Luận văn sư phạm Thực hiện chiến tranh và số phận con người trong tập truyện Cỏ lau của Nguyễn Minh Châu

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2 KHOA NGỮ VĂN ************* TRẦN THU HẬU HIỆN THỰC CHIẾN TRANH VÀ SỐ PHẬN CON NGƯỜI TRONG TẬP TRUYỆN CỎ LAU CỦA NGUYỄN MINH CHÂU KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN *************

TRẦN THU HẬU

HIỆN THỰC CHIẾN TRANH VÀ SỐ PHẬN CON NGƯỜI TRONG TẬP TRUYỆN

CỎ LAU CỦA NGUYỄN MINH CHÂU

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

HÀ NỘI – 2009

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN *************

TRẦN THU HẬU

HIỆN THỰC CHIẾN TRANH VÀ SỐ PHẬN CON NGƯỜI TRONG TẬP TRUYỆN

CỎ LAU CỦA NGUYỄN MINH CHÂU

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học

ThS NGUYỄN THỊ TUYẾT MINH

HÀ NỘI – 2009

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành khóa luận tốt nghiệp này, người viết nhận

được sự chỉ bảo, giúp đỡ tận tình của các thầy cô trong khoa Ngữ Văn, trong tổ Văn học Việt Nam, đặc biệt là sự giúp đỡ của cô giáo Nguyễn Thị Tuyết Minh Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới các thầy cô giáo

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan khóa luận này là kết quả nghiên cứu của riêng tôi Kết quả nghiên cứu này chưa được công bố ở đâu và dưới hình thức nào Nếu sai tôi xin chịu trách nhiệm

Hà Nội, ngày 15 tháng 5 năm 2009

Tác giả khóa luận

Trần Thu Hậu

MỤC L ỤC

Mở đầu 5

1 Lí do chọn đề tài 5

2 Lịch sử vấn đề 7

3 Mục đích nghiên cứu 8

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 8

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8

6 Phương pháp nghiên cứu 9

7 Đóng góp của khóa luận 9

8 Bố cục của khóa luận 10

Chương 1: Những vấn đề chung 11

1.1.Khái quát về đề tài chiến tranh trong văn xuôi Việt Nam hiện đại 11

1.2.Vị trí tập truyện Cỏ lau của Nguyễn Minh Châu trong đời sống văn học đương đại Việt Nam 14

Chương 2: Hiện thực chiến tranh trong tập truyện Cỏ lau 18

2.1 Cảm hứng nhận thức lại hiện thực chiến tranh 18

2.2 Hiện thực “Nỗi buồn chiến tranh” 22

Chương 3: Số phận con người trong tập truyện Cỏ lau 27

3.1.Số phận người lính 27

3.1.1.Những người anh hùng trong chiến tranh 27

3.1.2.Những số phận bi kịch trong đời thường 32

3.2.Số phận người phụ nữ- những nàng vọng phu 38

6KÕt luËn 44

Tµi liÖu tham kh¶o 47

đi và tiếp xúc với thực tế sinh động của cuộc sống Ông cùng

đồng đội trải qua những năm tháng ác liệt của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước và giai đoạn cam go nhất của những năm hoà bình xây dựng Tổ quốc ở con người ông nổi bật niềm đam

mê sáng tạo, sự dũng cảm đáng quý của một nhân cách nhà văn

có tình yêu sâu nặng với cuộc sống, con người, quê hương, đất nước Sự nghiệp văn chương là tấm gương phản chiếu quá trình phát triển của văn xuôi Việt Nam đương đại Trước 1975, sáng tác mang đậm chất sử thi của ông đã góp phần tạo nên bức phù

điêu hoành tráng về hiện thực anh hùng của dân tộc ta trong chiến tranh vệ quốc Sau 1975 từ cuộc “ Chiến đấu cho quyền sống của cả dân tộc” nhà văn cùng đất nước chuyển sang

“Chiến đấu cho quyền sống của từng con người”[6, tr 390] Nền văn học mang âm hưởng sử thi với quan niệm có phần giản đơn

về chiến tranh và con người nay không còn đủ sức chuyển tải bao vấn đề bức xúc Là nhà văn tâm huyết suốt đời trăn trở, băn khoăn như ngọn nến tự đốt thân mình để cháy sáng và Nguyễn Minh Châu là một trong những “Người mở đường tinh anh và tài năng nhất” (Nguyên Ngọc) của công cuộc đổi mới văn học

ở Nguyễn Minh Châu sự đổi mới mạnh mẽ trong ý thức nghệ

thuật luôn đi liền với những tìm tòi, đổi mới trong sáng tác của nhà văn Cỏ lau tập truyện cuối cùng của đời văn Nguyễn Minh Châu có một ý nghĩa quan trọng trong cao trào đổi mới văn học những năm 1980 Nghiên cứu về một nhà văn đi tiên phong trong trong sự nghiệp đổi mới văn học và tìm hiểu về một tập truyện đặc sắc của ông, chúng tôi mong muốn tiếp tục định vị

và nhận thức sâu sắc hơn về những đóng góp nghệ thuật của nhà văn

Sau 1975, đất nước Việt Nam bước sang thời kỳ hòa bình Song sự khốc liệt của chiến tranh và số phận con người luôn là cảm hứng sáng tác của nhiều nhà văn Tuy không chiếm một vị trí số một như giai đoạn trước nhưng đề tài chiến tranh và số phận con người vẫn phản ánh rõ nét quá trình chuyển biến của ý thức văn học, nhất là từ khi đất nước bước vào thời kỳ đổi mới

Trong cuộc sống đời thường, văn xuôi viết về chiến tranh

và con người có những đỉnh cao tiêu biểu Hiện thực đời sống của mỗi cá nhân sau chiến tranh đã thôi thúc người cầm bút có lương tri phải nói “bao điều bão tố ở bên trong” mà một thời

họ chưa kịp nói Với độ lùi thời gian, các nhà văn viết về chiến tranh có sự thấu đáo từng trải hơn Họ đã “tái bút” về chiến tranh và số phận con người trên nhiều bình diện, cấp độ Đó là những trăn trở, những chiêm nghiệm đầy suy tư về hiện thực

Có thể nói trong tập truyện Cỏ lau Nguyễn Minh Châu đã phản

ánh rõ nét về hiện thực chiến tranh và số phận con người, đặc biệt là số phận người lính trở về sau chiến tranh

Chọn đề tài: Hiện thực chiến tranh và số phận con người trong tập truyện Cỏ lau tác giả khoá luận mong muốn góp

phần làm rõ hơn vấn đề chiến tranh và con người sau 1975 Bên cạnh đó, việc thực hiện đề tài nghiên cứu còn có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với việc học tập và nghiên cứu khoa học văn chương của một sinh viên Ngữ văn trước ngưỡng cửa nghề nghiệp và tương lai

2 Lịch sử vấn đề

Đề tài chiến tranh và số phận con người là một dòng chảy không ngừng của văn học Việt Nam Mỗi giai đoạn lịch sử các nhà văn lại phản ánh vấn đề ở những điểm nhìn và cách cảm nhận khác nhau Khi thực hiện đề tài: Hiện thực chiến tranh

và số phận con người trong tập truyện Cỏ lau của Nguyễn Minh Châu chúng tôi tập trung chú ý vào một số công trình sau:

Cuốn Nguyễn Minh Châu về tác gia tác phẩm (Nguyễn Trọng Hoàn giới thiệu và tuyển chọn) đã tập hợp khá đầy đủ các bài viết về cuộc đời, sự nghiệp của Nguyễn Minh Châu được

đăng rải rác trên các báo, tạp chí nhiều năm qua Trong đó đáng chú ý là bài “Đường tới Cỏ lau” của Chu Văn Sơn ở đây tác giả

đã khẳng định : “Trong cuộc chiến tranh khốc liệt và dai dẳng vừa qua, vẻ đẹp mẫu tính điển hình nhất của người phụ nữ Việt Nam” [6, tr221]

Tác giả Phạm Duy Nghĩa trong cuốn Nhà văn Nguyễn Minh Châu và cảm hứng nhân văn (Nhà xuất bản Hội nhà văn) đã ít nhiều đề cập tới kiểu con người cô đơn và nhân vật số phận

Tác giả Tôn Phương Lan trong bài viết: “ Người lính trong văn xuôi viết về chiến tranh của những nhà văn cầm súng” (Báo

Văn nghệ Quân đội số 4-1995) đã đề cập cụ thể: “Người lính trong văn học thời kỳ này được thể hiện trong nhiều hình ảnh người lính trở về và bước vào cuộc sống, cuộc chiến đấu mới tương đối đơn thương độc mã trong duy trì cuộc sống bình thường cho cá nhân, cho gia đình, cho xã hội” [7,tr96]

Tác giả Trịnh Thu Tuyết trong bài viết: Một vài kiểu loại nhân vật trong truyện ngắn Cỏ lau của Nguyễn Minh Châu (Tạp chí Văn nghệ Quân đội số 8-1999) cho rằng: “Cỏ lau là một nhóm tượng đài về số phận con người.”

Nhìn chung các ý kiến đánh giá về Cỏ lau mới chỉ dừng lại ở những nhận xét khái quát Tiếp thu gợi ý của những nhà nghiên cứu, khoá luận đi vào tìm hiểu một cách hệ thống : Hiện thực chiến tranh và số phận con người trong tập truyện Cỏ lau của Nguyễn Minh Châu

3 Mục đích nghiên cứu

Thực hiện đề tài : Hiện thực chiến tranh và số phận con người trong tập truyện Cỏ lau của Nguyễn Minh Châu tác giả khoá luận muốn làm rõ những đóng góp mới mẻ của Nguyễn Minh Châu trong quan niệm về con người và quan niệm hiện thực Từ đó càng nhận thức rõ hơn vị trí văn học sử của nhà văn

đối với đời sống văn học đương đại Việt Nam

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nhiệm vụ trọng tâm của khoá luận là tìm hiểu hiện thực chiến tranh và sự chi phối của nó tới số phận con người trong tập truyện Cỏ lau của Nguyễn Minh Châu

5 Đối tượng và phạm vị nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của khoá luận là tập truyện Cỏ lau của Nguyễn Minh Châu

Về phạm vi nghiên cứu khoá luận tập trung đi vào làm rõ vấn đề hiện thực chiến tranh và số phận con người trong tập truyện Cỏ lau

Tập truyện bao gồm ba tác phẩm:

 Cỏ Lau

 Mùa trái cóc ở miền Nam

 Phiên chợ Giát

Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi có so sánh với một

số tác phẩm của Nguyễn Minh Châu trước 1975 như Mảnh trăng cuối rừng, Dấu chân người lính

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp hệ thống

Phương pháp này nhằm hệ thống hoá các yếu tố nghệ thuật thể hiện vấn đề hiện thực chiến tranh và số phận con người 6.2 Phương pháp so sánh

Phương pháp này được sử dụng trên hai bình diện đồng

đại và lịch đại để thấy được nét đặc sắc trong nghệ thuật thể hiện hiện thực chiên tranh và số phận con người của tập Cỏ lau 6.3.Phương pháp phân tích tổng hợp

Phương pháp này nhằm cắt nghĩa lý giải để khẳng định tính thuyết phục của vấn đề nghiên cứu

7 Đóng góp của khóa luận

Với đề tài này, khóa luận góp phần làm rõ hơn về hiện thực chiến tranh và số phận con người trong tập Cỏ lau

Khoá luận là một tư liệu tham khảo rất thiết thực trong học tập và giảng dậy tác phẩm của Nguyễn Minh Châu và những tác phẩm liên quan đến chiến tranh, số phận con người

8 Bố cục của khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, phần Kết luận và Tài liệu tham khảo, khoá luận được triển khai trong ba chương như sau:

CHƯƠNG 1 NHữNG VấN Đề CHUNG

1.1 Khái quát về đề tài chiến tranh trong văn xuôi Việt Nam hiện đại

Lịch sử Việt Nam là lịch sử bốn nghìn năm dựng nước và giữ nước Lịch sử của một dân tộc kiên cường, không cam chịu kiếp đời nô lệ đã kiên quyết đứng lên chống kẻ thù xâm lược Chúng ta có quyền tự hào về truyền thống đánh giặc, về tinh thần bất khuất, về những chiến công hào hùng chói lọi của quân

và dân ta Văn học Việt Nam luôn gắn bó chặt chẽ với đời sống

và vận mệnh của dân tộc Viết về chiến tranh luôn là nguồn cảm hứng của nhiều nhà văn, đặc biệt là những người mặc áo lính

Văn học viết về chiến tranh không chỉ ghi lại cái hào hùng, những chiến công ở vùng đất “thép” và “lửa”, những địa bàn ác liệt mà hơn thế nữa là nét dáng, là gương mặt, tầm vóc,

là phẩm chất con người được bộc lộ và định hình trong những hoàn cảnh gay go, khốc liệt Có thể nói tủ sách hay nhất, đồ sộ nhất của giai đoạn văn học 1945-1975 là văn xuôi viết về đề tài chiến tranh Đó là sự phản ánh nhanh nhạy kịp thời những cuộc tiến công, ra trận để cổ vũ, động viên cho cuộc chiến đấu vĩ đại của dân tộc Bao thế hệ nhà văn tài năng đã dẫn độc giả vào thế giới của lòng dũng cảm, tình người, đức hy sinh Nói cách khác đó là thế giới của cái cao cả, cái đẹp vượt lên sự huỷ diệt của bom đạn, chiến tranh.Văn xuôi viết về chiến tranh mang âm hưởng hào hùng, ngợi ca là chủ yếu Tầm vóc thời đại của cuộc chiến đã giúp cho văn học khả năng mới trong phản ánh và ca

ngợi chủ nghĩa anh hùng cách mạng Việt Nam Không khí sục sôi trong cuộc chiến trường kỳ anh dũng của dân tộc ta được hiện lên qua hàng loạt các tác phẩm tiêu biểu: Đất nước đứng lên, Rừng xà nu của Nguyên Ngọc, Một truyện chép ở bệnh viện, Hòn đất của Anh Đức, Mảnh trăng cuối rừng, Dấu chân người lính của Nguyễn Minh Châu Đối với thế hệ nhà văn trưởng thành trong kháng chiến, phản ánh hiện thực chiến tranh cách mạng và người lính vừa là trách nhiệm vừa là niềm say mê

và chiến trường đã trở thành điểm hội tụ trong suy nghĩ của họ Các tác giả ngợi ca chủ nghĩa anh hùng cách mạng thông qua vẻ

đẹp của người lính chiến đấu vì lý tưởng độc lập tự do Sự cống hiến hết mình cho sự nghiệp chung cho chủ nghĩa anh hùng cách mạng và sự hy sinh cao cả ở người lính là thước đo duy nhất để khẳng định nhân cách của họ Lớp lớp thế hệ những người cầm súng họ gặp nhau ở lý tưởng cách mạng cao cả, ở tinh thần sẵn sàng vượt lên mưa bom bão đạn, ở tình đồng đội thiêng liêng Họ đã dấn thân vào nơi gian khổ, ác liệt để thử thách ý chí kiên định và lý tưởng mà họ đã chọn Nhiều tác phẩm đã đặt người lính trước ranh giới nghiệt ngã của sự sống

và cái chết để khẳng định ý nghĩa cao cả của sự hy sinh Đó là những con người đại diện đầy đủ cho tầm vóc, ý chí, khát vọng của cộng đồng của dân tộc Lý tưởng và nhận thức ấy trở thành

ý chí hành động ở mỗi người lính Chưa bao giờ ý thức cộng

đồng, chủ nghĩa anh hùng tập thể lại được đề cao và chứa đựng nhiều ý nghĩa thẩm mỹ như vậy Nó góp phần nâng cao vị thế con người Việt Nam trong những khoảnh khắc lịch sử khốc liệt

đời sống hiện thực hơn Vẻ đẹp lí tưởng mà trước đây họ dày công vun đắp, ca ngợi dần dần nhường chỗ cho cái đẹp của sự chủ động, tích cực vượt khó, vượt khổ để làm chủ cuộc sống mới Văn xuôi sau 1975 viết về chiến tranh phát triển mạnh mẽ trong thành tựu chung của thời kỳ đổi mới, luôn đồng hành gắn

bó với vận mệnh của dân tộc, đi qua những bước thăng trầm và thực sự đã tạo ra những biến đổi sâu sắc của một giai đoạn văn học Khi hào quang chiến thắng bớt rực rỡ ồn ào thì văn xuôi viết về chiến tranh cũng mang màu sắc khác Những vấn đề sử thi nay chuyển sang màu sắc thế sự Chiến tranh đã lùi xa nhưng bóng đen về chiến tranh vẫn không thôi ám ảnh trong đời sống xã hội Người cầm bút có cái nhìn trực diện hơn về chiến tranh, vì vậy hiện thực về chiến tranh được nhìn nhận đánh giá một cách trung thực, mạnh dạn hơn Như vậy vấn đề chiến tranh

đã bắt đầu được phân tích đào sâu và khai thác từ nhiều góc độ, khía cạnh khác nhau và nhân vật người lính trong văn học thời

kỳ này bắt đầu có sự chuyển dịch Người lính được soi chiếu khám phá ở nhiều góc độ, khía cạnh thể hiện “tính chất đa tạp, muôn màu muôn vẻ của vũ trụ, của cái thế giới bao quanh con người và ngay trong nội tâm con người” (Nguyễn Minh Châu) Hình tượng người lính không còn được lý tưởng hóa, họ cũng

sai lầm cũng thường xuyên chiến đấu với phần bóng tối của mình Đây chính là điểm nổi bật khác biệt của văn học viết về chiến tranh và người lính thời hậu chiến Người lính trở về với cuộc sống đời thường cũng như bao con người khác, họ tìm thấy niềm vui, nỗi buồn, yêu thương, căm hận, dũng cảm, trung thành, phản bội…Trong số các tác phẩm thể hiện đặc sắc điều

đó phải kể đến: Miền cháy của Nguyễn Minh Châu, Đất Trắng của Nguyễn Trọng Oánh, Thời xa vắng của Lê Lựu, Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh, Ăn mày dĩ vãng của Chu Lai, Chim

én bay của Nguyễn Trí Huân, Không phải trò đùa của Khuất Quang Thụy, Sao đổỉ ngôi của Chu Văn…Và không thể không nhắc đến Cỏ lau của Nguyễn Minh Châu

Có thể nói với độ lùi thời gian những người cầm bút đã bình tĩnh nhìn lại cuộc chiến với tầm nhìn đầy nhân văn và đã góp một tiếng nói có giá trị cho văn học Việt Nam Văn xuôi viết về chiến tranh và người lính chiếm một phần khá lớn trong toàn bộ nền văn học Chúng ta hiểu hơn về thời kỳ đau thương

mà vĩ đại, hào hùng của dân tộc ta

1.2 Vị trí tập truyện Cỏ lau của Nguyễn Minh Châu trong đời sống văn học đương đại Việt Nam

Quan sát sự vận động của văn học Việt Nam từ sau 1975, chúng ta thấy văn xuôi có những biến đổi mạnh mẽ sâu sắc Hàng loạt tên tuổi tạo nên diện mạo, sự khởi sắc của văn xuôi Việt Nam thời kỳ đổi mới như Chu Lai, Bảo Ninh, Dương Hướng, Tạ Duy Anh, Ma Văn Kháng, Phạm Thị Hoài… trong rất nhiều tên tuổi ấy Nguyễn Minh Châu được đánh giá là “ người

mở đường tinh anh và tài năng”( Nguyên Ngọc) Trên suốt lộ

trình của mình Nguyễn Minh Châu đã không ngừng suy nghĩ, kiếm tìm những cách thể hiện mới và ông đã gặt hái được nhiều thành công rực rỡ mà tập truyện Cỏ lau là tiêu biểu

Trước khi về với cỏ lau cát bụi, nhà văn Nguyễn Minh Châu ốm gần hai năm Gia đình, cơ quan, bằng hữu khơi động

đến đáy lòng thương yêu trắc ẩn đặng níu giữ ông ở lại lâu hơn với trần thế Trong khi đó thì ông dốc hết mình để gắng gỏi từng giờ mà kịp hoàn thành tập truyện Cỏ lau trước khi nhắm mắt Nhà xuất bản Văn học đã in một cách trân trọng và tập truyện Cỏ lau được xuất bản năm 1989 Tập truyện đã gây một tiếng vang lớn làm thay đổi lối tiếp nhận của công chúng yêu văn học bấy lâu nay Họ nhận ra chiến tranh không chỉ là những lời ca tụng những chiến công và sự hy sinh anh dũng, là những tấm huân chương lấp lánh trên ngực người chiến sĩ trở về sau cuộc chiến…Với tập truyện Cỏ lau của Nguyễn Minh Châu chiến tranh đồng nghĩa với đau thương Đặc biệt chiến tranh là chết chóc và nước mắt, là sự chia cắt và ám ảnh, sự mất mát tan

vỡ trong hạnh phúc gia đình

Tập truyện Cỏ lau có sự mới mẻ trong nội dung và tư duy nghệ thuật Nguyễn Minh Châu đã khẳng định vị trí của mình khi viết về đề tài chiến tranh và người lính Tập truyện đặc sắc này đã đạt giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam (1988-1989)

Cỏ lau gồm ba truyện ngắn:

 Cỏ Lau

 Mùa trái cóc ở miền Nam

 Phiên chợ Giát

Mỗi truyện khoảng trên dưới 60 trang, dày đặc chi tiết, cuồn cuộn sức vóc và điệp trùng ý nghĩa Tập truyện Cỏ lau đã góp phần tôn vinh tên tuổi của Nguyễn Minh Châu trên văn đàn thời đổi mới

Cùng viết về đề tài chiến tranh như bao tác phẩm văn xuôi khác trong văn học đương đại Việt Nam nhưng Cỏ lau đã khẳng

định được vị trí quan trọng ở mảng đề tài này Chiến tranh ngày càng lùi xa, nhưng kí ức về nó ngày càng hiện rõ và được cô

đọng Cuộc chiến tranh đi vào trang viết của nhà văn lại được

mở rộng những chiều kích khác nhau của nó Viết về chiến tranh với những mảng hiện thực thật dữ dội, thật bất ngờ cùng với những bí mật về chiến công, tổn thất, những vinh quang và

bi kịch cùng nhiều phương diện khác của chiến tranh đều được hiện diện Các tác phẩm tạo ra được một thế giới nhân vật của chiến tranh mang diện mạo đặc biệt của chiến tranh Tiêu biểu như Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh), Bến không chồng (Dương Hướng), Một ngày và một đời (Lê Văn Thảo), Thời xa vắng (Lê Lựu), Năm 75 họ đã sống như thế (Nguyễn Trí Huân)…Song Cỏ lau của Nguyễn Minh Châu đã góp một tiếng nói vào những tác phẩm văn học viết về chiến tranh thời hậu chiến giống như Anatôlisôlôkhôp khẳng định: “Cỏ lau của Nguyễn Minh Châu mô tả chiến tranh đầy xúc động, đậm tính nhân văn” Chiến tranh được tái hiện, sự đan cài giữa quá khứ, hiện tại, giữa các sự kiện trong chiến tranh và sau chiến tranh,

đó là nỗi đau thể xác, tinh thần ẩn chứa bên trong mà mỗi chúng ta phải chiêm nghiệm mới thấy Xin đa tạ nhà văn Nguyễn Minh Châu – tác giả tập truyện ngắn đầy tài năng, một

trong những người ở vào giai đoạn đầu của văn học hậu chiến Sinh thời Nguyễn Minh Châu đã tự đánh giá, tổng kết sự nghiệp sáng tác của mình “Mình viết văn cả đời tràng giang đại hải có khi chỉ còn lại được vài cái truyện ngắn” Đã hai mươi năm trôi qua kể từ ngày nhà văn từ giã cõi đời, câu nói khiêm tốn này của ông được chứng thực bởi đại đa số độc giả văn học Với trải nghiệm của một nhà văn từng chiến đấu trên chiến trường, viết tập truyện Cỏ lau, Nguyễn Minh Châu đã thể hiện được tài năng, đánh dấu sự thành công lớn ở đề tài chiến tranh trong văn học đương đại Việt Nam Tập truyện Cỏ lau khẳng định được vị trí chính là ở sự thành công đó và thực sự có dấu ấn đậm nét trong văn học đương đại Việt Nam

CHƯƠNG 2 HIệN THựC CHIếN TRANH TRONG

TậP TRUYệN Cỏ LAU 2.1 Cảm hứng nhận thức lại hiện thực chiến tranh

Mỗi lần lịch sử thay trang con người lại có nhu cầu nhận thức lại lịch sử và nhận thức lại chính mình Chiến tranh kết thúc, lịch sử mở sang một trang khác đưa đất nước bước vào thời kỳ đổi mới, xuất hiện một khuynh hướng mới trong văn xuôi, khuynh hướng nhận thức lại Khuynh hướng này lấy quá khứ làm đối tượng phân tích nhưng không phải toàn bộ quá khứ

mà là những phần khuất lấp, những vấn đề chưa được văn học thời kỳ trước quan tâm đúng mức Trong ý thức hiện tại việc rút

ra bài học từ quá khứ là hết sức cần thiết Những sai lầm ấu trĩ, những định kiến hẹp hòi, căn bệnh chủ quan duy ý chí của một

“thời xa vắng” gây ra không ít bi kịch cho cá nhân được mổ xẻ khá thuyết phục Đáp ứng yêu cầu nhìn thẳng vào sự thực nhiều tác phẩm nhìn lại hiện thực của quá khứ, phơi bày mặt trái còn

bị che khuất, lên án tư tưởng thói quen đã lỗi thời trở thành vật cản đối với sự phát triển của xã hội Tiêu biểu như Bến không chồng của Dương Hướng, Mảnh đất lắm người nhiều ma của Nguyễn Khắc Trường, Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh, Thời xa vắng của Lê Lựu…

Nếu giai đoạn trước 1975 văn học dùng con người làm phương tiện để biểu đạt lịch sử thì giờ đây văn học qua thăng trầm của lịch sử mà khắc họa số phận con người Chiến tranh

được nhận thức lại từ sự tác động ghê gớm của nó đến tính cách

và số phận con người với bao nỗi éo le, bi kịch xót xa và nỗi

buồn dai dẳng Như vậy lịch sử được nhìn từ cái nhìn nhân bản Theo tinh thần này, chiến tranh bên cạnh những chiến công làm bừng lên niềm kiêu hãnh tự hào về phẩm giá của dân tộc chiến tranh còn được cân đong bằng những nỗi buồn, thương tổn về nhân tính và hạnh phúc Các nhà văn dùng ngòi bút để khám phá , nhận thức lại lịch sử, đồng thời các nhà văn làm một cuộc

“đối chứng với chính mình” ý thức tự vấn từ Nam Cao, Thạch Lam lại được tiếp nối trong văn xuôi hôm nay với Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Phan Thị Vàng Anh…

Nguyễn Minh Châu là một ngòi bút luôn trăn trở và đầy trách nhiệm Viết về cuộc kháng chiến chống Mỹ khi chiến tranh đã lùi xa hơn mười năm, ông có một độ lùi thời gian để bình tĩnh suy ngẫm về hiện thực chiến tranh Nhà văn có nhu cầu nhận thức lại cuộc chiến đấu và con người thời chống Mỹ Vẫn thể hiện được cái hào hùng, hi sinh gian khổ của dân tộc nhưng điều nhà văn chú ý đến nhiều hơn là đề cập đến những mặt gian khổ, hi sinh Nguyễn Minh Châu đã đưa ra một nhận thức, tổng kết về chiến tranh: Chiến tranh không chỉ là chiến công, chiến tranh còn là muôn vàn vận động thay đổi liên quan

đến cuộc đời từng con người cụ thể Thậm chí khi nhìn lại những chiến công thì trong đó cũng “chứa đựng biết bao chuyện thật và chuyện giả dối đến mức đau lòng” “nhưng lịch sử viết thành văn bao giờ cũng trang trọng và sạch sẽ” [1,tr 525] Sự khốc liệt và nghiệt ngã của chiến tranh được Nguyễn Minh Châu trình bày một cách nghiêm túc và khá đầy đủ trong tập truyện Cỏ lau

Nếu hiện thực chiến tranh trong Dấu chân người lính, Mảnh trăng cuối rừng được Nguyễn Minh Châu chủ yếu nhìn nhận từ hiện thực chiến trường thì giờ đây hiện thực ấy mà cụ thể trong tập truyện Cỏ lau được mở rộng về biên độ, về phạm

vi Hiện thực chiến tranh trong Dấu chân người lính là hiện thực được dựng lên với không khí và con người ở chiến trường

ở đó Nguyễn Minh Châu để cho người đọc đi vào một chiến dịch lớn của quân giải phóng miền Nam Đó là rừng Trường Sơn ngút ngàn, Đường 9, Khe Sanh…với không khí rùng rùng tiếng bom đạn, những cảnh hành quân xuyên rừng, xuyên núi…tất cả

được miêu tả như một bản anh hùng ca thế trận: “Không ai có tài nào phân biệt hoặc đếm được có bao nhiêu đơn vị, cũng không thể biết đây là đường rừng hay là quảng trường, là rừng cây hay rừng súng đạn, rừng người Người ta chỉ biết đông đúc

và chật chội…là tiếng ồn của cuộc sống, là đàn ong cần lao

đang san một nửa tổ đi đánh giặc…Không thể nào tả hết những khuôn mặt chiến sĩ, những khuôn mặt chỉ huy, những khuôn mặt tầng tầng lớp lớp người đang nối tiếp nhau đi xa từ chân dốc,

từ dưới suối, từ khắp ngõ ngách của rừng, mặt người nào cũng

đẫm mồ hôi và bừng bừng như say ”[6,tr282] Thông qua vẻ đẹp của những người lính chiến đấu vì lý tưởng độc lập tự do tác giả muốn ca ngợi chủ nghĩa anh hùng cách mạng

Nếu như âm hưởng hào hùng, lạc quan phơi phới là giọng

điệu chủ đạo của Dấu chân người lính thì tập truyện Cỏ laumang một âm hưởng khác Cái tang thương mất mát được nói tới nhiều hơn Nhà văn khai thác khá sâu cái đau thương, tổn thất của từng số phận cá nhân người lính Lực cưới vợ được mấy

ngày đã lên đường đến với chiến trường, lúc trở về thì vợ đã có một gia đình khác Cuộc đời của Lực gây một xúc động sâu sắc trong người đọc về sự mất mát của người lính trong chiến tranh : “ Và cuối cùng hình những người đàn bà bằng đá đầy cô đơn giữa trời xanh đứng nhìn xuống một vùng thung lũng đất đai

được tưới bón đã trở nên phì nhiêu, có một người lính già sống suốt đời với một ông bố già , trồng sắn, gieo lúa trên một vạt

đất có một ngôi mộ, thỉnh thoảng một mình chèo một chiếc thuyền gỗ xuôi dòng Đồng Vôi về làng chơi” [1, tr 518]

Có thể nói viết về chiến tranh Nguyễn Minh Châu muốn cung cấp cho người đọc một cái nhìn nhiều chiều, đa diện, phức tạp Ông quan tâm đến số phận riêng tư của từng người lính, từng con người cụ thể trong cái khốc liệt của chiến tranh Nguyễn Minh Châu có những nhận thức không đơn giản, xuôi chiều về hiện thực chiến tranh, có được cái nhìn hiện thực và nghiêm ngặt như vậy về cuộc chiến tranh bởi tác giả đã có độ lùi thời gian để chiêm nghiệm, nhận thức lại hiện thực chiến tranh Bằng sự nhận thức lại cùng với những trăn trở suy tư của một ngòi bút đầy trách nhiệm Nguyễn Minh Châu đã khẳng định

được vị trí của người có công đầu trong việc góp phần đổi mới văn học Việt Nam những năm 80

2.2 Hiện thực “nỗi buồn chiến tranh”

Chiến tranh chấm dứt, đất nước chuyển sang thời kỳ mới, không còn tiếng súng, không còn bom đạn nhưng hiện thực chiến tranh để lại trong cuộc sống thời bình thật đáng buồn Thật đúng là “Chiến tranh không phải trò đùa” Hiện thực buồn đau của chiến tranh là cảnh gia đình chia ly, tuổi trẻ mất mát, là tình yêu tan vỡ, là những mặt trái của cuộc sống, là những thay đổi các bậc thang giá trị Viết về hiện thực chiến tranh thời hậu chiến nghệ sĩ không bị bó buộc trong những tư tưởng định sẵn mà thể hiện tính đa chiều của hiện thực Nhiều bình diện của chiến tranh: Quá khứ, hiện tại, tương lai, chiến trường, hậu phương, tổn thất, vinh quang của hiện thực chiến tranh được nhà văn khai thác Việc mở rộng chiều kích và cái nhìn toàn diện trong những tác phẩm viết về đề tài này thực sự

đã tìm cho nhà văn một lối đi riêng để tạo nên một diện mạo mới mà Nguyễn Minh Châu là một đại diện tiêu biểu

Cỏ lau cho người đọc một cảm nhận thấm thía: Hiện thực chiến tranh là hiện thực “nỗi buồn” Hiện thực buồn đau của chiến tranh là cảnh gia đình phải chia li Trong Phiên chợ Giát nỗi buồn do chiến tranh đem lại bao phủ khắp gia đình lão Khúng Chiến tranh đã cướp đi đứa con thân yêu của lão, để rồi cuộc đời lão chìm đắm trong bóng tối dày đặc, hoang vu Cái chết của Dũng làm cho gia đình chia lìa, làm cho người cha tội nghiệp mất niềm tin vào cuộc đời, lão không còn gì dù là tấm

ảnh thờ của con có chăng chỉ là “Cái ba lô bẩn thỉu, rách bươm, hôi hám…” Đó là nhân chứng cho sự tàn khốc của chiến tranh, một sự thực buồn đau của chiến tranh đầy xót xa Chiến

tranh đã phá đi cảnh đoàn tụ của gia đình lão Khúng, cha mẹ phải xa con Cái chết của Dũng để lại nỗi niềm khó có thể sẻ chia và những vết thương không thể hàn gắn trong lòng người thân Cái chết đó để lại trong lòng lão Khúng trơ trọi lại duy nhất một nỗi đau của người cha mất con Chiến tranh không chỉ làm cho gia đình lão Khúng phải chia lìa, gia đình mụ Hái cũng phải chịu nỗi đau mất mát khi ba đứa con hi sinh trên mặt trận Chiến tranh đã đem đến không khí tang tóc, chia lìa bao phu khắp xóm làng Lão Khúng không thể nói được gì hơn khi xung quanh mình là những người cũng đã trải qua những mất mát hơn thế nữa Mất đi đứa con thân yêu, gia đình phải chia cắt, nỗi

đau này không gì có thể xoa dịu, làm vơi bớt đi trong lòng lão Khúng Song sự mất mát dù lớn đến đâu, nó vẫn buộc người ta chấp nhận Những mất mát đó mãi để lại trong lòng một nỗi đau

âm ỉ, một dấu ấn nặng nề làm thay đổi cả tâm tính con người

“Sau khi nỗi thống khổ đã dần dần qua đi nhưng vẫn âm ỉ như một đợt sóng biển phủ vào đất liền đã rút nhưng vẫn để lại cái chất mặn làm xót xa cây khoai, cây lúa, dường như là lần đầu tiên lão nghĩ đến nỗi nhọc nhằn mà từ nay đời lão phải gánh chịu một nỗi đau đớn không bao giờ nguôi quên vì cái chết của thằng Dũng”

Quảng (Cỏ lau) cũng là một nhân chứng sống cho những bất hạnh mà chiến tranh đem lại Quảng cũng từng là một người lính, vì sự xa cách Quảng mất đi người vợ đầu tiên, vì “Chiến tranh làm người ta hư đi hơn là làm người ta tốt hơn” [1,tr 504] Nhưng nhờ chiến tranh đã đem đến cho Quảng người vợ thứ hai, người đàn bà ông suốt đời tôn thờ và yêu thương, song