổi mới nội dung chương trình và sách giáo khoa hiện nay , mục tiêu của chương trình phải đảm bảo yêu cầu tích hợp và tích cực Với phương pháp dạy học “ Hợp tác trong nhóm nhỏ” phần nào sẽ phát huy được yêu cầu đó

II-Cơ sở thực tiễn :

Trong thực tế hiện nay việc vận dụng phương pháp dạy học “Hợp tác trong nhóm nhỏ” chưa được các giáo viên quan tâm , nếu có cũng chỉ là

tổ chức một cách gượng ép , vì thế chưa thật sự mang lại hiệu quả thiết thực như phương pháp dạy học này vốn có Là một giáo viên trực tiếp giảng dạy và tham gia các khoá học tập đổi mới phương pháp dạy học sách giáo khoa mới tôi mạnh dạn chọn đề tài “ Vận dụng phương pháp dạy học hợp tác trong nhóm nhỏ” Với hi vọng góp một phần nhỏ vào việc nâng cao hiệu quả và chất lượng trong công tác dạy học ở trường THCS

B-GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ :

I-Một vài khái niệm :

1-Quan niệm về phương pháp dạy học :

“ Phương pháp dạy học là một cách thức hoạt động của giáo viên trong việc chỉ đạo , tổ chức các hoạt động học tập nhằm giúp học sinh chủ động đặt các mục tiêu dạy học”

Như vậy định nghĩa này quan niệm rằng việc tổ chức các hoạt động tự lực của học sinh là con đường hiệu quả nhất để đạt mục tiêu dạy học Chức năng cơ bản của giáo viên là chỉ đạo tổ chức các hoạt động ấy để giúp học sinh chủ động chiếm lĩnh nội dung học tập

2-Những phương pháp tích cực cần được phát huy :

Việc áp dụng các phương pháp tích cực không có nghĩa là bỏ các phương pháp dạy học truyền thống Ngay cả những phương pháp tập trung vào giáo viên như : thuyết trình , giảng bình , biểu diễn , các phương tiện trực quan để minh hoạ bài giảng …, vẫn rất cần thiết trong quá trình dạy học Vì thế giáo viên cần kế thừa , phát huy những mặt tích cực trong hệ thống các phương pháp dạy học đã quen thuộc , đồng thời phải học hỏi , vận dụng một số phương pháp dạy học mới , phù hợp với hoàn cảnh điều kiện dạy học ở nước ta để tiến lên từng bước vững chắc Theo tinh thần ấy có một số phương pháp dạy học tích cực như : Vấn đáp , tìm tòi , dạy học đặt và giải quyết vấn đề , dạy học hợp tác

trong nhóm nhỏ Để phát huy tính độc lập , chủ động , sáng tạo của học sinh , giáo viên cần vận dụng một cách linh hoạt các phương pháp nói trên Đặc biệt giáo viên cần quan tâm và chủ động hơn nữa vào phương pháp dạy học “Hợp tác trong nhóm nhỏ”

II-Dạy học hợp tác trong nhóm nhỏ :

Với phương pháp này lớp học sẽ được chia thành những nhóm từ 4 đến

6 người Tuỳ mục đích sư phạm và yêu cầu của vấn đề học tập , các nhóm được phân chia ngẫu nhiên hoặc có chủ định , được duy trì ổn định trong cả tiết học hoặc thay đổi theo từng hoạt động , từng phần của tiết học , các nhóm cùng được giao một nhiệm vụ hoặc được giao những nhiệm vụ khác nhau

Nhóm tự bầu ra nhóm trưởng , nhóm trưởng có nhiệm vụ phân công cho mỗi thành viên thực hiện một phần công việc Trong nhóm nhỏ mối thành viên được thực hiện một phần công việc , mỗi thành viên đều được hoạt động tích cực , không thể ỉ lại vào một vài người năng động và nổi trội hơn Các thành viên trong nhóm giúp nhau tìm hiểu vấn đề trong không khí thi đua với các nhóm khác Kết quả làm việc của mỗi nhóm sẽ đóng góp vào kết quả chung của cả lớp Nhóm có thể cử ra một đại diện hoặc có thể phân công mỗi nhóm việc trình bày một phần nếu nhiệm vụ được giao là khá phức tạp

Cấu tạo của một hoạt động theo nhóm (trong một phần của tiết học , hoặc một tiết học , có thể là buổi học ngoại khoá ),cấu tạo của tiết học ấy

có thể như sau :

1-Làm việc chung cả lớp :

a-Nêu vấn đề , xác định nhiệm vụ nhận thức

b-Tổ chức các nhóm , giao nhiệm vụ cho các nhóm

c-Hướng dẫn cách làm việc theo nhóm

2-Làm việc theo nhóm:

a-Phân công trong nhóm : Từng các nhân làm việc độc lập b-Trao đổi ý kiến , thảo luận trong nhóm

c-Cử đại diện nhóm (hoặc phân công trước) chịu trách nhiệm trình bày kết quả làm việc của nhóm

3-Thảo luận , tổng kết trước toàn lớp :

a-Các nhóm lần lượt báo cáo kết quả

b-Thảo luận chung

c-Giáo viên tổng kết , đặt vấn đề tiếp theo

Ví dụ khi dạy văn bản “Vượt thác” ở sgk Ngữ văn 6-tập 2 :

1-Làm việc chung cả lớp :

a-Xác định nhiệm vụ , nhận thức

Qua hoạt động này học sinh sẽ nhận thức được :

-Trình bày những nhận xét đánh giá của mình về đối tượng miêu tả

-Điểm nhìn trần thuật và nghệ thuật miêu tả trong từng đoạn

b-Chia nhóm :

Lớp được chia thành 3 nhóm , mỗi nhóm 6 học sinh , nhóm sẽ tìm hiểu

một phần văn bản (văn bản “Vượt thác” có 3 phần tương đối rõ ràng Vì

thế mỗi nhóm sẽ đọc- hiểu mỗi phần và làm việc độc lập theo nhóm của mình ) Có thể giáo viên sử dụng thăm để các nhóm bốc thăm tạo không khí vui vẻ và thi nhau làm việc giữa các nhóm

c-Hướng dẫn cách làm trong nhóm :

Mỗi nhóm sẽ thảo luận , dùng bút chì ghi vào giấy những ý kiến mà nhóm thực hiện được

Ví dụ ở phần văn bản từ đầu cho đến “ thuyền chuẩn bị vượt nhiều thác nước” do nhóm thực hiện :

Đoạn sông ở phần này được mô tả như thế nào ? Quang cảch hai bên bờ ra sao ? Cảnh vật hai bên bờ sông thay đổi như thế nào khi sắp đến đoạn sông nhiều thác ghềnh ? Cách miêu tả của tác giả đoạn này có

gì đặc sắc ? Vị trí quan sát và miêu tả của tác giả như thế nào ? Nghệ thuật mà tác giả dùng để miêu tả có gì đặc sắc?

Nhóm 2 và nhóm 3 cũng cần được gợi ý những nét tương tự như ở nhóm

1

2-Làm việc theo nhóm :

-Phân công trong nhóm để thực hiện nhiệm vụ theo gợi ý trên

-Trao đổi trong nhóm để hoàn chỉnh câu trả lời

-Thể hiện kết quả trên giấy , cử đại diện nhóm trả lời

3-Thảo luận tổng kết :

Đại diện các nhóm trình bày trước lớp (nhóm 1 trình bày sau đó đến nhóm 2 và cuối cùng là nhóm 3) Trình bày như vậy là để tạo tính liền mạch cho văn bản

Học sinh thảo luận , giáo viên uốn nắn lúc cần thiết và bổ sung những gì học sinh làm chưa đầy đủ

Cuối cùng giáo viên tổng kết những nội dung chính và chuyển sang hoạt động tiếp theo của bài

Trong phân môn tập làm văn và tiếng Việt thường dễ tổ chức phương pháp học tập “ Hợp tác trong nhóm nhỏ” , ví dụ trong bài luyện tập của tiếng Việt : Với bài luyện tập thường giúp học sinh ôn lại kiến thức và cũng cố kiến thức bằng các thao tác thực hành Cùng một lúc để tất cả học sinh đều được làm việc , đều có nhu cầu thảo luận , giáo viên cần chia nhóm học tập Nếu mỗi học sinh thực hiện một yêu cầu , một bài tập thì sẽ không đủ thời gian để làm hết các bài tập trên lớp , như thế làm được bài này lại mất bài khác Hoặc trong giờ luyện nói ở phân môn tập

làm văn nếu như không chia nhóm tổ làm sao thực hiện được yêu cầu của bài học , không thể trong một tiết học chỉ có 45 phút tất cả học sinh đều được tham gia luyện nói trong lớp được Vì thế chia nhóm , tổ học tập là một yêu cầu hết sức cần thiết Cần nói thêm ở phân môn văn trong phần tổng kết hoặc luyện tập của bài học củng có thể chia nhóm để học sinh làm việc

Phuơng pháp dạy học “ Hợp tác trong nhóm nhỏ” cho phép các thành

viên trong nhóm chia sẽ các suy nghĩ ,băn khoăn, kinh nghiệm hiểu biết bản thân cùng nhau xây dựng nhận thức thái độ mới bằng cách nói ra những điều đang suy nghĩ , mọi người có thể nhận ra trình độ hiểu biết của mình về chủ đề nêu ra , thấy mình cần học hỏi thêm những gì Bài học trở thành quá trình học hỏi lẫn nhau chứ không phải sự tiếp nhận thụ động từ giáo viên

Bằng hoạt động thảo luận trong nhóm nhỏ , những nội dung bài học cần nắm vững đến với học sinh hoàn toàn qua con đường độc lập suy nghĩ và hợp tác hoạt động , cọ xát trong trao đổi thuộc vào sự nhiệt tình tham gia của mỗi thành viên Vì vậy phương pháp này còn được gọi là “

Huy động mọi người cùng tham gia” hoặc rút gọn là “phương pháp cùnh tham gia”.

Theo phương pháp này mọi người dễ hiểu , dễ nhớ hơn, vì họ được tham gia trao đổi trình bày vấn đề nêu ra , cảm thấy phấn khới hào hứng khi thành công chung của lớp có sự tham gia của bản thân mình

Điều đáng nói ở đây là việc học tập , không phải mọi tri thức , kĩ năng , thái độ đều được hình thành những hoạt động thuần tuý cá nhân Lớp học là môi trường giao tiếp giữa thầy –trò , trò –trò tạo nên mối quan hệ tương tác giữa các cá nhân trên đường đi tới những tri thức mới Trong phương pháp học tập hợp tác vẫn có sự giao tiếp thầy- trò , nhưng nổi lên vẫn là mối quan hệ giao tiếp trò-trò Thông qua sự hợp tác tìm tòi nghiên cứu ,thảo luận , tranh luận trong tập thể , ý kiến của mỗi các nhân được bộc lộ , được điều chỉnh , khẳng định hay bác bỏ , qua đó người học nâng mình lên một trình độ mới , bài học vận dụng được vốn hiểu biết và kinh

nghiệm của cá nhân và cả lớp Từ xưa bên cạnh câu : “Không thầy đố mày làm nên” , cha ông ta đã có câu: “Học thầy không tày học bạn”

Hoạt động nhóm các thành viên sẽ được tập thể uốn nắn điều chỉnh ý thức cộng đồng Hoạt động trong tập thể sẽ làm cho từng thành viên quen dần với sự phân công hợp tác trong lao động sản xuất , hiệu quả học tập sẽ tăng lên , nhất là giải quyết những vấn đề gay cấn , lúc xuất hiện nhu cầu phối hợp giữa các cá nhân để hoàn thành một nhiệm vụ học tập xác định

C-KẾT THÚC VẤN ĐỀ :

Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh là một quá trình lâu dài và phức tạp Yêu cầu đào tạo lớp người năng động sáng tạo , đẩy nhanh sự nghiệp công nghiệp hoá hiện đại hoá đất nước ,đòi hỏi đội ngũ giáo viên chúng ta phải quyết tâm đổi mới nội dung phương pháp dạy học Trong rất nhiều phương pháp

dạy học thì phương pháp dạy học “Hợp tác theo nhóm” đã giúp học sinh

chủ động tích cực hơn trong việc tiếp nhận nguồn tri thức mới Tuy nhiên ngoài những mặt tích cực mà phương pháp dạy học này mang lại

nó cũng không tránh khỏi những hạn chế như : Không gian chật hẹp của lớp học , thời gian hạn định của lớp học cho nên giáo viên phải biết tổ chức hợp lí mới có kết quả , không nên lạm dụng các hoạt động nhóm và cần đề phòng xu hướng hình thức

Một thực tế mà giáo viên cần chú ý : giờ học văn chương không phải lúc nào cũng có thể áp dụng phương pháp hợp tác trong nhóm vì nhiều lẽ : lớp quá chật hoặc số học sinh quá đông không dễ dàng gì cho việc chia nhóm , hoặc là do những nội dung văn chương trong một văn bản có mối liên hệ khăng khít không thể chia nhỏ , xé vụn để đọc -hiểu , cảm thụ , hoặc sự cảm nhận tinh tế khó có thể giãi bày hết qua trao đổi , thảo luận Phần nữa trao đổi thảo luận của học sinh nếu không được quản lí chặt chẽ

có thể đi chệch hướng hoặc làm ảnh hưởng đến việc giữ trật tự cho lớp học

Nhìn chung để đạt hiệu quả dạy học đạt như mong muốn , đúng như mục tiêu chương trình đề ra người giáo viên phải vận dụng linh hoạt đúng mực các phương pháp dạy hoc vốn có Tuỳ vào mục tiêu của từng đơn vị bài học , từng phân môn để vận dụng cho hợp lí

Khi vận dụng phương pháp này , giáo viên phải cân nhắc lựa chon nội dung nào có thể phù hợp với hoạt động thảo luận và phải dự kiến trước cách thức tiến hành hoạt động thảo luận mới hi vọng có hiệu quả Trong mỗi tiết học chỉ nên từ 1 đến 3 hoạt động nhóm và nên nhớ rằng tư duy tích cực của học sinh phải được phát huy Và ý nghĩa quan trọng của phương pháp này là rèn luyện năng lực hợp tác giữa các thành viên trong tổ chức lao động

Trên đây là một số vấn đề về việc vận dụng phương pháp dạy học hợp tác trong nhóm nhỏ Hy vọng rằng các giáo viên tham gia giảng dạy chương trình sách giáo khoa mới sẽ phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo của học sinh bằng phương pháp này trong một số tiết học cụ thể Mục đích cao nhất của quá trình dạy học là giúp người học nắm vững kiến thức một cách chắc chắn /