Luận án tiến sĩ báo chí học phong cách chính luận báo chí của nhà báo hoàng tùng

Thứ tư: Trên cơ sở đó, làm rõ những giá trị thời đại và đề xuất một số bài học kinh nghiệm cho các nhà báo từ việc nghiên cứu phong cách chính luận báo chí của nhà báo Hoàng Tùng.. - Ph

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

2 TS Trần Thị Thu Nga

Hà Nội – Năm 2019

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA

HỒ CHÍ MINH

i

LỜI CẢM ƠN

Trong suốt quá trình học tập và hoàn thành luận án này, tôi đã nhận được

sự hướng dẫn, giúp đỡ quý báu của các thầy cô giáo, gia đình, bạn bè, đồng nghiệp Với tấm lòng trân trọng và biết ơn sâu sắc, tôi xin bày tỏ sự cảm ơn chân thành đến Ban Giám đốc, Ban Quản lý đào tạo, Khoa Phát thanh Truyền hình, Khoa Báo chí Học viện Báo chí và Tuyên truyền Xin chân thành cảm ơn giáo viên hướng dẫn, PGS, TS Trương Ngọc Nam và TS Trần Thị Thu Nga đã trực tiếp chỉ bảo, giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án

Cuối cùng, xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã động viên, tạo điều kiện thuận lợi giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, làm việc và hoàn thành luận án

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày… tháng 6 năm 2019 Tác giả luận án

Trần Thị Vân Anh

ii

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận án tiến sĩ có tiêu đề: “Phong cách chính luận báo

chí của nhà báo Hoàng Tùng” là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu

đƣợc sử dụng trong luận án có nguồn trích dẫn đầy đủ và trung thực Những kết luận khoa học của luận án chƣa từng đƣợc công bố trong bất kỳ công trình khoa học nào khác

Hà Nội, ngày … tháng 6 năm 2019 Tác giả luận án

Trần Thị Vân Anh

và phong cách cá nhân của nhà báo chính luận……… 30

1.1.1 Phong cách chính luận báo chí……… 30 1.1.2 Các quan điểm tiếp cận về phong cách cá nhân……… 40 1.1.3 Khái niệm và đặc điểm phong cách cá nhân của nhà báo chính luận… 47

1.2 Các bình diện thể hiện của phong cách chính luận báo chí……… 50

1.2.1 Thể hiện qua phương diện nội dung tác phẩm……… 50 1.2.2 Thể hiện qua phương diện hình thức tác phẩm……… 52

1.3 Những yếu tố tác động đến việc định hình phong cách cá nhân của nhà báo viết chính luận……… 55

1.3.1 Những yếu tố chủ quan……… 55 1.3.2 Những yếu tố khách quan ……… 59

CHƯƠNG 2: NHẬN DIỆN PHONG CÁCH CHÍNH LUẬN BÁO CHÍ CỦA NHÀ BÁO HOÀNG TÙNG……… 62 2.1 Những yếu tố tác động đến quá trình hình thành phong cách chính luận báo chí của nhà báo Hoàng Tùng……… 62

2.1.1 Những yếu tố khách quan ……… 63

iv

2.1.2 Những yếu tố chủ quan……… 66

2.2 Phong cách chính luận của nhà báo Hoàng Tùng thể hiện qua phương diện nội dung tác phẩm……… 70

2.2.1 Đề tài những anh hùng dân tộc……… 70

2.2.2 Đề tài những sự kiện lịch sử quan trọng……… 72

2.2.3 Đề tài chính trị - xã hội……… 74

2.2.4 Đề tài chỉ đạo các hoạt động đời sống, đường lối chính sách của Đảng 77

2.2.5 Những đề tài khác……… 79

2.3 Phong cách chính luận của nhà báo Hoàng Tùng thể hiện qua phương diện hình thức tác phẩm……… 80

2.3.1 Nghệ thuật đặt đầu đề tác phẩm……… 81

2.3.2 Thể hiện qua kết cấu tác phẩm……… 87

2.3.3 Thể hiện qua nghệ thuật ngôn từ……… 92

2.4 Phong cách chính luận của nhà báo Hoàng Tùng thể hiện qua một số đặc tính khác……… 118

2.4.1 Thể hiện ở tính ổn định……… 118

2.4.2 Thể hiện ở tính cá thể hóa……… 119

CHƯƠNG 3: GIÁ TRỊ THỜI ĐẠI VÀ NHỮNG BÀI HỌC KINH NGHIỆM CHO CÁC NHÀ BÁO TỪ VIỆC NGHIÊN CỨU PHONG CÁCH CHÍNH LUẬN BÁO CHÍ CỦA NHÀ BÁO HOÀNG TÙNG……… 125

3.1 Những giá trị thời đại trong phong cách chính luận báo chí của nhà báo Hoàng Tùng……… 125

3.1.1 Cổ súy tinh thần yêu nước của nhân dân……… 125

3.1.2 Định hướng nhân dân tin theo Đảng, theo lãnh tụ……… 128

3.1.3 Lên án và đả kích quân xâm lược……… 131

3.1.4 Cổ động phong trào xây dựng đất nước tiến lên con đường XHCN…… 135

3.1.5 Thể hiện những khát vọng của nhân dân trong thời chiến và những tâm tư, tình cảm và những băn khoăn của nhân dân trong thời bình……… 138

3.1.6 Nhà chép sử bằng tác phẩm chính luận……… 139

KẾT LUẬN

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

vii

DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang Bảng 2.1: Các dạng thức ngữ pháp của của đầu đề trong các tác phẩm

chính luận của Hoàng Tùng……….……… 85 Bảng 2.2: Các kiểu câu được sử dụng trong tác phẩm chính luận của

Hoàng Tùng……… 110 Bảng 2.3: Các phương thức liên kết sử dụng trong tác phẩm chính luận

của Hoàng Tùng……… 117

viii

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ

Trang Biểu đồ 2.1: Các dạng thức ngữ pháp của của đầu đề trong các tác phẩm

chính luận của Hoàng Tùng……… …… 85 Biểu đồ 2.2: Các kiểu câu đƣợc sử dụng trong tác phẩm chính luận của

Hoàng Tùng………

111

Biểu đồ 2.3: Các dạng biện pháp tu từ đƣợc sử dụng trong tác phẩm chính

luận của Hoàng Tùng……… 117

ix

DANH MỤC CÁC PHỤ LỤC

Trang Phụ lục 1: Một tác phẩm chính luận báo chí tiêu biểu của nhà báo Hoàng

Tùng với chủ đề những anh hùng dân tộc XII Phụ lục 2: Một tác phẩm chính luận báo chí tiêu biểu của nhà báo Hoàng

Tùng với chủ đề những mốc lịch sử quan trọng của đất nước……… XIV Phụ lục 3: Một tác phẩm chính luận báo chí tiêu biểu của nhà báo Hoàng

Tùng với chủ đề chỉ đạo các hoạt động đời sống, đường lối chính sách của

Đảng……… XVI Phụ lục 4: Các dạng cấu trúc tác phẩm chính luận của Hoàng Tùng……… XVIII Phụ lục 5: Các dạng biện pháp tu từ được sử dụng trong tác phẩm chính

luận của Hoàng Tùng……… XIX Phụ lục 6: 113 bài báo chính luận của nhà báo Hoàng Tùng trong tuyển

tập “Những bài báo chính luận”, do NXB Chính trị quốc gia xuất bản…… XX Phụ lục 7: Khảo sát và phỏng vấn sâu về phong cách chính luận báo

Thông tin mà báo chí truyền thông cung cấp cho công chúng có chất lượng cao hay thấp, một chiều hay đa chiều, đầy đủ hay phiến diện; mức độ tác động cũng như hiệu quả thực tiễn của báo chí, vai trò của báo chí và truyền thông trong việc thúc đẩy sự phát triển của xã hội như thế nào, phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trong

đó quan trọng nhất là nhân tố con người, là những người hoạt động trong lĩnh vực báo chí Để có được một tác phẩm báo chí sinh động, sâu sắc và chất lượng, không thể thiếu được những nhà báo tài ba, phong cách và đầy nhiệt huyết

Phong cách của nhà báo là những đặc trưng trong sáng tạo của nhà báo, thể hiện rõ tính chuyên nghiệp qua cách viết, cách lựa chọn đề tài, cách phản ứng của nhà báo với hoàn cảnh Phong cách của nhà báo được thể hiện qua những sản phẩm

mà họ sáng tạo Mỗi nhà báo có một giọng văn, một cách viết khác nhau Thông qua những nét riêng biệt này, người ta có thể phân biệt được nhà báo này với nhà báo khác Trong cuốn “Phương pháp và phong cách Hồ Chí Minh”, (1997) giáo sư Đặng Xuân Kỳ nhận định: “Phong cách chính là con người cũng có phần đúng khi xem xét những giá trị nghệ thuật của người nghệ sĩ, trong đó không phải chỉ chứa đựng tài năng nghệ thuật, mà còn cả trí tuệ, tư tưởng và tâm hồn của người nghệ sĩ…” [47, Tr.130]

Khi viết nhiều, nhà báo sẽ tạo nên một hệ thống bài báo, một số người cũng

có thể tạo nên phong cách Tuy nhiên, không phải cứ viết nhiều là trở thành nhà báo

có phong cách, không phải nhà báo nào cũng có phong cách, chỉ những nhà báo khẳng định được mình bởi những nét độc đáo, đa dạng và bền vững thì mới có

Thực tế, với chiều dài lịch sử phát triển của mình, Báo Nhân Dân là nơi quy

tụ nhiều cây bút chính luận tài năng, đặc sắc, có phong cách, có dấu ấn riêng, trong

đó có nhà báo Hoàng Tùng Nhà báo Hoàng Tùng, tên thật là Trần Khánh Thọ, sinh ngày 14-1-1920, tại xã Nhân Hòa, huyện Lý Nhân (Hà Nam) Ông là một nhà báo chính luận bậc thầy, một đại thụ của nền báo chí cách mạng Việt Nam Bản lĩnh, phong cách báo chí, tài năng và nhiều nhân tố ưu việt khác đã làm nên tên tuổi Hoàng Tùng Trong Hội thảo: "Nhà báo Hoàng Tùng với báo chí cách mạng Việt Nam" ngày 19 tháng 1 năm 2015, tại Trụ sở Báo Nhân Dân, nhà báo Hà Ðăng, nguyên Ủy viên T.Ư Ðảng, nguyên Trưởng Ban Tư tưởng-Văn hóa T.Ư, nguyên Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, đã khẳng định: “Những bài chính luận của Anh trực tiếp đề cập những vấn đề chính trị, xã hội rộng lớn nhất, nóng bỏng nhất Giọng văn của ông hùng hồn, ngôn ngữ vừa hiện đại lại vừa rất dân gian, giàu hình tượng, đôi khi pha lẫn điển tích, rực lửa chiến đấu và đặc biệt hấp dẫn Phong cách viết của ông rất riêng, đến nỗi không chỉ những người làm báo Nhân Dân, mà cả giới báo chí, qua các bài viết, qua những bài viết có ký tên hay không ký tên, đều nhận ra rằng đó là bài của Hoàng Tùng.” [30] Cũng trong Hội thảo này, đồng chí Ðinh Thế Huynh, Ủy viên Bộ chính trị đã nhận xét về nhà báo Hoàng Tùng như sau: “Ông đã viết hàng nghìn bài báo, trong đó hầu hết là các bài xã luận, bình luận, mang hơi thở

3

nóng bỏng của cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước, xây dựng chủ nghĩa xã hội Những bài viết của ông hừng hực chất lửa, đanh thép, sắc sảo, lay động lòng người, bởi lập luận chặt chẽ, giàu hình ảnh, ngôn ngữ đặc sắc, có dấu ấn riêng Suốt hàng chục năm trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, những bài

xã luận trên Báo Ðảng thật sự là tiếng kèn xung trận bởi tinh thần phụ trách, sự kịp thời, sắc bén và sinh động ” [94] Có thể nói, nhà báo chính luận Hoàng Tùng là một trong những tấm gương sáng nhất để các nhà báo chính luận trẻ noi theo và học hỏi kinh nghiệm Tuy nhiên, cho đến nay chưa có công trình nào nghiên cứu về phong cách chính luận báo chí của Hoàng Tùng một cách có hệ thống

Từ những lý do trên, nghiên cứu sinh chọn đề tài “PHONG CÁCH CHÍNH LUẬN BÁO CHÍ CỦA NHÀ BÁO HOÀNG TÙNG” làm đề tài nghiên cứu luận án của mình Nghiên cứu sinh chọn đề tài này trước hết để tìm hiểu những đặc trưng phong cách, phong cách chính luận báo chí, góp phần nhận diện phong cách chính luận của nhà báo Hoàng Tùng Trên cơ sở đó, tác giả tìm ra những nét nổi bật, những giá trị cốt lõi trong phong cách chính luận của nhà báo Hoàng Tùng Những kết quả nghiên cứu của đề tài có thể là tài liệu tham khảo hữu ích cho việc dạy và học các môn học liên quan đến chuyên ngành báo chí Cùng với hướng tiếp cận, góc nhìn đó, đề tài có thể làm rõ được vai trò, vị trí, sức mạnh và tầm quan trọng của việc hình thành phong cách chính luận báo chí nhằm giúp người viết báo phát triển tốt hơn trong công tác sau này Đồng thời, đề tài cung cấp những thông tin để có một cái nhìn hệ thống, toàn diện về phong cách chính luận báo chí Việc nghiên cứu, nhận diện phong cách chính luận của nhà báo Hoàng Tùng còn có ý nghĩa to lớn về mặt thực tiễn Nhận diện phong cách chính luận của nhà báo Hoàng Tùng và những bài học kinh nghiệm từ việc nghiên cứu đề tài sẽ giúp ích cho nhiều nhà báo trẻ đúc rút, học hỏi được ít nhiều những kỹ năng, kinh nghiệm trong cách viết, cách hình thành được phong cách viết, từ đó nâng cao được hiệu quả, chất lượng và hoàn thành xuất sắc các nhiệm vụ chuyên môn của mình

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

2.1 Mục đích nghiên cứu của đề tài

Mục đích nghiên cứu của đề tài nhằm nhận diện phong cách chính luận báo chí của nhà báo Hoàng Tùng, từ đó làm rõ những giá trị thời đại và đề xuất những

4

bài học kinh nghiệm cho các nhà báo từ việc nghiên cứu phong cách chính luận báo chí của nhà báo Hoàng Tùng

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

Để đạt được mục đích đã nêu trên, trên cơ sở kế thừa các kết quả nghiên cứu của các công trình khoa học đã có, đề tài sẽ tập trung giải quyết các nhiệm vụ nghiên cứu được xác định quan trọng, cụ thể như sau:

Thứ nhất: Hệ thống hóa và làm rõ tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài Thứ hai: Hệ thống hóa và làm rõ những vấn đề lý luận về phong cách chính

luận báo chí và phong cách cá nhân của nhà báo viết chính luận

Thứ ba: Phân tích và nhận diện phong cách chính luận báo chí của nhà báo

Hoàng Tùng

Thứ tư: Trên cơ sở đó, làm rõ những giá trị thời đại và đề xuất một số bài học

kinh nghiệm cho các nhà báo từ việc nghiên cứu phong cách chính luận báo chí của nhà báo Hoàng Tùng

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài

3.1 Đối tượng nghiên cứu của đề tài

Là phong cách chính luận báo chí của nhà báo Hoàng Tùng

3.2 Phạm vi nghiên cứu của đề tài

Đề tài chủ yếu nghiên cứu phong cách chính luận của nhà báo Hoàng Tùng qua một số tác phẩm chính luận tiêu biểu của tác giả được đăng trên báo Nhân Dân

và đã được viết từ năm 1945 đến năm 2000

4 Câu hỏi nghiên cứu của đề tài

Quá trình nghiên cứu đề tài đặt ra những câu hỏi nghiên cứu sau:

Thứ nhất, các quan điểm tiếp cận, khái niệm về phong cách chính luận

báo chí và phong cách cá nhân của nhà báo chính luận? Những thể hiện của phong cách chính luận báo chí? Các yếu tố tác động đến việc định hình phong cách cá nhân của nhà báo viết chính luận?

Thứ hai, nhận diện phong cách chính luận của nhà báo Hoàng Tùng qua

các phương diện như: nội dung, hình thức tác phẩm và thể hiện qua một số đặc tính khác?

5

Thứ ba, những yếu tố tác động đến quá trình hình thành phong cách chính

luận của nhà báo Hoàng Tùng? Những giá trị thời đại trong phong cách chính luận báo chí của nhà báo Hoàng Tùng? Những bài học kinh nghiệm cho các nhà báo từ việc nghiên cứu phong cách chính luận báo chí của nhà báo Hoàng Tùng?

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của đề tài

5.1 Phương pháp luận

Thực hiện quá trình nghiên cứu, đề tài kết hợp chặt chẽ giữa tư duy biện chứng với quan điểm lịch sử để xem xét phân tích một cách toàn diện lịch sử hình thành và phát triển của thuật ngữ phong cách Kết hợp với cơ sở khoa học lý thuyết

về phong cách học, đặc điểm, nội dung, những nhân tố tác động đến phong cách và các lý thuyết về báo chí học, chính luận báo chí, đề tài sử dụng những lý thuyết này làm cơ sở để xây dựng nên những cơ sở lý luận về phong cách chính luận báo chí

Từ đó, đề tài sẽ đi sâu phân tích, nhận diện phong cách chính luận của nhà báo Hoàng Tùng, làm rõ những giá trị thời đại và đề xuất một số bài học kinh nghiệm từ việc nghiên cứu phong cách chính luận báo chí của nhà báo Hoàng Tùng

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Để triển khai đề tài, luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu như: phương pháp thống kê và phân loại, phương pháp miêu tả, phương pháp phân tích nội dung, phương pháp nghiên cứu định lượng Cụ thể là:

- Phương pháp thống kê và phân loại: phương pháp này được sử dụng để thống kê và phân loại các dữ liệu nghiên cứu, làm cơ sở khoa học cho các phân tích, đánh giá kết luận của luận án

- Phương pháp miêu tả: phương pháp này được sử dụng để miêu tả các phương diện thể hiện qua nội dung và hình thức các tác phẩm chính luận của nhà báo Hoàng Tùng Trên cơ sở đó, luận án làm rõ những đặc điểm phong cách chính luận của nhà báo Hoàng Tùng

- Phương pháp phân tích, tổng hợp nội dung: phương pháp này được sử dụng

để đi sâu vào phân tích, tổng hợp các nội dung, đặc điểm của phong cách chính luận báo chí; các yếu tố chi phối việc hình thành phong cách chính luận báo chí; sự thể hiện của phong cách chính luận báo chí; phân tích, nhận diện phong cách chính luận của nhà báo Hoàng Tùng, làm rõ những giá trị thời đại và đề xuất một số bài học

- Phương pháp nghiên cứu liên ngành: trong nghiên cứu khoa học xã hội, phương pháp này có sự hợp tác của hai ngành khoa học trở lên để cùng đạt đến những mục tiêu chung trong nhận thức đối tượng nghiên cứu Phương pháp liên ngành được sử dụng trong luận án, cụ thể là ngôn ngữ học và báo chí học để nhìn nhận một cách toàn diện phong cách chính luận báo chí của nhà báo Hoàng Tùng

- Phương pháp khảo sát và phỏng vấn chuyên gia, chủ yếu được dùng để khảo sát và phỏng vấn các chuyên gia, các nhà nghiên cứu báo chí để làm rõ phong cách chính luận báo chí của nhà báo Hoàng Tùng

- Phương pháp nghiên cứu định lượng: phương pháp này được sử dụng để khảo sát một số tác phẩm chính luận tiêu biểu của nhà báo Hoàng Tùng được đăng trên báo Nhân Dân và đã được viết từ năm 1945 đến năm 2000

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài

6.1 Ý nghĩa lý luận của đề tài

Những kết quả nghiên cứu của luận án góp phần làm sáng tỏ và bổ sung một

số vấn đề về lý luận chính luận báo chí nói chung và phong cách cá nhân của nhà báo chính luận nói riêng như khái niệm và đặc điểm về phong cách chính luận, phong cách chính luận báo chí, phong cách cá nhân của nhà báo chính luận; các yếu

tố tác động đến việc định hình phong cách cá nhân của nhà báo viết chính luận Luận án góp phần tạo khung lý luận cần thiết về phong cách chính luận báo chí làm phong phú thêm cho cơ sở lý luận báo chí nước nhà và là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhà nghiên cứu báo chí, các cơ sở đào tạo báo chí trong cả nước và những

cá nhân thực hiện công tác nghiên cứu những nội dung liên quan đến lĩnh vực nghiên cứu của đề tài

6.2 Ý nghĩa thực tiễn của đề tài

7

Luận án hệ thống hóa những tri thức cần thiết và xây dựng một bức tranh tương đối hoàn chỉnh về phong cách, phong cách chính luận báo chí, phong cách cá nhân của nhà báo, những yếu tố tác động, định hình phong cách cá nhân của nhà báo và nhận diện phong cách chính luận của nhà báo Hoàng Tùng Luận án làm rõ những giá trị thời đại trong phong cách chính luận báo chí của nhà báo Hoàng Tùng

và rút ra những bài học kinh nghiệm từ việc nghiên cứu đề tài sẽ giúp ích cho các giảng viên, sinh viên báo chí và nhiều nhà báo đúc rút, học hỏi được những kỹ năng, kinh nghiệm trong cách viết, hình thành được phong cách viết chính luận, từ

đó nâng cao được hiệu quả, chất lượng và hoàn thành xuất sắc các nhiệm vụ chuyên môn của mình

7 Những đóng góp mới của đề tài

Với những nội dung như trên, luận án có một số đóng góp được thể hiện rõ ở những khía cạnh như sau:

- Một là, khẳng định rõ hơn về lý luận, thực tiễn, các quan điểm tiếp cận, khái niệm về phong cách chính luận báo chí và phong cách cá nhân của nhà báo chính luận, những thể hiện của phong cách chính luận báo chí, các yếu tố tác động đến việc định hình phong cách cá nhân của nhà báo viết chính luận

- Hai là, nhận diện phong cách chính luận báo chí của nhà báo Hoàng Tùng

- Ba là, làm rõ những giá trị thời đại trong phong cách chính luận báo chí của nhà báo Hoàng Tùng

- Bốn là, từ những nội dung trên, luận án rút ra những bài học kinh nghiệm cho các nhà báo từ việc nghiên cứu phong cách chính luận báo chí của nhà báo Hoàng Tùng

8 Kết cấu của luận án

Ngoài phần Mở đầu, Tổng quan tình hình nghiên, Kết luận, Danh mục các bảng biểu, Danh mục tài liệu tham khảo và Phụ lục; luận án gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận về phong cách chính luận báo chí và phong cách cá nhân

của nhà báo viết chính luận

Chương 2: Nhận diện phong cách chính luận báo chí của nhà báo Hoàng Tùng Chương 3: Giá trị thời đại và những bài học kinh nghiệm cho các nhà báo từ việc

nghiên cứu phong cách chính luận báo chí của nhà báo Hoàng Tùng

8

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

1 Những nghiên cứu đề cập đến phong cách, chính luận báo chí và phong cách chính luận báo chí

1.1 Các công trình nghiên cứu về phong cách

Trên thế giới, thuật ngữ phong cách đã được đề cập đến rất nhiều trong các công trình nghiên cứu thuộc các lĩnh vực khác nhau Có thể kể đến một số công trình nghiên cứu tiêu biểu sau:

- Trong cuốn sách "Thuộc về phong cách: Số lượng và chất lượng", tác giả

Chatman S viết vào năm 1967 đã cho rằng, phong cách là sản phẩm của sự lựa chọn mang tính sáng tạo cá nhân trong một tập hợp các mô hình ngôn ngữ có thể lựa chọn, đó là khả năng viết rõ ràng, chính xác theo cách có thể thu hút được người đọc

- Trong cuốn sách “Phong cách ngôn ngữ”, năm 1973 tác giả Enkvist, E N

viết: “Phong cách là việc tìm hiểu đặc trưng của một kiểu loại văn bản, một cá nhân nào đó trên cơ sở khác biệt so với cách dùng thông thường”

- Trong bài luận về ngôn ngữ và văn học “Thơ ca và phong cách”, được xuất

bản tại Boston vào năm 1997, tác giả Hill, A A đã nhận định rằng, phong cách là những điều chỉ thuộc về phương tiện biểu đạt mà không đề cập đến nội dung vì một

ý tưởng có thể được biểu đạt theo nhiều cách khác nhau

- Bài viết “Chức năng của phong cách” trong Hội thảo quốc tế về ngôn ngữ học lần thứ 9, tại Hague, năm 1964 tác giả Riffaterre, M đã đề cập đến phong cách

như là nghệ thuật viết, nghệ thuật diễn đạt sao cho đạt được hiệu quả như mong muốn

- Trong giáo trình online “Ngôn ngữ và phong cách” của trường Đại học Lancaster năm 2010 viết: “Phong cách gắn liền với tác giả Nó là sự khác biệt của người này với người khác, của giai đoạn lịch sử này với giai đoạn lịch sử khác, v.v thông qua một hệ thống các đặc điểm ngôn ngữ đặc trưng như ngữ vực, thể loại, thời gian, v.v.”

- Trong cuốn sách “Phong cách ngôn ngữ Pháp” xuất bản tại trường Đại học

Toronto Press, Canada, vào năm 1961, tác giả Bally, Ch cho biết, phong cách được

9

các nhà ngôn ngữ học Châu Âu chú ý đến từ nửa đầu thế kỷ XX, và cho đến những năm 1960 thì việc nghiên cứu phong cách học nhận được sự quan tâm rộng rãi của các nhà ngôn ngữ học Anh và Mĩ Tác giả cho rằng, phong cách học nghiên cứu tính biểu cảm của ngôn ngữ và sự phối hợp các sự kiện lời nói có khả năng tạo nên

sự biểu cảm ấy của ngôn ngữ

- Trong cuốn sách “Lí thuyết về chỉnh thể nghệ thuật”, tác giả M.M

Girsman xuất bản năm 2007, khi bàn đến vấn đề phong cách, tác giả cho rằng, phong cách là sự hiện diện rõ rệt trực tiếp và sự biểu hiện chỉnh thể ấy trong từng yếu tố hợp thành của tác phẩm và trong tác phẩm hoàn chỉnh như một chỉnh thể

- Trong tác phẩm “Ngữ văn học và văn hóa học” xuất bản năm 1990, P.N

Sakulin viết: “Phong cách là sự độc đáo, là sự khác biệt của hình thức này với các hình thức khác tương tự như nó”

Đầu thế kỉ XX, thuật ngữ phong cách đă được quan tâm sâu sắc Ở Liên xô, viện sĩ M.B.Khrápchencô đã dành khá nhiều công sức nghiên cứu vấn đề này

Trong cuốn “Cá tính sáng tạo của nhà văn và sự phát triển của văn học”, ông đã

thống kê và đưa ra đến gần 20 cách hiểu khác nhau về phong cách Các nhà khoa học lại càng nhận ra sự đa dạng, phức tạp của nó Theo tác giả “Phong cách là phương pháp biểu đạt cách chiếm lĩnh đời sống bằng hình tượng, là phương pháp thuyết phục và hấp dẫn người đọc”

Ở nước ta, từ lâu đã có một số tác giả nghiên cứu về phong cách và phong cách học Năm 1964, Giáo trình Việt ngữ (tập III- phần Tu từ học) của Ðinh Trọng Lạc ra đời Có thể xem giáo trình này đánh dấu sự xuất hiện thực sự của khoa học

về phong cách học ở Việt Nam Năm 1979, Nhà xuất bản Tác phẩm mới đã xuất bản cuốn sách “Nhà văn, tư tưởng và phong cách” của tác giả Nguyễn Đăng Mạnh Trong cuốn sách, tác giả cho rằng, phong cách gắn liền với cá tính sáng tạo của nhà văn, bởi văn chương là một hình thái ý thức xã hội có đặc trưng riêng Đây là lĩnh vực cần đến năng khiếu và tài nghệ, cần cá tính và phong cách

Nhưng măi những năm 80 của thế kỉ XX, ở nước ta, việc nghiên cứu về phong cách mới được chú ý đến Năm 1982, nhà xuất bản Giáo dục đã xuất bản

giáo trình “Phong cách học tiếng Việt” của nhóm tác giả Cù Đình Tú, Lê Anh Hiền,

Võ Bình và Nguyễn Thái Hòa Giáo trình bổ sung những vấn đề về phong cách

10

chức năng, phân loại phong cách chức năng Giáo trình cũng tham khảo ý kiến của các nhà nghiên cứu Nga Xô Viết như Viktor Vinogradov, Rozental, sử dụng tiêu chí chức năng xã hội để phân loại các phong cách chức năng tiếng Việt

Năm 2002, tác giả Đinh Trọng Lạc và Nguyễn Thái Hòa cũng xuất bản cuốn

sách “Phong cách học tiếng Việt” tại nhà xuất bản Giáo dục Hà Nội Theo tác giả Đinh Trọng Lạc, Phong cách báo là khuôn mẫu thích hợp để xây dựng lớp văn bản

trong đó thể hiện vai của người tham gia giao tiếp trong lĩnh vực báo Nói cụ thể hơn, đó là vai của nhà báo, người đưa tin, người cổ động, người quảng cáo, bạn đọc (phát biểu) tất cả những ai tham gia vào hoạt động thông tin của xã hội về tất cả

các vấn đề thời sự Phong cách chính luận là khuôn mẫu thích hợp để xây dựng

lớp văn bản trong đó thể hiện vai của người tham gia giao tiếp trong lĩnh vực chính trị - xã hội

Cuốn từ điển Thuật ngữ văn học được các tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi biên soạn và xuất bản năm 2007 Nhóm tác giả nhận định, phong cách là nguyên tắc xuyên suốt trong việc xây dựng hình thức nghệ thuật, đem lại cho tác phẩm một tính chỉnh thể có thể cảm nhận được một giọng điệu và sắc thái thống nhất Nói chung, phong cách là quy luật thống nhất các yếu tố của chỉnh thể nghệ thuật, là một biểu hiện của tính nghệ thuật”

Ngoài ra, cũng có một số luận án tiến sĩ nghiên cứu có liên quan đến vấn đề

phong cách như: Luận án Tiến sĩ Ngữ văn “Phong cách văn xuôi nghệ thuật Thạch

Lam” của tác giả Nguyễn Thành Thi viết vào năm 2000 Trong luận án, tác giả phát

hiện đặc trưng phong cách nghệ thuật Thạch Lam; phân tích những biểu hiện cụ thể

và giá trị của các đặc trưng trong bút pháp ấy qua các sáng tác cụ thể, tiêu biểu trong các tập truyện ngắn, tiểu thuyết, tùy bút của Thạch Lam Luận án Tiến sĩ Ngữ

văn “Đặc điểm phong cách nghệ thuật của Nguyên Hồng” của tác giả Bạch Văn

Hợp viết vào năm 2002 Tác giả đã vận dụng khái niệm cảm hứng để nghiên cứu phong cách nghệ thuật của Nguyên Hồng mang lại cho việc khảo sát phong cách một cách tiếp cận mới

Tuy nhiên, các nghiên cứu trên đây mới chỉ tập trung phân tích về phong cách, chức năng của phong cách, mà chưa đề cập đến vấn đề lý luận về phong cách chính luận báo chí

11

1.2 Các công trình nghiên cứu về chính luận báo chí

Trên thế giới, có một số công trình nghiên cứu về chính luận báo chí, nhưng chủ yếu đề cập đến xã luận là một thể loại điển hình của chính luận báo chí

Theo Từ điển báo chí và truyền thông Webster của tác giả Weiner R xuất bản

năm 1990, xã luận được định nghĩa “là bài viết thể hiện quan điểm của biên tập viên trang xã luận hoặc thành viên của ban biên tập ” [117, Tr 158]

Còn theo Từ điển Nghiên cứu truyền thông của tác giả A & C Black (2006),

xã luận được định nghĩa là “bài chuyên đề trên báo chí bày tỏ quan điểm về một tin tức được đưa trong cùng số báo đó” [101]

Theo Bách khoa toàn thư về báo chí của tác giả Hamlet J.D xuất bản năm

2009, xã luận được định nghĩa là bài viết trên báo hoặc tạp chí (hoặc rất hiếm khi trên phát thanh – truyền hình) kết hợp dự kiện và ý kiến để luận giải tin tức và gây ảnh hưởng đến dư luận xã hội Nó bày tỏ quan điểm của chủ bút hoặc chủ sở hữu và thường đề cập đến những sự kiện thời sự hoặc vấn đề gây nhiều tranh cãi”[109, tr 447]

Trong cuốn Bách khoa toàn thư về truyền thông chính trị của Moldoff J A

xuất bản năm 2008, tác giả viết: “Xã luận thể hiện quan điểm chính thức của biên tập về một vấn đề” Xã luận có thể là kết quả của lao động cá nhân hoặc tập thể ban biên tập nhưng bằng việc không ghi tên cá nhân tác giả, nó “thể hiện tính thống nhất

về thông điệp và mục đích giữa các thành viên của ban biên tập” [111, tr 198]

Trong cuốn sách lâu đời Xã luận, giáo sư báo chí Leon Nelson Flint (1920)

viết rằng, xã luận – hình thức thể hiện quan điểm của chủ bút – là một trong những phương tiện mà thông qua đó con người thỏa mãn bản năng truyền bá tư tưởng của mình Tác giả đưa ra luận điểm quan trọng khi viết như sau: “Xã luận là hoa của báo chí, chứ không phải rễ Tin tức mới là gốc, rễ Việc luận giải tin tức đó là hoa

và hạt, đem lại sức sống và giá trị cho toàn bộ cơ thể cây” [54, tr 1-2]

Tập “Đề cương khóa giảng dùng cho chuyên khoa báo chí Trường Đại học Tổng hợp quốc gia Matxcơva” năm 1974 có tóm tắt : “Xã luận là bài phát biểu của toàn soạn hoặc của cá nhân mở đầu cho số báo”

Donald L Feguson (2004) trong cuốn Báo chí ngày nay cho rằng, xã luận là

tiếng nói của cơ quan báo chí Ông viết: “Các bài xã luận có khả năng thúc đẩy hoặc

12

chặn đứng một dự án hoặc một chương trình, ảnh hưởng đến mức độ chấp nhận một chính sách mới hoặc dẫn đến sự thay đổi trong chính sách cũ Mức độ ảnh hưởng như vậy không thể xem nhẹ” [105, tr 302]

Elisabeth Le (2010) trong cuốn Xã luận và sức mạnh của phương tiện truyền

thông – Sự giao thoa bản sắc văn hóa – xã hội nhấn mạnh đến tính chất hiện thực

của xã luận Elisabeth Le cho rằng xã luận trình bày quan điểm mang tính biện giải chặt chẽ về thế giới theo những lát cắt khoảng 500 từ Giống như tiểu thuyết hiện thực xã hội, mặc dù chỉ trong 4 đến 5 đoạn, chúng dựng lên trọn vẹn một phân cảnh, trong đó các nhân vật của đời thực đưa ra quan điểm của mình một cách thuyết phục nhưng cuối cùng vẫn khiến độc giả đi đến quan điểm của tờ báo [110, tr 1]

Cuốn “Các thể loại báo chí” của tác giả A.A.Chertưchơnưi không chỉ làm rõ

các thể loại chính luận - nghệ thuật mà trước đó còn đưa ra tri thức về thể loại tin và thể loại phân tích cũng như các yếu tố hình thành thể loại [3]

Ở nước Cộng hòa Dân chủ Đức, Phó Giáo sư – Tiến sĩ Klaus Puder trong giáo trình biên soạn cho khoa Báo chí, trường Đại học Tổng hợp Các-mác, Lei Zig thì dùng thuật ngữ “bút chiến” để chỉ loại thể chính luận

Ngoài ra, nhà lý luận về báo chí học Nga Xô Viết D.M Pri-ljuk khi bàn đến chính luận báo chí, ông viết: “Sự phản ánh của chính luận bao giờ cũng đậm đà sự xúc cảm Biên độ xúc cảm của nhà chính luận rất lớn Đó là sự tán hưởng và niềm vui sướng, lòng căm thù và sự tức giận, trầm tư và âu yếm Đó là sức hấp dẫn trong việc phân tích sự kiện và đánh giá chính trị về các sự kiện đó” [42, tr 31]

Ở nước ta, có một số công trình nghiên cứu có liên quan chính luận báo chí như:

Trong cuốn Tác phẩm Báo chí đại cương (tập 3) (1995), tác giả Trần Thế

Phiệt đã nhận thấy nét đặc trưng cơ bản của thể loại chính luận báo chí là phản ánh hiện thực bằng phương thức luận bàn, phân tích, lý giải, nhằm giải quyết vấn đề bằng lý lẽ

Tác giả Trần Quang trong cuốn “Các thể loại chính luận báo chí” đã cho

rằng, các thể loại chính luận báo chí là nhóm chính luận bao gồm các thể loại như:

xã luận, bình luận (với các dạng bình luận chung, bình luận theo chủ đề, bình luận quốc tế, điểm thư), thể loại bài phản ánh, phê bình, điểm báo, thư từ (với tư cách là

Năm 2014, nhà xuất bản Chính trị Quốc gia xuất bản cuốn sách “Tác phẩm

chính luận báo chí” do PGS.TS Trần Thế Phiệt làm chủ biên Ông cho rằng, chính

luận báo chí là một loại thể tác phẩm cơ bản của loại hình báo chí Nó lấy những sự kiện, hiện tượng, vấn đề chính yếu mà xã hội quan tâm để phân tích, lý giải, luận bàn Nó không những đem lại cho con người nhận biết về một sự kiện, một hiện tượng, một vấn đề nào đó, mà còn trên cơ sở của sự phân tích, lý giải, luận bàn đó, loại thể tác phẩm báo chí này có thể làm thay đổi tư tưởng tình cảm của con người

để giúp họ có những phương pháp, cách thức trong hoạt động ứng xử của mình một cách phù hợp

Trong bài Luận bàn về thể loại báo chí trên Tạp chí Người làm báo, số ra

tháng 2 năm 2004, tác giả Đinh Hường nhận định: báo chí chính luận nghệ thuật phản ánh hiện thực, sử dụng ngôn ngữ và các công cụ khác để chuyển tải nội dung mang tính chính trị - tư tưởng nhất định

Trong cuốn sách “Viết báo như thế nào?” (2003) của Đức Dũng, tác giả cho

rằng, nhóm các thể chính luận báo chí gồm ba thể loại chủ yếu là bình luận, xã luận, chuyên luận và một số dạng biến thể khác như phiếm luận, nhàn đàm, hài đàm Nhìn chung, có thể đây là một nhóm rất ổn định với các thể loại vừa có khả năng thông tin sự kiện thời sự, nhưng mục đích chủ yếu của chúng lại là ở năng lực thông tin lý lẽ

Trong cuốn Những vấn đề của báo chí hiện đại năm 2007, tác giả Đình Cúc,

Đức Dũng cho rằng, có ba nhóm thể loại báo chí: Nhóm các thể loại thông tấn báo chí, nhóm các thể loại chính luận báo chí và nhóm các thể loại tài liệu, nghệ thuật

Trong cuốn sách “Báo chí và dư luận xã hội” (2011) của PGS, TS Nguyễn

Văn Dững, tác giả cho rằng, chính luận báo chí bao hàm trong nó sự tranh luận xã hội, luận chiến xã hội hay đối thoại xã hội mà nhà chính luận nhằm bày tỏ và bảo vệ

14

chính kiến, luận điểm và lập trường xã hội của mình trước các sự kiện và vấn đề thời cuộc đang được công chúng và dư luận xã hội quan tâm [22]

1.3 Các công trình nghiên cứu về phong cách chính luận báo chí

Nhìn chung, trên thế giới và ở trong nước, các công trình nghiên cứu có liên quan đến luận án chủ yếu đề cập đến vấn đề phong cách, phong cách học và chính luận báo chí Các công trình nghiên cứu về phong cách chính luận báo chí và phong cách cá nhân của nhà báo mang tính chất lý luận, có tính hệ thống và chuyên sâu gần như mới chỉ được nghiên cứu lẻ tẻ qua một số bài báo, hay một phần trong các cuốn sách chuyên khảo báo chí

Tháng 7/1981, giáo sư E.I.Pronin thuộc khoa Báo chí, trường Đại học mô-nô-xốp khi đề cập tới tình hình báo chí tại Liên Xô, ông cho rằng, phong cách chính luận báo chí là phong cách viết chuyên “giải thích sự việc, sự kiện”

Lô-Năm 2000, Nhà xuất bản Văn Hóa xuất bản cuốn sách “Phong cách học và

các phong cách chức năng tiếng Việt” của tác giả Hữu Đạt Trong cuốn sách này,

tác giả chỉ ra 6 phong cách chức năng tiếng Việt Tác giả cho rằng: Phong cách báo

chí là một phong cách chức năng được sử dụng hằng ngày trên các báo, tạp chí ấn

hành cho đông đảo bạn đọc Phong cách báo chí được hiểu theo nghĩa rộng bao gồm

cả loại viết tay (báo tường) và truyền đơn được sử dụng trong trường hợp chưa có

điều kiện in ấn; Phong cách chính luận là phong cách được dùng để bày tỏ thái độ,

quan điểm của người viết (nói) về một vấn đề nào đó thuộc lĩnh vực chính trị, xã hội nhằm lôi kéo người đọc (nghe) về phía mình, hành động theo mình

Trong cuốn Cơ sở lý luận báo chí – Đặc tính chung và phong cách (2000), tác giả Hà Minh Đức viết: “Với hoạt động báo chí thì phong cách là một khâu quan

trọng để nghiên cứu về khuôn mặt của báo chí trong từng thời kỳ và có thể nói đến phong cách của từng tờ báo, từng nhà báo Với báo chí, dấu ấn của cá nhân không

rõ rệt bằng văn học nhưng tác động và ảnh hưởng của xã hội lại rõ rệt hơn Mỗi thời kỳ lịch sử thường có những tờ báo nổi lên trong dư luận theo hướng này hoặc hướng khác” [34] Ở đây, tác giả Hà Minh Đức chỉ nêu lên quan niệm về phong

cách báo chí, chủ yếu ở góc độ về vai trò của nó trong việc nghiên cứu đối với báo chí

15

Trong cuốn "Cơ sở lý luận báo chí" (2012), PGS, TS Nguyễn Văn Dững

nhấn mạnh yếu tố sáng tạo thể hiện trong tác phẩm báo chí tạo ra phong cách riêng cho mỗi người làm báo: " đó là năng lực sáng tạo, thể hiện tác phẩm báo chí (bằng ngôn ngữ chữ viết, ngôn ngữ lời nói hoặc ngôn ngữ hình ảnh, hoặc sự kết hợp, hoặc

là sự xuất hiện trước công chúng, ) Cấp độ này thể hiện năng khiếu rõ nhất và dễ nhận biết nhất Mỗi nhà báo có những thiên hướng không giống nhau Có người rất giỏi thể hiện tài năng ở thể loại phóng sự, ký hay tiểu phẩm nhưng lại "trái khoáy" ở thể loại bình luận; có người thì ngược lại; hoặc có nhà báo lại thiện nghệ ở thể loại điều tra, nhưng phóng sự chỉ tầm tầm bậc trung; " [23, Tr.311]

Trong bài báo Đặc điểm phong cách ngôn ngữ văn bản chính luận được đăng

trên Tạp chí Ngôn ngữ vào 12/1989, tác giả Lê Xuân Thại viết: “Chính luận đem đến cho người đọc, người nghe không phải chỉ có sự thật mà còn mang theo thái độ, tâm huyết của tác giả” [82] Đặc điểm nổi bật nhất của phong cách ngôn ngữ văn bản chính luận trong việc sử dụng từ ngữ là sự có mặt của lớp từ ngữ chính trị Nội dung của lớp từ ngữ này luôn thể hiện lập trường và quan điểm cách mạng, về từng vấn đề cụ thể của đời sống xã hội nhằm tuyên truyền, giải thích chủ trương, đường lối, chính sách v.v Do vậy, phong cách chính luận đòi hỏi người dùng từ ngữ chính trị phải luôn tỏ rõ lập trường, quan điểm và tình cảm cách mạng của mình Cũng qua đây mà biểu thị thái độ của tác giả đối với sự kiện, với vấn đề được đề cập Đây chính là đặc trưng bình giá của chính luận Về điểm này, tác giả Lê Xuân Thại nhấn mạnh: “Để thể hiện sự bình giá, tác giả chính luận phải sử dụng các phương tiện ở các cấp độ ngôn ngữ, đặc biệt là cấp độ từ ngữ Cũng chính do yêu cầu bình giá mà có từ ngữ đã biến đổi ý nghĩa ban đầu, mang một ý nghĩa mới…” [82] Từ đó tác giả khẳng định rằng, tính bình giá là đặc trưng quan trọng của phong cách chính luận

2 Những nghiên cứu đề cập đến phong cách cá nhân nhà báo

Phong cách cá nhân của nhà báo là những nét, những thuộc tính, màu sắc riêng biệt chỉ có ở một nhà báo nhất định, thể hiện suy nghĩ, quan điểm chính kiến của nhà báo đó, là dấu hiệu để phân biệt giữa nhà báo này với nhà báo khác (như qua cách đặt tít báo, giọng điệu, ngôn ngữ, cấu trúc câu ), mà đọc lên người ta biết ngay được bài viết này là của ai

16

Theo cuốn sách “Ngôn ngữ báo chí” của tác giả Vũ Quang Hào xuất bản

năm 2012, một trong những yếu tố quan trọng đối với phong cách ngôn ngữ báo chí cũng như phong cách cá nhân của nhà báo là sự chế định của những chệch chuẩn Việc sử dụng chệch chuẩn trên báo chí đồng nghĩa với việc nhà báo đạt được một

sự sáng tạo về phương diện thể hiện Tất nhiên sự chệch chuẩn ở đây phải không đi ngược lại với sự trong sáng của ngôn ngữ tiếng Việt, mà thể hiện được văn phong, lối viết cá nhân của nhà báo Không phải ở bất kỳ bài báo nào, bất kỳ thể loại nào cũng cho phép nhà báo có cơ hội bộc lộ tài năng sáng tạo này Việc sử dụng chệch chuẩn có vai trò chủ yếu trong việc làm nên phong cách ngôn ngữ của nhà báo Cần phải nhấn mạnh rằng, chệch chuẩn ngôn ngữ không có nghĩa là đi chệch khỏi quỹ đạo của ngôn ngữ trong sáng, của cái đúng và phù hợp, nó vẫn giúp công chúng hiểu được một cách nhanh nhất, sâu sắc nhất, nhưng đồng thời tạo nên những hiệu quả bất ngờ, thú vị khiến công chúng nhớ mãi

Như vậy, để tạo nên phong cách cá nhân của một nhà báo, theo PGS,TS Vũ Quang Hào: “Trong mối quan hệ giữa chệch chuẩn và phong cách rõ ràng có mối tương tác hai mặt Một mặt chệch chuẩn chế định sự hình thành phong cách nhà báo, giúp độc giả nhìn thấy “hơi văn” là có thể nhận ra tác giả, mặt khác phong cách nhà báo là yếu tố khẳng định sự cần thiết và vai trò của việc sáng tạo chệch chuẩn trong quá trình tạo lập văn bản tác phẩm báo chí” [42, Tr.27]

Thực tế cũng đã có một số bài báo viết về phong cách cá nhân của một số nhà báo nổi tiếng trong nền báo chí Việt Nam như Hồ Chí Minh, Trường

Trinh…Trong bài “Phong cách làm báo của Chủ tịch Hồ Chí Minh” của GS, TS

Mạch Quang Thắng đăng trên Trang Thông tin điện tử Học viện Chính trị tháng 8/2017, tác giả viết: “Trong danh vị nhà hoạt động chính trị chuyên nghiệp ấy, Hồ

Chí Minh đặc biệt quan tâm tới việc dùng báo chí làm công cụ tác nghiệp để đạt mục đích ba giải phóng: dân tộc - xã hội - con người Tất cả các biểu hiện phong

cách làm báo của Hồ Chí Minh chỉ đều nhằm mục đích đó, không có mục đích nào khác Như vậy, phong cách làm báo của Hồ Chí Minh luôn mang tính hướng đích, như một véc-tơ lực hướng vào cái đích đó mà thôi Điều này cắt nghĩa tại sao Hồ Chí Minh thường hay nhấn mạnh tới những luận đề: Viết cho ai? Viết để làm gì? Viết cái gì? Viết như thế nào? phong cách toát lên tinh thần “Dân tộc - Khoa học -

17

Đại chúng”… Phong cách viết báo của Hồ Chí Minh giống như bản thân Người quan niệm trong hành động: phải phù hợp với từng lúc, từng nơi, là “Dĩ bất biến, ứng vạn biến” Đó cũng là biện chứng mác-xít mà chúng ta thấy rất rõ trong phong cách mà Hồ Chí Minh để lại cho các thế hệ nhà báo cách mạng Việt Nam”

Cũng viết về “Phong cách báo chí Hồ Chí Minh” (2000), trên Tạp chí Người

làm báo, tác giả Đào Ngọc Đệ khẳng định: “Phong cách báo chí Hồ Chí Minh là sự tổng hòa những đặc điểm độc đáo, sinh động và giàu tính thẩm mỹ về tư tưởng, đạo đức, về đề tài, thể loại, kết cấu và văn phong, cũng như các hình thức thể hiện trong các tác phẩm báo chí của Bác… Phong cách báo chí Hồ Chí Minh là mẫu mực tuyệt vời của báo chí cách mạng nước ta 87 năm qua và còn mãi mãi, có tiếng vang lớn đối với báo chí quốc tế Những tác phẩm báo chí bất hủ của Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh đã tạo nên phong cách báo chí Hồ Chí Minh, có sức mạnh lớn lao, động viên nhân dân làm nên những thành tựu huy hoàng của cách mạng Việt Nam, trong công cuộc kháng chiến và kiến quốc, tạo dựng vị thế Việt Nam trên thế giới, khích

lệ chúng ta vững bước tiến hành công cuộc đổi mới đất nước và hội nhập quốc tế ngày nay”

Trong bài “Về phong cách diễn đạt của Chủ tịch Hồ Chí Minh” đăng trên Tạp chí Cộng Sản vào tháng 6/2013, TS.Vũ Ngọc Am viết: “Trong cuộc đời hoạt động của mình, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn luôn chú trọng phong cách diễn đạt, coi

đó là công cụ đắc lực không thể thiếu để tuyên truyền, giác ngộ ý thức cách mạng, củng cố niềm tin, nâng cao nhận thức của cán bộ, đảng viên và quần chúng nhân dân Đặc trưng nổi bật trong phong cách diễn đạt của Chủ tịch Hồ Chí Minh là tính phù hợp một cách tự nhiên, nhuần nhuyễn Cách diễn đạt trong các bài nói, bài viết của Người rất mộc mạc, ngắn gọn trong sáng, giản dị, khúc triết và dễ hiểu, phù hợp với trình độ nhận thức, sự hiểu biết và cách suy nghĩ của từng đối tượng người đọc, người nghe Nhờ đó, những bài nói, bài viết của Người luôn được mọi người cảm thụ sâu sắc và có sức thuyết phục mạnh mẽ Những lời khuyên và chỉ bảo của Bác cũng như phong cách nói và viết đã vượt qua giới hạn của kỹ năng sử dụng ngôn ngữ đơn thuần, trở thành một nghệ thuật giàu khả năng chinh phục, thấm sâu vào lòng người đọc, người nghe”

18

Trong bài “Phong cách, nhân cách nhà báo Hồ Chí Minh” đăng trên báo

Lao Động số 142-143 vào ngày 22/06/2007, tác giả Hà Văn Thịnh viết: “Phong cách của nhà báo Hồ Chí Minh còn là sự hiểu biết rất rộng, rất sâu mà lại rất gần gũi quần chúng Đọc những bài báo của Người, chúng ta kinh ngạc về kiến thức: Từ Ấn

Độ đến Palestine, từ Tunisia đến Hoa Kỳ, từ Trung Quốc đến Madagasca ; gần như cái gì Nguyễn Ái Quốc cũng hiểu một cách tường tận Hiểu biết như thế, những bài báo không sắc, không sâu, không sinh động mới là chuyện lạ ”

Tạp chí Lý luận chính trị và truyền thông Số 6/2017 có bài viết Phong cách

chính luận báo chí của Trường Chinh, tác giả Lê Minh Phương viết: “Trường

Chinh đến với nghề báo là sự lựa chọn có ý thức về con đường cách mạng và phương tiện làm cách mạng Ông coi báo chí là một phương tiện hữu hiệu trong việc “tuyên truyền, cổ động và tổ chức tập thể”, một vũ khí sắc bén trong sự nghiệp

“phò chính trừ tà” Chính vì vậy, những tờ báo cách mạng do Trường Chinh làm chủ bút có tác dụng đặc biệt quan trọng trong việc khơi dậy lòng yêu nước, tự hào,

tự tôn dân tộc của nhân dân ta Từ quan điểm làm báo là làm cách mạng nên mỗi bài báo của ông đều được trình bày với quan điểm rõ ràng, sắc sảo, vấn đề lập luận logic chặt chẽ, phân tích tổng hợp và mang tính khái quát cao”

TS Lê Thị Nhã, Trần Hồng Nhung có đăng bài báo “Phong cách ký chân dung của nhà báo Phan Quang” trên Tạp chí Người Làm Báo số 385 - Tháng 3/2016 Các tác giả nhận xét: “Tác phẩm ký chân dung của nhà báo Phan Quang hấp dẫn độc giả bởi sự sáng tạo trong việc sử dụng ngôn ngữ, thể hiện sự đan xen, hoà quyện khéo léo ngôn ngữ đậm chất báo chí với ngôn ngữ giàu chất văn học Những hình ảnh, số liệu khô khan trở nên có sức hút mạnh mẽ khi được biểu đạt bằng một thứ ngôn ngữ phong phú, đậm chất văn chương Nhà báo Phan Quang đã cẩn trọng và khéo léo lựa chọn, vận dụng ngôn ngữ và hình ảnh trong ca dao, tục ngữ, văn học, ngôn ngữ địa phương, ngôn ngữ đời thường, từ ngữ chuyên ngành trong mỗi tác phẩm ký chân dung của mình… Ký chân dung của nhà báo Phan Quang chứa đựng trong đó tư chất nghệ sĩ, tâm hồn đôn hậu, luôn cố gắng tìm ra những hạt ngọc trong con người, được biểu hiện bằng văn phong vừa giàu tính chính luận, vừa đậm chất văn chương, giản dị mà sâu sắc… ”

19

Mới đây nhất, ngày 12 tháng 3 năm 2018, tác giả Nguyễn Phương An đã có

bài viết “Sự nghiệp và phong cách báo chí của Nguyễn Đức Cảnh” đăng trên Trang

thông tin điện tử Tuyên giáo An Giang Tác giả viết về phong cách báo chí của Nguyễn Đức Cảnh như sau: “Quá trình hoạt động báo chí của Nguyễn Đức Cảnh thể hiện phong cách vừa mang những nét chung của các nhà báo yêu nước - cách

mạng, vừa thể hiện những đặc trưng riêng Một là, tính lý luận gắn bó chặt chẽ với tính thực tiễn Hai là, cách viết báo đi thẳng vào vấn đề, ngắn gọn, không quanh

co, dài dòng, không né tránh, ngại va chạm Ba là, ngôn từ báo chí mộc mạc, đơn

giản, súc tích nhưng có khả năng chuyển tải lý luận tốt, dễ đọc, dễ nhớ, dễ phổ biến trong đối tượng chính yếu mà báo chí cách mạng hướng đến lúc bấy giờ là đồng bào, giai cấp công nhân đang còn có trình độ học vấn thấp Mặt khác, nhiều bài viết của Nguyễn Đức Cảnh có nội dung định hướng cách làm cách mạng - đình công, bãi công; cách thức nêu yêu sách để đòi quyền lợi đối với bọn chủ, cách rút lui để

bảo toàn lực lượng, khi bọn mật thám cảnh sát đàn áp,… Bốn là, bút lực vô cùng dồi dào Năm là, viết nhanh, nhiều nhưng rất cẩn trọng và đạt chất lượng”

Ngoài ra, còn có một số bài báo viết về phong cách cá nhân nhà báo như:

“Phong cách ngôn ngữ trong tên các bài báo của Chủ tịch Hồ Chí Minh” của tác

giả Bùi Khắc Việt đăng trên Tạp chí Ngôn Ngữ năm 1978; “Về phong cách báo” của tác giả Đinh Trọng Lạc được đăng trên Tạp chí Ngôn Ngữ năm 1991; “Phong

cách làm báo của các nhà văn” được dăng trên Diễn đàn Hội Liên hiệp Văn học

nghệ thuật tỉnh Yên Bái

3 Những nghiên cứu về nhà báo Hoàng Tùng và phong cách chính luận báo chí của nhà báo Hoàng Tùng

3.1 Những nghiên cứu về thân thế và sự nghiệp của nhà báo Hoàng Tùng

Nhà báo Hoàng Tùng đã có những đóng góp to lớn cho sự nghiệp cách mạng của Đảng, dân tộc, nhất là trên lĩnh vực lý luận, văn hóa, báo chí tuyên truyền Ông là nhà báo bậc thầy, là cây đại thụ của nền báo chí cách mạng Việt Nam Ông đã viết hàng ngàn bài báo, hầu hết là các bài chính luận mang hơi thở nóng bỏng của cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước, xây dựng chủ nghĩa xã hội

20

Theo bài viết “Hoàng Tùng - Nhà tư tưởng, văn hóa xuất sắc” của nhà báo Thế Vĩnh đăng trên Báo Hà Nam, Nhà báo Hoàng Tùng sinh năm 1920 tại thôn Tảo

Môn (nay là Xóm 20, Tảo Môn, xã Hòa Hậu, Lý Nhân) Ông là một học trò thông

minh, hiếu học, nhanh nhẹn Năm 1935, tròn 15 tuổi, dù rất khao khát học lên nữa nhưng do nhà nghèo nên nhà báo Hoàng Tùng chỉ có thể theo học hết chương trình Êlêmăngtê (tương đương cấp một) tại trường làng Tảo Môn rồi phải rời quê hương

đi làm công nhân ở Nam Định, Cẩm Phả (Quảng Ninh) Đây cũng chính là bước ngoặt quan trọng trong cuộc đời, sự nghiệp của nhà báo Hoàng Tùng khi ông được những chiến sĩ cộng sản lớp trước dìu dắt đi theo con đường cách mạng Năm 1937, theo giới thiệu và phân công của tổ chức, ông chuyển về thành phố Nam Định trực tiếp tham gia Đoàn Thanh niên Dân chủ (sau đó là Đoàn Thanh niên Phản đế) Năm 1940, ông bị chính quyền thực dân Pháp bắt, kết án, giam giữ ở Hoả Lò và nhà

tù Sơn La Từ năm 1941 đến 1945, ngoài phụ trách phong trào thanh niên, ông còn giúp các nhà cách mạng Nguyễn Duy Trinh, Đặng Việt Châu viết truyền đơn tố cáo tội ác của thực dân Pháp, móc nối với các đồng chí đảng viên trong tù gây dựng phong trào đấu tranh Đây cũng là thời gian ông có may mắn được tiếp xúc và được một số nhà cách mạng, đồng thời là nhà báo nổi tiếng thuộc thế hệ đi trước như Trần Huy Liệu, Xuân Thủy… trực tiếp dìu dắt tham gia công việc làm báo

Trong bài “Nhà báo Hoàng Tùng: Cây đại thụ của báo chí cách mạng Việt

Nam” (2017) đăng trên Cổng Thông tin điện tử Hội Nhà báo Việt Nam, nhà báo

Hồng Hà viết: “ Sau khi ra tù, Hoàng Tùng tiếp tục tham gia hoạt động cách

mạng, trở thành Chủ tịch Ủy ban nhân dân cách mạng, rồi Bí thư Thành ủy Hà Nội năm 1945, khi mới 25 tuổi Từ đó, ông được giao nhiều trọng trách quan trọng: Bí thư Thành ủy Hải Phòng, Phó Bí thư Khu ủy khu III ( Khu Tả ngạn sông Hồng), Phó Trưởng ban Tổ chức TW Đảng, Chánh văn phòng TW Đảng, Phó Trưởng ban rồi Trưởng ban Tuyên huấn TW, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Ủy viên dự khuyết Ban Chấp hành TW Đảng khóa III, Ủy viên TW khóa IV và Bí thư TW Đảng khóa V,

5 khóa đại biểu Quốc hội ( từ khóa III đến khóa VII), Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, Giám đốc Nhà xuất bản Sự Thật, v.v…” [94]

Nhà báo Minh Nguyễn trong bài “Nhà báo Hoàng Tùng- Nhà tuyên huấn nổi

tiếng, nhà báo ở tầm cao” đăng trên Báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam ngày

21

19/06/2017 đã nhận định: “ Nhưng quãng thời gian, ghi nhiều dấu ấn nhất trong

cuộc đời hoạt động cách mạng của nhà báo Hoàng Tùng là 30 năm làm Tổng Biên tập Báo Nhân Dân – cơ quan ngôn luận của Đảng Cộng sản Việt Nam và hơn 30 năm làm Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, từ năm 1951 đến năm 1982 Đây cũng chính là giai đoạn tài năng làm báo của ông có đất để phát triển rực rỡ, ông có đất

để thỏa sức tung hoành, trở thành một cây bút chính luận bậc thầy, cây đại thụ trong làng báo nước nhà, một tên tuổi không thể thiếu trong lịch sử báo chí cách mạng Việt Nam Ông đã viết hàng ngàn bài báo, trong đó phần lớn là những bài chính luận thuộc các thể xã luận, bình luận, luận văn tuyên truyền”

Với bài viết “Hoàng Tùng cây đại thụ trong làng báo”, đồng chí Hà Đăng,

nguyên Trưởng ban Tư tưởng – Văn Hóa Trung ương, nguyên Tổng Biên tập báo

Nhân Dân ", đã nhận định: “Nói đến Hoàng Tùng, không thể không nói đến sự

nghiệp báo chí của anh Phần lớn cuộc đời hoạt động của anh gắn bó mật thiết với mặt trận tư tưởng, văn hóa và báo chí của Đảng, trong đó anh vừa là chiến sĩ vừa

là người chỉ huy Anh viết báo Suối Reo (ở nhà tù Sơn La), làm báo Sự thật (1947),

và từ khi Báo Nhân Dân ra đời (1951) thì làm Tổng Biên tập suốt 30 năm Thời kỳ làm Báo Nhân Dân là thời kỳ sự nghiệp báo chí của anh thăng hoa Anh để lại dấu

ấn sâu sắc của một người lãnh đạo đồng thời là người cầm bút trực tiếp Học Bác

Hồ, học đồng chí Trường Chinh về tư tưởng báo chí và cách làm báo là điều anh luôn ghi nhớ Rất đúng khi nói Hoàng Tùng là nhà chính luận bậc thầy.”

3.2 Những nghiên cứu về phong cách chính luận báo chí của nhà báo Hoàng Tùng

Vào sáng 19 tháng 1 năm 2015, tại Trụ sở Báo Nhân Dân (71 Hàng Trống,

Hà Nội), Hội Nhà báo Việt Nam phối hợp Báo Nhân Dân tổ chức Hội thảo: "Nhà báo Hoàng Tùng với báo chí cách mạng Việt Nam" Thông qua hội thảo này, Hội Nhà báo Việt Nam mong muốn tạo diễn đàn để các nhà khoa học gặp gỡ, trao đổi những vấn đề về lịch sử báo chí Việt Nam và tri ân những cống hiến to lớn của nhà báo Hoàng Tùng trên mặt trận tư tưởng văn hóa của Đảng

Tháng 6 năm 2017, Tỉnh ủy Hà Nam phối hợp với Báo Nhân Dân đã tổ chức Hội thảo khoa học “Nhà báo Hoàng Tùng với quê hương Hà Nam và đất nước” nhân kỷ niệm 92 năm ngày Báo chí cách mạng Việt Nam (21/6/1925 - 21/6/2017)

22

và 7 năm ngày mất nhà báo Hoàng Tùng (29/6/2010 - 29/6/2017) Hội thảo nhằm tri

ân, vinh danh những đóng góp to lớn của nhà báo Hoàng Tùng với quê hương Hà Nam, với đất nước, với sự nghiệp báo chí cách mạng

Từ những tài liệu trong các hội thảo trên, có thể kể đến những bài báo đặc sắc viết về phong cách chính luận báo chí của nhà báo Hoàng Tùng như sau:

GS Hà Minh Đức (2017) với bài “Hoàng Tùng, nhà báo thuộc thế hệ vàng”

đã viết: “Hoàng Tùng có biệt tài về xã luận Trong các thể luận, ông chuyên về xã

luận Ông nói: “Dân tộc ta có truyền thống về luận, từ thời Lý, Trần nhất là áng văn Bình Ngô Đại Cáo, thời hiện đại là văn chính luận của Hồ Chí Minh, Trường Chinh Phải học tập truyền thống!” Hoàng Tùng đã “giữ cột” xã luận kiên định, viết hàng trăm bài xã luận, kiên trì trấn giữ có hiệu quả trận địa tư tưởng - báo chí trong nhiều giai đoạn, đặc biệt trong thời chống Mỹ, cứu nước… Nhà báo Hoàng Tùng đã viết hàng trăm bài xã luận… Trong lần tiến hành làm tập Thời gian và nhân chứng, tôi có dịp hỏi ông về nghệ thuật viết báo Nhà báo Hoàng Tùng trả lời:

“Khi viết, mình không nghĩ đến mình, không sử dụng yếu tố riêng tư vào trang viết, cần tôn trọng dòng chảy khách quan của tác phẩm, nhất là xã luận” Nhận định ấy rất chính xác Điều ấy đã hội tụ ở hàng trăm bài xã luận trên Báo Nhân Dân một thời mà nhiều người đọc đã trân trọng gọi đó là “phong cách xã luận của Hoàng Tùng” Đó là phần đóng góp lớn lao của ông cho phong trào chung cũng như phần còn lại cho riêng mình Đó là bản lĩnh, là tài năng của một nhà báo xuất sắc”

Theo GS Tạ Ngọc Tấn (2017) trong bài “Nhà báo bậc thầy Hoàng Tùng”,

trong cuộc sống đời thường, Hoàng Tùng là một người thông tuệ, rất hóm hỉnh, đôi khi pha chút hài hước Khi viết báo, ông là một cây bút sắc sảo với lối tư duy rất riêng, không chấp nhận lối mòn, luôn hướng tới sự mới mẻ, độc đáo Đó cũng chính

là những đặc điểm làm nên phong cách chính luận Hoàng Tùng, không thể lẫn với những cây bút nổi tiếng đương thời… Hoàng Tùng là bậc thầy về ngôn ngữ trong

báo chí … có lẽ có hai từ có thể biểu đạt chân xác nhất, đó là nghệ thuật và phong

cách Nghệ thuật ngôn ngữ của Hoàng Tùng ở sự linh động, biến hóa, đôi khi phá

vỡ cả những quy tắc, khuôn mẫu mực thước thường có, nhưng lại đạt tới sự chuẩn xác về ngữ nghĩa và tối đa về hiệu quả Phong cách ngôn ngữ Hoàng Tùng trước hết

là chiều sâu của tri thức, tinh thần cách mạng đổi mới, vốn hiểu biết rất rộng được

Nhà báo Hà Đăng cũng chỉ ra những nét đặc sắc về phong cách chính luận

báo chí của nhà báo Hoàng Tùng: “Những bài chính luận của anh trực tiếp đề cập

những vấn đề chính trị, xã hội rộng lớn nhất, nóng bỏng nhất Giọng văn của anh hùng hồn, ngôn ngữ vừa hiện đại lại vừa rất dân gian, giàu hình tượng, đôi khi pha lẫn điển tích, rực lửa chiến đấu và đặc biệt hấp dẫn Phong cách viết của anh rất riêng, đến nỗi không chỉ những người làm Báo Nhân Dân, mà cả giới báo chí của

ta, qua những bài viết có ký tên hay không ký tên, đều nhận ra rằng đó là bài của Hoàng Tùng.”[30]

Trong bài “Một người thầy giỏi nghề và nghiêm khắc”, theo nhà báo Hữu Thọ (2015), Hoàng Tùng là cây bút bình luận sắc sảo, là đồng chí Tổng Biên tập rất

nhạy cảm, có nhiều sáng kiến và có tinh thần trách nhiệm cao trong chỉ đạo nội dung tờ báo, và đó chính là điều quan trọng nhất đối với người lãnh đạo tờ báo

Với bài viết về “Hoàng Tùng một tầm cao báo chí” (2015) được đăng trong Hội thảo: "Nhà báo Hoàng Tùng với báo chí cách mạng Việt Nam", nhà báo Phan

Quang đã nhấn mạnh về những phẩm chất cao quý và phong cách báo chí nổi trội của nhà báo Hoàng Tùng: Hoàng Tùng là người ham đọc sách, đọc nhiều, đọc nhanh, nhận thức sâu và có trí nhớ tuyệt vời Ông quan tâm trước hết các công trình nghiên cứu lịch sử, cuộc đời và sự nghiệp các danh nhân, các nhà cách mạng Việt Nam tiền bối Nhờ vậy, ông có cả một loạt bài biên khảo về các nhà yêu nước và cách mạng nước ta Về Bác Hồ trước sau ông có hơn một chục bài Với vai trò thành viên cơ quan tham mưu của Đảng về công tác chính trị, tư tưởng, ông có điều kiện cập nhật thông tin về nhiều lĩnh vực Tổng hòa các nhân tố trên đã tạo nên một Hoàng Tùng nhà báo và người chỉ đạo báo chí sắc sảo, năng động, hiểu biết rộng,

24

nắm vững đường lối, chan hòa với thực tiễn, nhạy bén trước cái mới, am tường nghiệp vụ truyền thông Về nghề nghiệp, Hoàng Tùng nổi trội nhất ở thể chính luận Các bài luận chiến của ông súc tích, tính chiến đấu cao, ít lặp lại mình Các công trình biên khảo giàu tư liệu, cấu trúc chặt, văn phong hiện đại Chính luận, theo Hoàng Tùng, phải dứt khoát về quan điểm, chặt chẽ trong lập luận, có dấu ấn riêng qua diễn đạt bằng kết cấu và ngôn từ Đó là hướng phấn đấu của ông, và cũng là điều ông đòi hỏi ở cán bộ dưới quyền… Yêu cầu khắt khe với chính mình, đòi hỏi cao mà thông thoáng với cộng sự, khó mà dễ, tưởng dễ thực ra khó đấy là những nét tiêu biểu tạo nên phong cách nhà báo và nhà lãnh đạo báo chí Hoàng Tùng Trong công việc, ông nghiêm khắc, có khi khó tính nữa, nhưng trong sinh hoạt ông giản

dị, xuề xòa Ông là nhà báo không chưng tên tuổi, nói theo cách của Bác Hồ, người

"viết báo không nhằm lưu danh thiên cổ” Ông dùng nhiều bút danh, có khi ngẫu hứng, do đó luôn thay đổi, và các bài xã luận của báo Đảng thì bất kỳ ai chấp bút

đều nhất loạt ký hai chữ Nhân Dân, dù vậy độc giả đọc bài ông viết vẫn nhận ra phong cách Hoàng Tùng Nhà báo Phan Quang nhận định: “Hoàng Tùng là một tầm

cao báo chí Việt Nam Ông không xuất thân là một nhà trí thức, cũng không phải một người lao động, mà ở giữa hai lớp người đó Nhờ có bản lĩnh, tham gia cách mạng khi còn rất trẻ, gắn bó với quê hương, sớm dấn thân vào cái nghề đáng yêu đáng quý mà không ít gian nan là báo chí, kiên trì tự học nhằm bồi đắp kiến thức, lại được sự dìu dắt của Bác Hồ, sự chỉ đạo trực tiếp của Đảng, Hoàng Tùng trở thành một tầm cao trí tuệ, một tài năng tỏa sáng lâu bền của báo chí Việt Nam”

PGS, TS Nguyễn Văn Dững và ThS Trần Minh Tuấn (2015) với bài báo

“Hoàng Tùng – Nhà báo chính luận tầm cao, xuất sắc của nền báo chí cách mạng

Việt Nam” đã nhận xét: “Những tác phẩm chính luận của Hoàng Tùng thường hàm chứa phẩm chất trí tuệ sâu sắc, thấm dẫm tính nhân văn và tác động mạnh vào cảm xúc của người đọc Hoàng Tùng không chỉ giỏi hùng biện, trình bày vấn đề ngắn gọn, khúc chiết, chặt chẽ và gợi mở nhiều vấn đề, mà ông còn có năng khiếu dẫn dắt câu chuyện vừa sâu sắc, hùng hồn, vừa dí dỏm, nhẹ nhàng mà sâu lắng Hoàng Tùng thể hiện rõ năng khiếu và phẩm chất nghề đẳng cấp cao của nhà chính luận báo chí tiêu biểu hàng đầu của báo chí Việt Nam đương đại Ông viết nhanh, viết khỏe, viết trúng những vấn đề với những yêu cầu cụ thể đang đặt ra, phục vụ yêu

25

cầu tuyên truyền Ông khai thác các giá trị tư tưởng, đạo đức từ các nhà cách mạng, các nhà kinh điển (có thể gọi chung là các tác phẩm chính luận) để cho mọi người suy ngẫm và học tập Các bài báo chính luận của Hoàng Tùng đều thể hiện

rõ các luận điểm, luận cứ và luận chứng với cách lập luận chặt chẽ, logic với đầy

đủ chứng cứ từ trong tầng sâu lịch sử tới hiện tại, từ những luận điểm hay khái niệm kinh điển đến những dẫn chứng ví von sinh động và dễ hiểu đã tạo nên phong cách chính luận Hoàng Tùng sâu lắng, sắc nhạy mà sinh động, hùng hồn – có lúc như tiếng kèn xung trận, tràn đầy niềm tin và nhiệt huyết, giàu đức hy sinh; có lúc thâm thúy, chua cay như những cái đinh đóng sâu vào tận xương tủy kẻ thù,…”

Các nhà nghiên cứu còn cho rằng, những tác phẩm chính luận của Hoàng Tùng đều

đề cập tới những đề tài gần gũi mà nổi bật, giản dị mà sâu sắc với văn bút giàu chất trí tuệ, đậm chất logic - lịch sử, nhưng tràn đầy khí thế và hơi thở cuộc sống cùng với cảm xúc sâu lắng Sức truyền cảm, sức thuyết phục và khả năng lay động lòng người qua các tác phẩm chính luận Hoàng Tùng là điều mà người đọc nào, ở cung bậc văn hóa nào cũng đều có thể cảm nhận được khá rõ ràng Lối viết ngắn gọn, cách sử dụng các lớp từ vựng giàu sức truyền cảm, khả năng liên tưởng, kết nối có

lẽ là một trong những điểm nhấn trong phong cách chính luận Hoàng Tùng đã giúp người đọc dễ hiểu, dễ nhớ và dễ chuyển từ nhận thức đến hành động

Theo TS Lê Thị Nhã (2015), trong bài “Xã luận Hoàng Tùng trên báo Nhân

Dân giai đoạn 1965 – 1975”, mạch cảm hứng chính luận về chủ nghĩa yêu nước,

anh hùng cách mạng biểu hiện sâu sắc trong từng trang viết của Hoàng Tùng Ông

đã viết lên bài ca ca ngợi đất nước, dân tộc một cách say sưa, nhiệt thành, với tâm trí của người trong cuộc Cách viết của ông không trừu tượng mà cụ thể, dung dị; không khô khan, cứng nhắc mà linh hoạt, nồng nàn cảm xúc Văn phong của ông bộc lộ những phẩm chất trong tư duy, cảm xúc và năng lực sáng tạo tinh thần

Vũ Công Thạo (2015) viết bài “Ký ức: Tổng biên tập Hoàng Tùng” Nhà báo tâm sự: “Đối với tôi, anh còn ảnh hưởng sâu sắc đến cuộc sống – sống trung thực

và viết cũng trung thực, khách quan; không vụ lợi, không ham hố quyền lực.”

Thịnh Giang (2015) với bài “Sức truyền lửa trong các bài báo chính luận

của Hoàng Tùng” đăng trên Hội thảo: "Nhà báo Hoàng Tùng với báo chí cách mạng Việt Nam" Nhà báo chia sẻ: “Hơn 40 năm qua, nay đọc lại những dòng trong

26

bài xã luận “Độc lập, tự do, hạnh phúc” đăng ngày 2/9/1973 của đồng chí Hoàng Tùng vẫn thấy thôi thúc và bừng lên khát vọng được hoà mình vào cuộc sống chiến đấu với niềm tin vào tương lai đất nước.”

Qua bài viết “Những dấu ấn không phai mờ”(2015), nhà báo Phạm Đạo đã

kể lại về Hoàng Tùng trong những ngày đầu của cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới

phía Bắc, Tổng Biên tập viết bài xã luận tựa đề “Cả nước đánh giặc toàn dân là

lính” Bài xã luận vang vọng như một lời hịch cứu nước, cứu nhà Nhà báo Phạm

Đạo viết: “Chúng tôi mong muốn giới nghiên cứu khoa học xã hội cần có những đề

tài khoa học về nhà báo Hoàng Tùng trên các lĩnh vực lý luận chính trị, xây dựng Đảng, báo chí và văn học nghệ thuật”

Nguyễn Khắc Thuyết (2015) viết bài “Nhớ và học về nhà báo Hoàng Tùng”

Nhà báo khẳng định, nếu được đọc hàng trăm, hàng nghìn bài báo của Hoàng Tùng càng thấm thía bởi lối văn chính luận ngắn gọn, hàm súc, thuyết phục người đọc bởi những lập luận vững vàng và cách sử dụng từ ngữ đậm đà sắc thái dân gian Những vấn đề mà tác giả phân tích, bình luận rất phong phú, luôn là những chủ đề quan trọng đang được nhân dân cả nước quan tâm theo dõi Bút pháp Hoàng Tùng điêu luyện có nét riêng độc đáo, lời văn hào hùng, sáng sủa

Nguyễn Sĩ Đại (2015) viết bài “Những bài học từ một vị tiền bối” Tác giả

cho rằng, xã luận của đồng chí Hoàng Tùng là một mẫu mực của văn chính luận với những luận điểm, luận cứ và luận chứng rõ ràng; vô cùng nhuần nhị giữa tình cảm

và lý trí; vừa trữ tình vừa hào sảng như lời hịch, có sức động viên to lớn

Nguyễn Uyển (2015) cho ra mắt bài báo “Hoàng Tùng: Nhà báo chính luận

cự phách, Nhà lãnh đạo sâu sát, cụ thể” Nhà báo viết: “Nói đến Báo Nhân Dân là người ta nghĩ đến Hoàng Tùng Nghĩ như thế bởi danh tiếng của ông tạo nên từ sự sắc sảo trong chỉ đạo định hướng sự lãnh đạo của Đảng qua tờ báo sát thực với thời cuộc và thời đại.”

Nhằm tri ân, vinh danh những đóng góp to lớn của nhà báo Hoàng Tùng với quê hương Hà Nam, với báo Nhân Dân, với tư cách là Tổng biên tập, một số nhà báo trẻ cũng có những bài viết về Hoàng Tùng Ví dụ như: Nhà báo Đặng Minh

Phương với bài “Tổng Biên tập Hoàng Tùng với Ban Thư ký Báo Nhân Dân”; Nhà báo Hồng Khanh với bài “Người Tổng Biên tập luôn đến với điển hình nhân tố

27

mới”; Nhà báo Vũ Hành với bài “Những dấu ấn đậm nét của nhà báo Hoàng Tùng với quê hương Lý Nhân”; Nhà báo Mai Khánh với bài “Quê Hương Tảo Môn của nhà báo Hoàng Tùng”; Nhà báo Nguyễn Thế Vinh với bài “Nhớ mãi lần gặp nhà báo Hoàng Tùng”; Nhà báo Vũ Hiến với bài “Bác Hoàng Tùng như cháu biết”; Nhà

báo Trần Anh Hào với bài “Những cảm nhận về nhà lãnh đạo tư tưởng văn hóa

Hoàng Tùng”…

Ngoài ra, cũng có một số tác phẩm báo chí viết về phong cách chính luận báo chí Hoàng Tùng đã được đăng trên báo Công an Nhân dân, báo Nhà báo và Công

luận, Hội nhà báo Việt Nam Trong bài viết “Nhà báo Hoàng Tùng: Ngòi bút

chính luận xuất sắc” (2010) đăng trên Cổng Thông tin điện tử Hội Nhà báo Việt

Nam, nhà báo Khánh Toàn nhận xét: “Ở thể loại chính luận – thường không đề tên

tác giả nhưng cứ đọc và nghe đã nhận ra ngay khẩu khí và phong cách Hoàng Tùng Ông lập luận logic, chặt chẽ, mạch lạc, ngùn ngụt tính cổ vũ, tính chiến đấu Ông đã lôi cuốn người đọc bằng trí tuệ, tầm suy nghĩ lớn và ngòi bút tài hoa của mình Ông viết không mệt mỏi về sự nghiệp của Đảng, của Tổ quốc và nhân dân; viết về chân dung, tầm nhìn, cách nghĩ của Bác Hồ và các lãnh tụ của Đảng Những bài chính luận của ông không để sót một sự kiện nào của Đảng, của đất nước và nhân dân trong suốt cuộc trường chinh giải phóng dân tộc và bảo vệ Tổ quốc; trong công cuộc đổi mới, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.”

Phan Quang Minh (2014) với bài “Nhà báo Hoàng Tùng – Cây bút chính

luận vẹn tâm, tài” đăng trên Trang Thông tin Điện tử nhà xuất bản Chính trị Quốc

gia Sự Thật cho rằng, văn chính luận của Hoàng Tùng đăng trên báo thường ngắn gọn, hàm súc, có sức thuyết phục người đọc bằng lập luận vững vàng, ngôn từ sắc nét, lại đậm phong cách dân gian Các bài viết của ông không chỉ trình bày sinh động quan điểm của Đảng ta đối với những vấn đề đặt ra mà còn cho người đọc thấy được xu thế và bước đi của cách mạng trong những điều kiện và hoàn cảnh lịch

sử cụ thể

Theo nhà báo Hoàng Chương (2018) , trong bài “Nhà báo Hoàng Tùng -

Trọn cuộc đời với báo chí cách mạng” đăng trên Trang Thông tin Điện tử Điều

hành tác nghiệp – Thông Tấn Xã Việt Nam, nhà báo Hoàng Tùng làm báo theo triết

lý "tri kỷ tri bỉ" nên thu phục được lòng người Theo ông, người làm báo là phải có

28

chính kiến, bản lĩnh rõ ràng, không vì lợi ích cá nhân Báo chí phải có hồn, đó là cái hồn của chân lý Chân lý không phải lúc nào cũng sáng tỏ mà nhiều lúc bị vùi dập cho nên người làm báo phải có tính kiên trì Hoàng Tùng cho rằng, viết báo dễ mà rất khó, báo trước hết là ngôn luận, không cần dài dòng phức tạp, trích dẫn chỗ này chỗ khác mà đi thẳng vào vấn đề, phân tích, dùng từ ngữ cân nhắc đi thẳng vào lòng người, có định hướng rõ ràng Làm báo phải nhiều thông tin, thông tin phải chân thực và khách quan, không nên nói một chiều Báo chí ta chưa hấp dẫn vì tính một chiều Chân lý không thể áp đặt được nếu như nó không bắt nguồn và đi lên từ cuộc sống

Mặc dù có rất nhiều bài báo viết về Hoàng Tùng, tuy nhiên, chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện, sâu sắc cả về lý luận gắn với phân tích, nhận diện phong cách chính luận của nhà báo Hoàng Tùng để trên cơ sở đó rút

ra và đề xuất một số kinh nghiệm cho các nhà báo trẻ từ việc nghiên cứu phong cách chính luận của nhà báo Hoàng Tùng Do vậy, đề tài có thể kế thừa những kết quả nghiên cứu đã đạt được và phân tích sâu hơn, phân tích một cách có hệ thống, đầy đủ hơn và toàn diện hơn về vấn đề phong cách chính luận báo chí, nhận diện phong cách chính luận của nhà báo Hoàng Tùng Từ cơ sở đó, đề tài sẽ đề xuất một

số bài học kinh nghiệm giúp cho các nhà báo có thể học hỏi tạo dựng phong cách viết báo chính luận, phát triển chuyên môn nghiệp vụ báo chí của mình

4 Những vấn đề đặt ra từ việc nghiên cứu di sản báo chí về Hoàng Tùng

và kế thừa các công trình nghiên cứu đã có

Trên thực tế đã có không ít những bài báo khoa học, sách nghiên cứu, đề tài khoa học, luận văn cao học đề cập đến phong cách, phong cách chính luận báo chí, phong cách cá nhân của nhà báo, những yếu tố tác động, định hình phong cách cá nhân của nhà báo, kể cả những bài báo viết về nhà báo Hoàng Tùng Nhiều công trình nghiên cứu đã chỉ ra các cách tiếp cận khác nhau về phong cách và phong cách chính luận báo chí Mỗi công trình khi nghiên cứu về phong cách cá nhân nhà báo khác nhau lại có những đặc sắc riêng, giá trị riêng về lý luận và thực tiễn Bên cạnh

đó, có nhiều bài nghiên cứu tổng hợp khái quát về nhà báo Hoàng Tùng Đây là những giá trị học thuật tác giả sẽ kế thừa và phát huy những thành tựu rất đáng trân trọng của những người đi trước trong quá trình thực hiện luận án của mình

29

Nghiên cứu các công trình này, người đọc có thể cảm nhận được tâm huyết của các tác giả trong những nghiên cứu về phong cách, phong cách chính luận báo chí, phong cách cá nhân của nhà báo và những nghiên cứu đề cập đến nhà báo Hoàng Tùng Tuy nhiên, các công trình này vẫn chưa thực hiện được một số nội dung như sau:

Thứ nhất, có thể nói, tính đến thời điểm này, chưa có công trình nghiên cứu

nào nghiên cứu một cách chuyên sâu về phong cách chính luận báo chí

Thứ hai, các công trình nghiên cứu chưa làm rõ và chưa đưa ra được khái

niệm về phong cách chính luận báo chí

Thứ ba, các công trình nghiên cứu chưa làm rõ và chưa đưa ra được đặc điểm của phong cách chính luận báo chí, phong cách cá nhân của nhà báo, những yếu tố tác động, định hình phong cách cá nhân của nhà báo

Thứ tư, các công trình chưa nghiên cứu một cách có hệ thống, đầy đủ, toàn diện những yếu tố tác động, định hình phong cách chính luận báo chí và nhận diện được phong cách chính luận báo chí của nhà báo Hoàng Tùng để trên cơ sở đó chỉ

ra những bài học kinh nghiệm cho các nhà báo thuộc thế hệ sau

Những kết luận trên cho thấy, đây là những khoảng trống trong nghiên cứu

đề tài luận án của tác giả Từ những phát hiện đó, tác giả sẽ đi sâu vào những vấn đề thuộc khoảng trống trong các nghiên cứu trên nhằm hệ thống hóa, làm rõ những vấn

đề lý luận về phong cách chính luận báo chí và đưa ra một nghiên cứu toàn diện về

“phong cách chính luận báo chí của nhà báo Hoàng Tùng”, phân tích những đặc điểm của phong cách chính luận báo chí của nhà báo Hoàng Tùng, những nhân tố ảnh hưởng đến việc định hình phong cách chính luận báo chí của nhà báo Hoàng Tùng, nhận diện phong cách chính luận báo chí của nhà báo Hoàng Tùng qua lĩnh vực đề tài, cách đặt tít bài, kết cấu tác phẩm, nghệ thuật ngôn từ và những giá trị thời đại trong phong cách chính luận báo chí của ông và đề xuất một số bài học kinh nghiệm cho các nhà báo từ việc nghiên cứu phong cách chính luận của nhà báo Hoàng Tùng