Nguyên tắc luật tòa án trong tố tụng dân sự quốc tế

Giải quyết vấn đề này tư pháp quốc tế đã đặt ra nhiều quy phạm xung đột với các hệ thuộc luật như hệ thuộc luật quốctịch, nơi thường trú, nơi vi phạm pháp luật, trong đó nguyên tắc luật

A ĐẶT VẤN ĐỀ

Cùng với xu hướng hội nhập quốc tế về văn hóa, kinh tế, khoa học, côngnghệ,…là sự hòa nhập, tham gia, gắn kết của cộng động người trên khắp thế giới.Trong bối cảnh đó, ngày càng có nhiều công dân Việt nam ra nước ngoài học tập,làm ăn, kết hôn…, đồng thời Việt Nam cũng thực hiện các chính sách mở cửa chophép các tổ chức, cá nhân nước ngoài vào Việt Nam tìm kiếm cơ hội đầu tư, côngtác, học tập, du lịch… dẫn đến sự gia tăng không ngừng về số lượng của các quan

hệ dân sự có yếu tố nước ngoài

Nội dung của quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài khá đa dạng trong đócác tranh chấp hay yêu cầu dân sự có yếu tố nước ngoài là một vấn đề mang tínhphức tạp bởi sự khó khăn trong cân bằng, đảm bảo lợi ích giữa các bên Đồng thời

vì bản chất là quan hệ có yếu tố nước ngoài, nên về mặt chủ thể hay nội dungquan hệ thường chịu sự điều chỉnh của pháp luật hai hay nhiều quốc gia dẫn đếnyêu cầu phải giải quyết xung đột pháp luật Giải quyết vấn đề này tư pháp quốc tế

đã đặt ra nhiều quy phạm xung đột với các hệ thuộc luật như hệ thuộc luật quốctịch, nơi thường trú, nơi vi phạm pháp luật, trong đó nguyên tắc luật tòa án đượcxem nguyên tắc đặc trưng, quan trọng nhất của tố tụng dân sự quốc tế, là nguyêntắc nền tảng, cơ sở cho việc giải quyết các vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài

Với ý nghĩa đó, trên cơ sở mong muốn tìm hiểu các quy định về quan hệdân sự có yếu tố nước ngoài nói chung và vấn đề áp dụng pháp luật để giải quyếtcác vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài nói riêng, làm tiền đề cho hoạt động kiểmsát việc tuân thủ pháp luật của Kiểm sát viên, trong phần trình bày sau đây, em xin

được làm rõ, phân tích nguyên tắc luật tòa án trong tố tụng dân sự quốc tế.

1

Nguyên tắc luật tòa án trong tố tụng dân sự quốc tế

Với cách hiểu đó, tố tụng dân sự quốc tế là hoạt động của tòa án trong việcgiải quyết các vụ việc phát sinh từ các mối quan hệ dân sự theo nghĩa rộng có yếu

tố nước ngoài và việc bảo đảm thi hành các bản án, các quyết định dân sự thuộcthẩm quyền giải quyết của tòa án theo một trình tự, thủ tục do pháp luật quy định.1

1.2 Nguyên tắc Luật tòa án (lex fori) trong tố tụng dân sự quốc tế

Nhằm đảm bảo cho các cơ quan tư pháp có thẩm quyền của mỗi quốc giatiến hành các hoạt động tố tụng dân sự quốc tế được thống nhất và có hiệu quả,qua đó, bảo vệ quyền và lợi ích của công dân, pháp nhân nước mình trên lãnh thổcủa nhau, pháp luật về tố tụng dân sự quốc tế thiết lập các nguyên tắc cơ bản

Các nguyên tắc cơ bản của tố tụng dân sự quốc tế là những nguyên tắc cótính chất đặc thù, chi phối các bên tham gia vào quá trình tố tụng dân sự quốc tế

và là nghĩa vụ buộc các bên khi tham gia vào quá trình này phải tuân thủ

Bên cạnh những nội dung quan trọng, mang tính bắt buộc như tôn trọngchủ quyền quốc gia, an ninh của nhau, tôn trọng quyền miễn trừ tư pháp của nhànước nước ngoài và của những người được hưởng quyền ưu đãi, miễn trừ ngoạigiao, nguyên tắc có đi có lại, cùng có lợi, TTDS quốc tế còn đặt ra một nguyên tắctrong việc áp dụng pháp luật để giải quyết vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài

1 Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình Tư pháp quốc tế, Nxb Công an nhân dân; Hà Nội, 2013; Tr.270

2

Về điều này, trong tư pháp quốc tế nói chung, có 9 hệ thuộc luật chủ đạo đểgiải quyết xung đột pháp luật khác như luật nhân thân, luật quốc tịch của phápnhân, luật nơi có vật, Các nguyên tắc này được ứng dụng trong những trườnghợp khác nhau, tùy theo nội dung quan hệ pháp luật, lĩnh vực, vấn đề, tính thuậnlợi trong việc giải quyết các vụ việc dân sự và tư duy pháp lý của mỗi quốc gia.Đối với tố tụng dân sự quốc tế nói riêng, là một ngành luật về hình thức, quy địnhtrình tự, thủ tục tiến hành giải quyết các vụ việc dân sự được thực hiện bởi tòa ánnên cũng cần có một phương thức mang tính nguyên tắc để tòa án lựa chọn hệthống pháp luật áp dụng trong số các hệ thống pháp luật liên đới tới các yếu tốnước ngoài trong vụ việc dân sự cần giải quyết Trên thực tiễn, tất cả các nướctrên thế giới đều ấn định một hệ thuộc luật duy nhất đối với tố tụng dân sự quốc

tế, đó là hệ thuộc luật Lex fori, và vì tính chất nhất quán trong mọi trường hợp,nên Tố tụng dân sự quốc tế đã thiết lập nguyên tắc là nguyên tắc Lex fori

Lex fori là thuật ngữ cổ La Mã trong tư pháp quốc tế, có nghĩa là luật củatòa án, được gọi tắt ở Việt Nam với tên gọi là Luật tòa án Lex fori xuất phát làmột trong các hệ thuộc luật thuộc quy phạm xung đột trong tư pháp quốc tế, vớinội dung là hệ thống pháp luật của nước có tòa án đang xét xử vụ án Với các hiểu

đó, tòa án có thẩm quyền khi giải quyết vụ việc chỉ áp dụng luật nước mình Tùytheo cách hiểu theo nghĩa rộng hay nghĩa hẹp, mà tòa án mỗi nước sẽ áp dụng cảluật nội dung và hình thức hoặc chỉ áp dụng về luật hình thức

2 Cơ sở của việc thiết lập nguyên tắc Lex fori trong tố tụng dân sự quốc tế 2.1 Cơ sở lí luận

Bất kì một vấn đề nào trong tư pháp quốc tế cũng cần có các quy phạmxung đột để chỉ dẫn luật áp dụng cụ thể Việc thiết lập nguyên tắc Lex fori trong

tố tụng dân sự quốc tế vì thế, trước hết cần được đặt ra để đảm bảo hệ thống phápluật nhất quán được tòa án áp dụng để trình tự, thủ tục giải quyết là như nhau đốivới mọi vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài và để có được điều đó, cần phải dựatrên một số nguyên tắc nhất định chứ không thể tự do, tùy tiện Việc xây dựngnguyên tắc Lex fori trong tố tụng dân sự quốc tế vì thế cũng không phải ngẫu

3

nhiên mà được xây dựng, lựa chọn để áp dụng trong TTDS quốc tế bởi những cơ

sở sau:

Một là, trong TTDS quốc tế, cần nhấn mạnh bản chất là các quy định về

trình tự, thủ tục giải quyết một vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài Tất cả cáchoạt động này đều sẽ do tòa án có thẩm quyền thực hiện Việc thiết lập mộtnguyên tắc duy nhất là tòa án áp dụng hệ thống pháp luật nơi tòa án có thẩmquyền, sẽ giúp cho tòa án có thể tiến hành các hoạt động tố tụng một cách hiệuquả nhất bởi lẽ tòa án có thể hiểu rõ, đúng về nội dung pháp luật nước mình vàcác thức vận hành trên thực tiễn Đồng thời vì chỉ là những quy định về trình tự,thủ tục giải quyết, tức là cách thức làm sao để làm sáng tỏ sự thật khách quan vụ

án nên dù là các vụ việc có yếu tố nước ngoài với những bản chất, tính phức tạpkhác nhau thì cũng sẽ không ảnh hưởng đến tính đúng đắn của phán quyết, cóchăng là vì tư duy pháp lý về cách thức tiến hành hoạt động tố tụng mà việc đưa

ra phán quyết được thuận lợi hay khó khăn hơn Ngược lại, nếu như trong từngtrường hợp, tòa án lại áp dụng hệ thống pháp luật khác nhau để giải quyết sẽ gâykhó khăn cho tòa trong làm quen cũng như hiểu các quy định pháp luật, ảnhhưởng đến hiệu quả hoạt động giải quyết vụ án

Hai là, Xuất phát từ quyền lực về chủ quyền của mỗi quốc gia Mỗi quốc

gia đều được công nhận chủ quyền bởi cộng đồng quốc tế và trở thành một chínhquyền hợp pháp với việc kiểm soát trên một khu vực lãnh thổ xác định cùng tất cả

cư dân sinh sống trong phạm vi biên giới của vùng lãnh thổ đó Một trong nhữngquyền lực về chủ quyền quan trọng nhất của bất kỳ chính quyền nào là ban hànhcác đạo luật cùng xác định phạm vi áp dụng của chúng Đối với tòa án, hoạt độngxét xử là hoạt động nhân danh nhà nước, do đó cách thức tiến hành cũng cần được

đi theo quy chế pháp lý của quốc gia, thậm chí một số quan điểm cho rằng: nếunhư luật pháp nước ngoài có thể được áp dụng thì nhà nước đó có thể coi là không

có đầy đủ chủ quyền trong phạm vi lãnh thổ của mình

Ba là, Khác với các ngành luật khác, tư pháp quốc tế có 2 nhiệm vụ chính

xác định cơ quan tài phán nào có thẩm quyền giải quyết vụ việc và hệ thống phápluật nào sẽ được áp dụng để giải quyết tranh chấp có yếu tố nước ngoài Hệ thuộc

4

luật Lexfori do đó, không chỉ thuộc quy phạm xung đột được quy định trong tưpháp quốc tế mà còn trở thành một nguyên tắc quan trọng trong tố tụng dân sựquốc tế, được hiểu rằng đây sẽ là kim chỉ nam, tư tưởng cho các quốc gia trongviệc áp dụng luật khi giải quyết vụ việc dân sự có YTNN Điều này bắt nguồn từviệc cần phải để tất cả các quốc gia đều áp dụng pháp luật một cách độc lập trongphạm vi nước mình Mỗi quốc gia đều như vậy sẽ tạo nên sự nhất quán và thốngnhất trong áp dụng pháp luật, đồng thời mang tính bắt buộc khi tòa án thực thi

2.2 Cơ sở thực tiễn

Xu thế hội nhập, toàn cầu hóa dẫn đến gia tăng các mối quan hệ, làm đadạng các quan hệ pháp luật dân sự nói chung, quan hệ pháp luật dân sự có yếu tốnước ngoài nói riêng Trong quá trình hoạt động, các tranh chấp dân sự phát sinhthường xuyên đòi hỏi phải có cơ quan có thẩm quyền đứng ra giải quyết, sau khiphân định được tòa án có thẩm quyền, lại cần phải lựa chọn luật áp dụng để cânbằng lợi ích của cả công dân nước mình và công dân nước khác Đây là một vấn

đề mang tính phức tạp và khó khăn bởi sự xuất hiện của xung đột pháp luật giữacác quốc gia

Trên thực tế, mỗi quốc gia có các tư duy pháp lý khác nhau, cùng một vấn

đề, các quốc gia có cách nhìn nhận và điều chỉnh khác nhau Do đó, việc tòa áncủa quốc gia này áp dụng hệ thống pháp luật kia dẫn đến rất nhiều khó khăn, hạnchế Thực tiễn cũng cho thấy việc tòa án quốc gia này hiểu rõ được nội dung phápluật của quốc gia kia là không dễ dàng Bên cạnh đó đối với một vấn đề, hầu hếtcác quốc gia đều mong muốn và cho rằng sẽ sử dụng pháp luật nước mình điềuchỉnh, hay khi được giải quyết bằng pháp luật nước kia thì không đồng ý do đó đểtạo nên sự thống nhất trong việc giải quyết vụ việc dân sự nói chung và áp dụngpháp luật nói riêng, đặc biệt là trong xu thế toàn cầu hóa, đa dạng các quan hệ dân

sự có YTNN như hiện nay, cần thiết phải đưa ra một nguyên tắc chung trong ápdụng pháp luật trong tố tụng quốc tế và theo thời gian nguyên tắc Lex fori đãđược quy định ở tất cả các quốc gia như một tập quán quốc tế

II PHÂN TÍCH NGUYÊN TẮC LUẬT TÒA ÁN TRONG TỐ TỤNG DÂN

SỰ QUỐC TẾ

5

1 Nội dung nguyên tắc

Tinh thần chủ đạo của nguyên tắc Lex fori là khi giải quyết vụ việc dân sự theo nghĩa rộng có yếu tố nước ngoài, tòa án quốc gia có thẩm quyền thụ lý vụ việc sẽ áp dụng pháp luật nước mình để giải quyết vụ việc dân sự đó Tùy theo tư

duy pháp lý của mỗi quốc gia, phạm vi luật áp dụng được hiểu theo nghĩa rộngbao gồm luật nội dung và luật hình thức, hoặc theo nghĩa hẹp, chỉ bao gồm luậthình thức

Trong đó, pháp luật nước mình, tức pháp luật của quốc gia nơi tòa án cóthẩm quyền giải quyết vụ việc bao gồm các Điều ước quốc tế mà quốc gia đó làthành viên, trong trường hợp Điều ước quốc tế không quy định thì căn cứ theopháp luật quốc gia Luật nội dung bao gồm các văn bản luật là nguồn luật củangành luật tư pháp quốc tế như Bộ luật dân sự, Luật hôn nhân & gia đình, ; Luậthình thức như Bộ luật tố tụng dân sự…

Các vụ việc dân sự theo nghĩa rộng ở đây là các tranh chấp, yêu cầuphát sinh từ quan hệ dân sự như mua bán hàng hóa, bồi thường thiệt hại ngoài hợpđồng; các quan hệ lao động như việc xử lý kỉ luật lao động theo hình thức sa thảihoặc tranh chấp về trường hợp bị đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động, tranhchấp giữa người giúp việc gia đình với người sử dụng lao động; quan hệ hôn nhân

và gia đình như chấm dứt nuôi con nuôi, xác định cha, mẹ cho con; quan hệ kinhdoanh thương mại như tranh chấp về quyền sở hữu trí tuệ, yêu cầu liên quan đếnTrọng tài thương mại Việt Nam giải quyết tranh chấp theo quy định của pháp luật

Một vấn đề tiếp theo cần xác định rõ ở đây là căn cứ để xác định tòa án củaquốc gia nào có thẩm quyền giải quyết vụ việc dân sự có YTNN Điều này đượccăn cứ theo các Điều ước quốc tế mà các quốc gia liên quan đã kí kết hoặc thamgia, trường hợp ĐƯQT không quy định, thì căn cứ theo quy định pháp luật của

các quốc gia đó Ví dụ: Khoản 1 điều 469 BLTTDS 2015 quy định Thẩm quyền

chung của tòa án Việt Nam giải quyết các vụ việc ly hôn có yếu tố nước ngoài

trong các trường hợp cụ thể sau: “Bị đơn là cá nhân cư trú, làm ăn, sinh sống lâu dài tại Việt Nam; Bị đơn có tài sản trên lãnh thổ Việt Nam; Việc ly hôn mà nguyên đơn hoặc bị đơn là công dân Việt Nam hoặc các đương sự là người nước ngoài

6

cư trú, làm ăn, sinh sống lâu dài tại Việt Nam…” Như vậy, việc xác định tòa án

nào có thẩm quyền cũng sẽ căn cứ theo các quy phạm xung đột của các quốc gia.Bước tiếp theo là bước xác định luật mà tòa án có thẩm quyền áp dụng, lúc nàydựa trên nguyên tắc Lex fori, mà chúng ta có thể xác định ngay cần áp dụng hệthống pháp luật nào để giải quyết vụ việc dân sự đó

Đối với cách hiểu theo nghĩa rộng, các quốc gia cho rằng tòa án đã áp dụngnội luật để tiến hành các hoạt động tố tụng tuy nhiên rõ ràng mấu chốt là luật nộidung để đi đến giải quyết lợi ích giữa các bên, tòa án cũng cần có sự thấu hiểu để

áp dụng một cách chính xác, đồng thời điều này cũng đưa đến đơn giản hóa việcgiải quyết các xung đột pháp luật Đối với cách hiểu theo nghĩa hẹp, các quốc giavẫn cho rằng việc tòa án áp dụng luật về hình thức để xét xử là cần thiết, tuynhiên đối với việc áp dụng luật nội dung thì không đơn giản như vậy bởi các quan

hệ xã hội vô cùng đa dạng, và tùy mỗi vụ việc dân sự mà cần giải quyết theo hệthống pháp luật của các quốc gia này, quốc gia kia mới thuận lợi cho giải quyếtcũng như đảm bảo lợi ích hai bên Mỗi cách hiểu, như vây, có những ưu và nhượcđiểm nhất định, tùy theo tư duy pháp lý, các quy định được thiết lập, các điều kiệnkinh tế, xã hội, mà ở mỗi quốc gia lại có cách hiểu khác nhau và phát huy hayhạn chế các ưu, nhược điểm khác nhau

Tuy nhiên, có thể thấy dù là theo cách hiểu nào thì một điều chắc chắn làtòa án có thẩm quyền sẽ luôn áp dụng luật hình thức của nước mình để tiến hànhcác hoạt động tố tụng Tính hợp lý của điều này được thể hiện ở chỗ: việc áp dụngluật quốc gia về cơ bản sẽ giúp tòa án hiểu rõ để tiến hành đúng đắn các hoạt động

tố tụng đồng thời việc chỉ áp dụng luật hình thức của nước nơi tòa án có thẩmquyền không ảnh hưởng lớn đến hiệu quả hoạt động xem xét tính đúng đắn củanội dung các quan hệ dân sự có YTNN

2 Ngoại lệ của nguyên tắc

Mặc dù các nguyên tắc mang tính bắt buộc nhưng về mặt lý luận cũng nhưtrên thực tiễn, một số nguyên tắc vẫn có các ngoại lệ Điều này tạo nên tính mềmdẻo của nguyên tắc, khắc phục nhược điểm của sự cứng nhắc, tạo nên tổng quan

7

là sự áp dụng hài hòa, phù hợp trên thực tế Về điều này, nguyên tắc Lex fori cũng

có những trường hợp ngoại lệ như sau:

Một là, trong các hiệp định tương trợ tư pháp và pháp lý (song phương và

đa phương), các bên có thể thỏa thuận cho phép cơ quan tiến hành tố tụng trong

chừng mực nhất định áp dụng luật tố tụng nước ngoài Ví dụ: Tòa án Việt Nam

thực hiện ủy thác tư pháp theo đề nghị của bên yêu cầu, có thể áp dụng pháp luậtcủa nước của cơ quan yêu cầu đó, với điều kiện chúng không mâu thuẫn với pháp

luật Việt Nam

Khoản 2 Điều 17 Hiệp định tương trợ tư pháp giữa Việt Nam và Pháp năm

1999 quy định: “…Cơ quan yêu cầu đề nghị, cơ quan được yêu cầu có thể thực hiện

uỷ thác tư pháp theo một thể thức đặc biệt, trừ khi trái với pháp luật của Nước ký kết được yêu cầu hoặc không thể thực hiện được theo thể thức đó vì trái với thông lệ của Nước ký kết được yêu cầu hoặc vì có khó khăn trong thực tế ”

Khoản 1 Điều 7 Hiệp định tương trợ tư pháp giữa Việt Nam và Lào năm

1998 quy định : “ Trong trường hợp có đề nghị của cơ quan tư pháp của nước ký kết yêu cầu, Cơ quan tư pháp của nước ký kết được yêu cầu có thể áp dụng pháp luật của Nước ký kết yêu cầu, nếu pháp luật được áp dụng không trái với pháp luật của Nước ký kết được yêu cầu.”

Hai là, Pháp luật từng nước có thể dẫn chiếu áp dụng luật nước ngoài

Ví dụ 1: Điều 466 BLTTDS 2015 quy định Năng lực pháp luật tố

tụng dân sự và năng lực hành vi tố tụng dân sự của người nước ngoài như sau: “

a) Theo pháp luật của nước mà người nước ngoài có quốc tịch;…b) Theo pháp luật của nước nơi người nước ngoài có quốc tịch và cư trú tại một trong các nước mà họ có quốc tịch nếu họ có nhiều quốc tịch nước ngoài…”

3 Sự thể hiện của nguyên tắc Luật tòa án trong quy định pháp luật Tố tụng dân sự quốc tế của các quốc gia

3.1 Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam

a Điều ước quốc tế

Tính đến tháng 7 năm 2017, Việt Nam đã ký kết các Hiệp định tương trợ tưpháp và pháp lý trong lĩnh vực dân sự với khoảng 18 quốc gia như Hiệp định

8

tương trợ tư pháp với Liên Xô (1981), Tiệp Khắc (1982), Cu Ba (1984),Hungary(1985), Bungary (1986), CH Ba Lan (1993),…2 Trong các hiệp định này, đều có

sự thống nhất trong việc áp dụng luật của quốc gia nơi tòa án có thẩm quyền đốivới các hoạt động tố tụng dân sự, còn đối với luật nội dung thì tùy theo từng vấn

đề cụ thể mà áp dụng các hệ thuộc luật khác

* Hiệp định tương trợ tư pháp giữa Việt Nam với Liên Xô

Luật hình thức: Điều 6: “1 Trong việc thưc hiện ủy thác tư pháp, cơ quan được yêu cầu áp dụng pháp luật của nước mình.” ; Điều 47: “1 Thủ tục thi hành quyết định

do pháp luật của nước ký kết nơi thi hành quy định.”

Luật nội dung: Điều 25: “1 Nếu hai vợ chồng cùng là công dân một nước ký kết thì việc ly hôn sẽ tiến hành theo pháp luật của nước ký kết mà họ là công dân khi đưa đơn

ly hôn…”

* Hiệp định tương trợ tư pháp với Hunggari

Luật hình thức: Điều 9: “1 Cơ quan được yêu cầu tiến hành tống đạt giấy tờ phù hợp với pháp luật của nước mình về việc tống đạt giấy tờ …”.

Luật nội dung: Điều 29: “Tòa án có thẩm quyền tuyên bố các việc mất tích và chết…là Tòa án của nước ký kết mà người mất tích hay người chết là công dân căn cứ vào những tài liệu cuối cùng khi người đó còn sống ”

* Hiệp định tương trợ tư pháp với CHDCND Lào

Điều 51: “Công dân của Nước ký kết này, không phân biệt là nguyên đơn hoặc bị đơn trong một vụ án tại Toà án của Nước ký kết kia, phải nộp lệ phí Toà án theo quy định của Nước ký kết đó.”

* Hiệp định tương trợ tư pháp với Liên bang Nga

Điều 22: “Trong trường hợp nói ở các Khoản 1 và 2 trên đây, các cơ quan tư pháp của các nước kí kết chỉ áp dụng pháp luật của nước mình”

3.3 Pháp luật quốc gia

Thực tế ở Việt Nam, trong lĩnh vực tố tụng dân sự quốc tế, luật tố tụng (luậthình thức) được áp dụng để xác định thẩm quyền, trình tự, thủ tục các hoạt động

2 Danh mục các hiệp định về tương trợ tư pháp tương trợ tư pháp và pháp lý giữa Việt Nam và các nước https://lanhsuvietnam.gov.vn/Lists/BaiViet/B%C3%A0i%20vi%E1%BA%BFt/DispForm.aspx? List=dc7c7d75-6a32-4215-afeb-47d4bee70eee&ID=414

9

tố tụng cụ thể của tòa án Việt Nam trong việc giải quyết các vụ việc dân sự theonghĩa rộng có yếu tố nước ngoài (trừ trường hợp điều ước quốc tế mà Việt Namtham gia có quy định khác) theo khoản 3 Điều 2 BLTTDS 2015

Việt Nam áp dụng nguyên tắc Luật tòa án theo nghĩa hẹp do đó, với luật nộidung khi áp dụng để giải quyết các vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài cụ thể, sẽtùy thuộc vào sự dẫn chiếu của các quy phạm xung đột thống nhất hoặc các quyphạm xung đột nội địa do Việt Nam xây dựng dẫn chiếu đến và có thể là mộttrong các hệ thống pháp luật sau: Pháp luật quốc tế (điều ước quốc tế, tập quánquốc tế); pháp luật quốc gia (pháp luật nước ngoài hoặc pháp luật của nhà nướcmình)

Ví dụ: Khoản 3 Điều 127 LHNGĐ 2014 quy định: “Việc giải quyết tài sản là bất động sản ở nước ngoài khi ly hôn tuân theo pháp luật của nước nơi có bất động sản đó.”; Khoản 1 Điều 676 Bộ luật dân sự 2015 quy định: “Quốc tịch của pháp nhân được xác định theo pháp luật của nước nơi pháp nhân thành lập.”

3.2 Một số quốc gia khác

Vương quốc Anh cũng là quốc gia đi theo nguyên tắc Lex fori trong tố tụngdân sự quốc tế với cách hiểu theo nghĩa hẹp Điều này được thể hiện qua một sốquy định sau: Anh là thành viên của Hội đồng Quy định 1346/2000 về các thủ tục

tố tụng mất khả năng thanh toán, trong đó quy định rõ: Nếu tòa án Anh có thẩmquyền (thuộc trường hợp nếu lợi ích chính của con nợ tập trung ở Anh và xứWales), luật nước Anh sẽ được áp dụng; Hay đối với nghĩa vụ hợp đồng và hành

vi pháp lý, các vấn đề về thủ tục sẽ được xác định bởi lex fori Còn đối với luậtnội dung, pháp luật áp dụng có thể là luật của nước khác như trong trường hợp đốitượng giao dịch là bất động sản, luật áp dụng là luật của nơi đặt tài sản.3

Cùng với nước Anh, các tòa án các nước thuộc khối thịnh vượng chung như

Canada, Úc, Papua New Guinea, New Zealand, và Jamaica áp dụng nguyên tắc

3 Mạng tư pháp châu Âu (trong các vấn đề dân sự và thương mại)

10

suy đoán luật nước ngoài tương tự luật nơi xét xử để dẫn đến áp dụng luật nơi xét

xử (lex fori).4

Cộng hòa Pháp, Liên Bang Thụy Sĩ hay Vương quốc Bỉ cũng áp dụngnguyên tắc luật tòa án theo nghĩa hẹp5 Cụ thể:

Trong Công ước Lahay năm 1978 về luật áp dụng với chế độ tài sản

vợ chồng mà Pháp là thành viên tại Điều 3 Công ước này quy định: “ Chế độ tài sản vợ chồng được qui định bởi luật của quốc gia mà vợ chồng đã lựa chọn trước khi kết hôn Vợ chồng chỉ có thể lựa chọn một trong các luật điều chỉnh như sau: (1) Luật của quốc gia mà vợ hoặc chồng có quốc tịch tại thời điểm lựa chọn …” hay việc nhận

con dựa theo luật quốc tịch của người nhận hoặc luật quốc tịch của người con(Điều 311 BLDS) Cho thấy việc tòa án áp dụng luật nội dung có thể phụ thuộcvào sự thỏa thuận của các bên hay luật nước khác

Pháp luật của Liên bang Thụy Sỹ quy định: tòa án Thụy Sỹ nơi cư trú của

bị đơn hoặc tòa án Thụy Sỹ nơi nguyên đơn đã cư trú ít nhất 1 năm ở Thụy Sỹ cóquyền giải quyết ly hôn và ly thân Luật áp dụng trong trường hợp này là luậtThụy Sỹ hay khi xác định huyết thống thì luật áp dụng trong trường hợp này làluật nơi thường trú của trẻ em

Pháp luật Vương quốc Bỉ cũng tương tư như vậy như về thừa kế: xác địnhtheo luật của nước nơi cư trú cuối cùng của người chết; về quyền tài sản: đối vớivật quyền được xác định theo luật của nước nơi có tài sản (lex rei sitae)

4 Việc thực hiện nguyên tắc luật tòa án trong mối quan hệ với nguyên tắc khác trong Tố tụng dân sự quốc tế

Tố tụng dân sự quốc tế được thực hiện theo 04 nguyên tắc Nội dung củatừng nguyên tắc đan kết với nhau, hỗ trợ nhau nhằm đảm bảo cho cơ quan tư pháp

có thẩm quyền của các quốc gia tiến hành các hoạt động TTDS quốc tế, qua đóbảo vệ quyền và lợi ích của công dân, pháp nhân nước mình trên lãnh thổ củanhau, thúc đẩy sự sự phát triển của đời sống giao lưu dân sự quốc tế

4 Xác định nội dung pháp luật nước ngoài để giải quyết tranh chấp dân sự quốc tế bởi tòa án

dn-su-quoc-te-boi-ta-n/

https://thongtinphapluatdansu.edu.vn/2017/05/04/xc-dinh-noi-dung-php-luat-nuoc-ngoi-de-giai-quyet-tranh-chap-5 Nghiên cứu tư pháp quốc tế của Cộng hòa Pháp, Vương quốc Bỉ và Liên bang Thụy Sỹ

http://tks.edu.vn/thong-tin-khoa-hoc/chi-tiet/120/743

11

Đối với nguyên tắc tôn trọng chủ quyền quốc gia, an ninh của nhau Chúng

ta biết rằng các hoạt động tố tụng đều được thực hiện theo quy định của pháp luậtnơi tòa án có thẩm quyền đồng thời việc thực hiện các hành vi tố tụng tư pháptrên thực tế như thế nào là quyết định từ phía tòa án, song dù vậy cơ quan tư phápcác nước không được lợi dụng việc thực hiện các hành vi tố tụng tư pháp để cócác hành vi xâm phạm đến chủ quyền, an ninh quốc gia của nhau, can thiệp vàocông việc nội bộ của nhau, chẳng hạn như lợi dụng các hoạt động tố tụng điều tra

để ủy thác tư pháp nhằm tìm kiếm, khai thác thông tin của nước khác

Đối với nguyên tắc tôn trọng quyền miễn trừ tư pháp của nhà nước nước ngoài và của những người được hưởng quyền ưu đãi, miễn trừ ngoại giao Theo

nguyên tắc này trong lĩnh vực tố tụng dân sự quốc tế, quốc gia không bình đẳngvới cá nhân, pháp nhân, các tổ chức trong các tranh chấp dân sự mà có một bênquốc gia tham gia (trừ trường hợp quốc gia từ bỏ quyền miễn trừ tư pháp) Vớinhững người nước ngoài được hưởng quyền ưu đãi và miễn trừ ngoại giao, theoCông ước Viên năm 1961 về Quan hệ Ngoại giao trong lĩnh vực tố tụng dân sự,

họ được hưởng quyền miễn trừ xét xử dân sự trong 3 trường hợp Điều này sẽ liênquan đến việc áp dụng luật nội dung của tòa án Luật nội dung mà tòa án áp dụng

sẽ được tiến hành giải quyết đối với bất kỳ chủ thể nào, song trường hợp đương

sự là đối tượng được hưởng quyền miễn trừ thì tòa án phải tôn trọng và đưa raquyết định phù hợp, ví dụ như BLTTDS 2015 quy định nếu bị đơn được hưởngquyền miễn trừ tư pháp thì tòa án trả lại đơn khởi kiện,

Đối với nguyên tắc có đi có lại, cùng có lợi Nguyên tắc có đi có lại có ý

nghĩa thúc đẩy sự phát triển các quan hệ dân sự quốc tế không phân biệt chế độkinh tế, chính trị, xã hội… giữa các quốc gia Nguyên tắc này được xem như mộtnguyên tắc bổ trợ cho quá trình mà tòa án thực hiện nguyên tắc luật tòa án, đặcbiệt trong trường hợp các nước chưa có điều ước quốc tế liên quan đến lĩnh vực tốtụng dân sự quốc tế thì đây sẽ là cơ sở để tòa án vẫn có thể thực hiện các hoạtđộng tố tụng, hoạt động tương trợ tư pháp mang tính phối hợp với các nước hữuquan

12

Về điều này, Điểm b khoản 1 Điều 423 BLTTDS 2015 quy định bản án,quyết định dân sự của tòa án nước ngoài được công nhận và cho thi hành tại ViệtNam: “Bản án, quyết định về dân sự…mà nước đó và Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam chưa cùng là thành viên của điều ước quốc tế có quy định về công nhận và cho thi hành bản án, quyết định của Tòa án nước ngoài trên cơ sở nguyên tắc có đi có lại”;

Khoản 2 Điều 4 Luật Tương trợ tư pháp 2007: “ Trường hợp giữa Việt Nam và nước ngoài chưa có điều ước quốc tế về tương trợ tư pháp thì hoạt động tương trợ tư pháp được thực hiện trên nguyên tắc có đi có lại …”

III Ý NGHĨA NGUYÊN TẮC LEX FORI (LUẬT TÒA ÁN) TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ QUỐC TẾ

Một là, Nguyên tắc Lex fori là nguyên tắc đặc trưng, quan trọng nhất của

tố tụng dân sự quốc tế Lex fori được khẳng định là nguyên tắc đặc trưng trong tố

tụng dân sự quốc tế bởi khác với các lĩnh vực khác trong tư pháp quốc tế, tố tụngdân sự quốc tế chỉ áp dụng một hệ thuộc luật duy nhất là hệ thuộc luật Lex fori vàxem Lex fori là một hệ thuộc luật chính thức chứ không phải chỉ được áp dụngkhi các hệ thuộc luật khác không thể hiện được vai trò Do đó nhắc đến nguyêntắc Lex fori, chúng ta nghĩ đến vai trò của nó trong tố tụng dân sự quốc tế Nói vềtầm quan trọng của Lexi fori trong tố tụng dân sự quốc tế, chúng ta khẳng địnhđây là nguyên tắc quan trọng nhất trong tất cả 4 nguyên tắc, bởi: thứ nhất cácnguyên tắc khác đều là những nguyên tắc nói chung, mang tính phổ cập và cơ bảntrong bất kì ngành luật nào; thứ hai tố tụng dân sự quốc tế là hoạt động của tòa ántrong việc giải quyết các vụ việc phát sinh từ các mối quan hệ dân sự theo nghĩarộng có yếu tố nước ngoài và việc bảo đảm thi hành các bản án, các quyết địnhdân sự thuộc thẩm quyền giải quyết của tòa án theo một trình tự, thủ tục do phápluật quy định, như vây điều quan trọng cần thiết phải được đặt ra là lựa chọn luật

áp dụng để tòa án đưa ra những bản án, quyết định chính xác nhất, đảm bảo, cânbằng quyền lợi của các bên đương sự

Hai là, Nguyên tắc Lex fori Là nguyên tắc nền tảng, cơ sở cho việc giải

quyết các vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài Các hoạt động của tòa án đều phải

được tiến hành dựa trên các quy định pháp luật Việc xác định luật mà cơ quan tư

13