Phép biện chứng duy vật (học thuyết KH về các mối liên hệ, các quy luật chung nhất chi phối sự vận động và phát triển của tự nhiên, xã hội và tư duy)

Chương IIPHÉP BIỆN CHỨNG DUY VẬT Học thuyết KH về các mối liên hệ, các quy luật chung nhất chi phối sự vận động và phát triển của tự nhiên, xã hội và tư duy... Khái niệm “ biện chứng ”,

Chương II

PHÉP BIỆN CHỨNG DUY VẬT

(Học thuyết KH về các mối liên hệ, các quy luật chung nhất chi phối sự vận động và phát

triển của tự nhiên, xã hội và tư duy)

I PHÉP BiỆN CHỨNG VÀ PHÉP BiỆN CHỨNG DUY VẬT

1 PHÉP BIỆN CHỨNG VÀ CÁC HÌNH THỨC CƠ BẢN CỦA

PHÉP BIỆN CHỨNG

a Khái niệm “ biện chứng ”, “ phép biện chứng ”

- Khái niệm “biện chứng”

Biện chứng là khái niệm dùng để chỉ các mối liên hệ, sự vận động, phát triển theo quy luật của các sự vật, hiện tượng.

Biện chứng bao gồm biện chứng khách quan

và biện chứng chủ quan.

- Biện chứng khách quan

BCKQ là biện chứng của thế giới VC (các mối liên hệ, sự vận động và phát triển diễn ra ngoài YT, không phụ thuộc vào YT).

- Biện chứng chủ quan

BCCQ là sự phản ánh BCKQ vào bộ não của con người Đây là biện chứng của quá trình nhận thức, của YT.

- Khái niệm “phép biện chứng”

thuyết về các mối liên hệ, về các quy luật chung nhất chi phối sự vận động, phát triển của tự nhiên, xã hội và tư duy

b Những hình thức cơ bản của PBC

Trong quá trình phát triển, phép biện chứng đã thể hiện qua 3 hình thức cơ bản:

1) Phép biện chứng chất phác.

2) Phép biện chứng duy tâm.

3) Phép biện chứng duy vật.

* Phép biện chứng chất phác

Phép BC chất phác là phép BC thời cổ đại.

Thời kỳ này, các nhà triết học nhận thức các mối liên hệ, sự vận động và phát triển của thế giới ở dạng chỉnh thể, nặng

về trực quan; chưa đạt tới trình độ mổ

xẻ, phân tích và chưa được chứng minh bằng những thành tựu của khoa học nên phép BC của họ nặng tính ngây thơ, chất phác.

* Phép biện chứng duy tâm

Phép BCDT là học thuyết duy tâm về các mối liên hệ, về các quy luật chi phối sự vận động

và phát triển

Đỉnh cao của phép BCDT

được thể hiện trong triết học

cổ điển Đức TK XIX, bắt đầu

từ Cantơ và được hoàn thiện trong triết học của Hêghen.

Hạn chế lớn nhất trong triết học của Hêghen

là tính chất duy tâm, thần bí khi ông coi mọi

sự vật, hiện tượng, quá trình đều là hiện thân của “ý niệm tuyệt đối”.

Công lao của Hêghen là ông đã trình bày những tư tưởng cơ bản nhất của phép biện chứng một cách có hệ thống dưới dạng các nguyên lý, các quy luật, các phạm trù Những nội dung hợp lý trong phép BC của Hêghen

đã được Mác và Ăngghen kế thừa để xây dựng phép BCDV.

* Phép biện chứng duy vật

- Khái niệm “phép BCDV”

Phép BCDV là học thuyết khoa học về các mối liên hệ phổ biến,

về những quy luật chung nhất chi phối sự vận động, phát triển của

tự nhiên, xã hội và tư duy.

Phép BCDV do Mác và

Ăngghen xây dựng vào giữa TK XIX trên

cơ sở tổng kết thực tiễn, tổng kết thành tựu KHTN và kế thừa trực tiếp những nội dung hợp lý trong phép BCDT của Hegel

- Đặc trưng cơ bản của phép BCDV

+ Phép BCDV được xây dựng trên nền tảng của thế giới quan duy vật khoa học.

+ Nội dung của phép BCDV vừa thể hiện là thế giới quan, vừa thể hiện là phương pháp luận.

- Vai trò của phép BCDV

+ Phép BCDV tạo nên sự thống nhất hữu cơ giữa tính khoa học và tính cách mạng của chủ nghĩa M-LN.

+ Phép BCDV là công cụ thế giới quan, phương pháp luận chung nhất định hướng cho con người trong hoạt động nhận thức thế giới, giải thích và cải tạo thế giới.

b Khái quát cấu trúc của phép BCDV

Về cấu trúc, nội dung của phép biện chứng duy vật được khái quát thành 2 nguyên lý.

2 nguyên lý được cụ thể hoá qua các quy luật.

Các quy luật chia thành 2 loại:

Các quy luật không cơ bản (các cặp phạm trù cơ bản) và các quy luật cơ bản.

Phép BCDV có 6 quy luật không cơ bản (6 cặp phạm trù cơ bản) và 3 quy luật cơ bản.

Nguyên lý về mối

liên hệ phổ biến

Khái niệm

Tính chất của Mối liên hệ

1/ Quan điểm toàn diện 2/ Quan điểm lịch

sử - cụ thể

a) Khái niệm mối liên hệ, mối liên hệ phổ biến

 Mối liên hệ? Là sự tác động qua

lại lẫn nhau, ràng buộc nhau, ảnh hưởng nhau, góp phần quy định sự tồn tại và phát triển lẫn nhau giữa các

sự vật, hiện tượng hay giữa các mặt,

hiện tượng trong thế giới.

QUY ĐỊNH LẪN

NHAU

Giữa các sự vật, hiện tượng

Giữa các mặt của sự vật

Sơ đồ: Mối liên hệ

a) Khái niệm mối liên hệ, mối liên hệ phổ biến

 Mối liên hệ phổ biến?

Tính khách quan của các

mối liên hệ

 Tính khách quan của các mối liên hệ

Mối liên hệ là cái vốn có của sự vật, hiện tượng,

nó không phụ thuộc vào

ý thức của con người

 Tính phổ biến của các mối liên hệ

 Xét về không gian:

Ở đâu cũng có mối liên hệ

 Xét về thời gian:

Lúc nào cũng có mối liên hệ

B ất kỳ sự vật, hiện tượng của thế giới đều tồn tại trong mối liên hệ với các sự vật, hiện tượng khác.

 Tính đa dạng, phong phú của các mối liên hệ

 Ở không gian khác nhau thì mối liên hệ khác nhau

 Ở thời gian khác nhau thì mối liên hệ khác nhau

 Sự vật khác nhau thì mối liên hệ khác nhau

c Ý nghĩa phương pháp luận

 Tôn trọng quan điểm toàn diện

 Tôn trọng quan điểm lịch sử – cụ thể

Nguyên lý về mối

liên hệ phổ biến

Khái niệm

Tính chất của liên hệ

1/ Quan điểm toàn diện 2/ Quan điểm lịch

sử - cụ thể

1/ Quan điểm phát triển 2/ Bảo thủ, trì trệ

2 NGUYÊN LÝ VỀ SỰ PHÁT TRIỂN

a Khái niệm sự phát triển

 Phát triển?

 TỪ THẤP ĐẾN CAO

 TỪ ĐƠN GIẢN ĐẾN PHỨC TẠP

 TỪ CHƯA HOÀN THIỆN ĐẾN HOÀN THIỆN

Tính khách quan của sự

Phát triển

 Tính khách quan của sự phát triển

Xuất phát từ chính nhu cầu tồn tại của sự vật hiện tượng

 Tính phổ biến của sự phát triển

 Ở không gian nào cũng có sự phát triển

 Ở thời gian nào cũng có sự phát triển

 Sự vật nào cũng có sự phát triển

 Tính đa dạng, phong phú của sự phát triển

 Ở không gian khác nhau thì sự phát triển khác nhau

 Ở thời gian khác nhau thì sự phát triển khác nhau

 Sự vật khác nhau thì sự phát triển khác nhau

c Ý nghĩa phương pháp luận

 Tôn trọng quan điểm phát triển

 Chống tư tưởng bảo thủ, trì trệ

NỘI DUNG CẦN NẮM Quan hệ biện chứng giữa

Cái chung và cái riêng

Ý nghĩa phương pháp luận

Phạm trù Cái chung, cái riêng

CR CC

ĐN

Cái riêng là dùng để chỉ một sự vật, một hiện tượng, một quá trình riêng nhất định.

Cái chung là dùng để chỉ những mặt, những thuộc tính chung được lặp lại trong nhiều sự vật, hiện tượng hay quá trình riêng lẻ khác.

CR CC

ĐN

b Mối quan hệ biện chứng giữa cái chung, cái riêng

cái riêng, cái chung có quan hệ hữu

cơ với nhau.

Thứ nhất, cái chung chỉ tồn tại trong cái riêng, thông qua cái riêng mà biểu hiện sự tồn tại của mình.

Thứ hai, cái riêng chỉ tồn tại trong mối quan hệ đưa đến cái chung.

CR CC

ĐN

c Ý nghĩa phương pháp luận

- Để phát hiện cái chung cần xuất phát từ những cái riêng

- Vì cái chung là một bộ phận của cái riêng nên khi áp dụng vào cái riêng cần được cụ thể hoá chứ không nên rập khuôn Ngược lại, nếu xem thường cái chung, chỉ chú ý cái riêng thì trong hoạt động thực tiễn sẽ rơi vào tình trạng

mò mẫm, tùy tiện, mất phương hướng…

NỘI DUNG CẦN NẮM Quan hệ biện chứng giữa

nguyên nhân và kết quả

Ý nghĩa phương pháp luận

Phạm trù nguyên nhân, kết quả

Là chỉ sự tác động lẫn nhau giữa

đổi nhất định của nó.

Ví dụ:

Không phải nguồn điện làm bóng đèn phát sáng,

mà chỉ là tác động lẫn nhau của dòng điện với dây

dẫn,với dây tóc của bóng đèn mới thực sự là

nguyên nhân làm cho bóng đèn phát sáng.

Là những biến đổi xuất hiện do sự tác động lẫn nhau của các mặt trong một sự vật hoặc giữa các sự vật với nhau gây ra.

Ví dụ:

Kết quả:

Nguyên nhân:

b/ Quan hệ biện chứng giữa nguyên nhân và kết quả

- Mối quan hệ nguyên nhân và kết quả là mối quan hệ khách quan, bao hàm tính tất yếu, đó là:

Không có nguyên nhân nào không dẫn tới kết quả nhất định và ngược lại

- Nguyên nhân sinh ra kết quả, nên nguyên nhân luôn luôn có trước kết quả, còn kết quả bao giờ cũng xuất hiện sau nguyên nhân.

b/ Quan hệ biện chứng giữa nguyên nhân và kết quả

- Một nguyên nhân có thể sinh ra một hoặc

nhiều kết quả và một kết quả có thể do một hoặc nhiều nguyên nhân tạo nên.

b/ Quan hệ biện chứng giữa nguyên nhân và kết quả

Ví dụ:

1) Chặt phá rừng cĩ thể sẽ gây ra nhiều kết quả trong đĩ cĩ những hậu quả như: lũ lụt, hạn hán, thay đổi khí hậu của cả 1 vùng, tiêu diệt 1 số lồi hệ động vật, sinh vật…

2) Mất mùa cĩ thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân như: hạn hán, lũ lụt, sâu bệnh, chăm bĩn khơng đúng kỹ thuật…

- Nguyên nhân và kết quả có thể thay đổi vị trí cho nhau

b/ Quan hệ biện chứng giữa nguyên nhân và kết quả

+ Điều này có nghĩa là một sự vật, hiện tượng nào đó trong mối quan hệ này là nguyên nhân, nhưng trong mối quan hệ khác lại là kết quả và ngược lại.

+ Nguyên nhân và kết quả có thể chuyển hóa lẫn nhau trong những điều kiện nhất định Nguyên nhân sinh ra kết quả, rồi kết quả lại tác động đến sự vật, hiện tượng khác và trở thành nguyên nhân sinh

ra khác nữa Do đó sự phân biệt nguyên nhân và kết quả chỉ có tính chất tương đối.

Ví dụ:

c/ Ý nghĩa phương pháp luận

- Vì mối quan hệ nhân quả là mối quan hệ có tính

khách quan, tất yếu nên trong nhận thức và thực tiễn khôngthể phủ nhận quan hệ - nhân quả

- Vì mối quan hệ nhân quả rất phức tạp, đa dạng nênphải phân biệt chính xác các loại nguyên nhân

- Vì một nguyên nhân có thể dẫn đến nhiều kết quảvà ngược lại, nên trong nhận thức và thực tiễn cần phải cócách nhìn toàn diện và lịch sử – cụ thể

NỘI DUNG CẦN NẮM Quan hệ biện chứng giữa

Tất nhiên và ngẫu nhiên

Ý nghĩa phương pháp luận

Phạm trù Tất nhiên, ngẫu nhiên

a/ Phạm trù tất nhiên và ngẫu nhiên

HẠT LÚA NẨY MẦM CÂY LÚA

ĐIỀU KIỆN PHÁT TRIỂN

L à cái do những nguyên nhân cơ bản, bên trong của kết cấu vật chất

những điều kiện nhất định phải xảy ra như thế không thể khác được.

Là cái do các nhân tố bên ngoài, do sự ngẫu hợp nhiều hoàn cảnh bên ngoài quyết định.

- Tất nhiên chi phối sự phát triển của sự vật còn ngẫu nhiên có ảnh hưởng tới sự vật làm cho sự phát triển đó diễn ra nhanh hoặc chậm.

- Cả hai không tồn tại bất biến mà thường xuyên thay đổi, phát triển và trong những điều kiện nhất định, chúng chuyển hoá lẫn nhau Do vậy, ranh giới giữa tất nhiên và ngẫu nhiên chỉ có ý nghĩa tương đối.

c/ Ý nghĩa phương pháp luận

- Vì cái tất nhiên, tất yếu sẽ xảy ra còn ngẫu nhiên chỉ là cái có thể xảy ra hoặc không nên trong hoạt động thực tiễn ta phải dựa vào cái tất nhiên.

- Không nên xem nhẹ ngẫu nhiên

- Trong những điều kiện nhất định, cái tất nhiên và cái ngẫu nhiên có thể chuyển hóa cho nhau.Vậy tùy theo mục đích mà chúng ta tạo những điều kiện cần thiết cho quá trình đó diễn ra.

NỘI DUNG CẦN NẮM Quan hệ biện chứng giữa

Nội dung và hình thức

Ý nghĩa phương pháp luận

Phạm trù Nội dung và hình thức

a/ Phạm trù nội dung và hình thức

Là tổng hợp tất cả những mặt, những yếu tố, những quá trình tạo nên sự vật.

Là phương thức tồn tại và phát triển của sự vật

b/ Mối quan hệ biện chứng giữa nội dung và hình thức.

- Sự thống nhất giữa nội dung

và hình thức.

- Vai trò quyết định của nội dung

so với hình thức trong quá trình vận động, phát triển của sự vật.

của hình thức đối với nội dung

c/ Ý nghĩa phương pháp luận

- Trên thực tế ta không nên tách rời chúng và không đuợc tuyệt đối hóa một mặt

- Khi xem xét một vật, hiện tượng cần căn cứ vào nội dung của nó, và muốn biến đổi sự vật, hiện tượng thì cần tác động để thay đổi nội dung của nó.

- Trong hoạt động thực tiễn chúng ta cần thường xuyên đối chiếu giữa nội dung và hình thức

NỘI DUNG CẦN NẮM Quan hệ biện chứng giữa

Bản chất và hiện tượng

Ý nghĩa phương pháp luận

Phạm trù Bản chất và hiện tượng

b/ Mối quan hệ biện chứng giữa bản chất và hiện tượng

 Gắn bó chặt chẽ với nhau,

 Vừa đối lập nhau.

c/ Ý nghĩa phương pháp luận

+ Muốn nhận thức được bản chất của sự vật phải xuất phát từ những hiện tượng, quá trình thực tế.

+ Trong nhận thức không chỉ dừng lại ở hiện tượng mà phải tiến đến nhận thức được bản chất của sự vật

NỘI DUNG CẦN NẮM Quan hệ biện chứng giữa

Khả năng và hiện thực

Ý nghĩa phương pháp luận

Phạm trù Khả năng và hiện thực

6 Khả năng và hiện thực

a/ Phạm trù khả năng và hiện thực

L à cái hiện chưa có, chưa tới, nhưng sẽ có, sẽ tới khi các điều kiện tương ứng.

L à tất cả những gì hiện có, hiện đang tồn tại thực sự.

b/ Mối quan hệ giữa biện chứng giữa khả năng và hiện thực

- Khả năng và hiện thực tồn tại trong mối quan hệ chặt chẽ với nhau, không tách rời nhau

- Cùng trong những điều kiện nhất định,

ở cùng một sự vật có thể tồn tại nhiều khả năng

- Để khả năng biến thành hiện thực, thường cần không chỉ một điều kiện mà

là tập hợp nhiều điều kiện.

c/ Ý nghĩa phương pháp luận

- Trong hoạt động thực tiễn chúng ta phải dựa vào hiện thực chứ không thể dựa vào khả năng.

- Không được tuyệt đối hoá một mặt nào.

- Việc chuyển từ khả năng sang hiện thực cần có sự nỗ lực chủ quan cao của mỗi người.

IV CÁC QUY LUẬT CƠ BẢN CỦA PHÉP BIỆN CHỨNG DUY VẬT

1. Quy luật chuyển hóa từ những sự thay đổi về lượng thành những sự thay đổi

về chất và ngược lại

a/ Khái niệm về chất và lượng

Là dùng để chỉ những thuộc tính vốn có của sự vật, làm cho sự vật là nó chứ không phải cái khác (là cái làm cho sự vật này khác với sự vật khác).

Là dùng để chỉ tính quy định vốn

có của sự vật về mặt số lượng, quy mô, trình độ, nhịp độ của sự vận động và phát triển

b/ Mối quan hệ giữa sự thay đổi về lượng

Những điểm mà tại đó sự thay đổi

về lượng đủ làm thay đổi về chất

của sự vật được gọi là điểm nút

Một giai đoạn biến đổi về lượng được kết thúc bằng một bước nhảy, sự vật chuyển thành sự vật mới.

Bước nhảy là dùng để chỉ sự chuyển hoá về chất của sự vật do sự thay đổi

về lượng của sự vật trước đó gây nên.

- Sự thay đổi về chất kéo theo lượng thay đổi.

Lượng của vật có thể thay đổi chưa đến giới hạn độ nhất định, nhưng khi có điều kiện thuận lợi bước nhảy vẫn được thực hiện, chất mới ra đời, sau đó tiếp tục làm thay đổi về lượng

- Các hình thức của bước nhảy

+ Xét về quy mô: có bước nhảy toàn bộ và bước nhảy cục bộ.

+ Xét về nhịp độ: Có bước nhảy đột biến và bước nhảy dần dần

c/ Ý nghĩa phương pháp luận của quy luật lượng – chất

+ Trong hoạt động thực tiễn chúng ta phải

có sự chuẩn bị, không được nôn nóng,

“đốt cháy giai đoạn”

+ Không được thụ động chờ đợi Việc thực hiện hình thức của các bước nhảy cũng phải rất linh hoạt, tùy theo điều kiện cụ thể.

+ Trong hoạt động của mình chúng ta phải biết cách tác động vào phương thức liên kết giữa các yếu tố tạo thành sự vật trên

cơ sở hiểu rõ bản chất, quy luật, kết cấu của sự vật đó.

2 Quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập

a/ Khái niệm các mặt đối lập, mâu thuẫn, sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập.

Các mặt đối lập nằm trong sự liên hệ, các động qua lại lẫn nhau tạo thành mâu thuẫn biện chứng.

+ Sự thống nhất của các mặt đối lập

Là sự nương tựa lẫn nhau, tồn tại không tách rời nhau giữa các mặt đối lập (các mặt đối lập cùng tồn tại)

+ Sự đấu tranh của các mặt đối lập

Là sự tác động qua lại theo xu hướng bài trừ, phủ định lẫn nhau giữa các mặt đó.

b/ Mâu thuẫn là nguồn gốc của

sự vận động và phát triển

Mâu thuẫn biện chứng bao hàm cả

“sự thống nhất” và “đấu tranh” của các mặt đối lập Sự thống nhất của các mặt đối lập là tạm thời, thoáng qua, tương đối, còn sự đấu tranh giữa các mặt đối lập, sự bài trừ lẫn nhau là trạng thái tuyệt đối.

c/ Phân loại mâu thuẫn

- Mâu thuẫn bên trong và

mâu thuẫn bên ngoài

- Mâu thuẫn chủ yếu và mâu thuẫn thứ yếu

- Mâu thuẫn đối kháng và không đối kháng

d/ Ý nghĩa phương pháp luận

- Trong thực tiễn ta cần phải phát hiện ra mâu thuẫn và giải quyết nó.

- Không được tuyệt đối hoá một mặt đối lập nào

3 Quy luật phủ định của phủ định

a/ Khái niệm về phủ định và về phủ định biện chứng

Là trạng thái này thay thế cho trạng thái khác