Luận văn sư phạm Nghệ thuật huyền thoại trong tiểu thuyết vụ án của F.Kafka

Giỏo sư Hoàng Trinh trong cuốn Phương Tõy văn học và con người, đó so sỏnh nghệ thuật huyền thoại của Kafka với cỏc nhà văn phương Tõy khỏc cựng sử dụng huyền thoại “cỏc nhà văn hiện thự

Trang 1

lý đã chấm dứt sự tồn tại vào cuối những năm 60 nhưng dư âm của nó vẫn kéo dài đến tận ngày nay

Ở Việt Nam, văn học phi lí cũng bắt đầu được nghiên cứu từ những năm 60 của thế kỉ XX Đến cuối những năm 80, sau khi đất nước thống nhất, văn học phi lý mới bắt đầu được dịch sang tiếng Việt cho đến nay vẫn chưa được đầy đủ

Hiện tượng văn học phi lí ấy gắn với một thứ nghệ thuật độc đáo: Nghệ thuật huyền thoại – Đây chính là một trong những đổi mới của tiểu thuyết thế

kỷ XX Huyền thoại giờ đây không tham gia vào xây dựng cốt truyện, làm phong phú hơn nghệ thuật trần thuật mà còn thể hiện tư tưởng của nhà văn

Tiêu biểu cho nghệ thuật tiểu thuyết thế kỉ XX, ta phải kể đến F Kafka Sáng tác của Kafka được xem là một “ hiện tượng văn học” Đến thập niên

50, Kafka trở thành “mốt” ở Pháp Trong đó, hình thức nghệ thuật và ý nghĩa tác phẩm của F.Kafka luôn là đề tài mới mẻ hấp dẫn đối với ngưới tìm hiểu, nghiên cứu về sáng tác của ông

Tác phẩm của F.Kafka hiện nay còn gây ra nhiều tranh cãi Những tác phẩm ấy mới chỉ được đưa vào giảng dạy ở khoa Văn các trường Cao đẳng, Đại học trong cả nước mà chưa hề có mặt ở chương trình phổ thông Đây cũng là vấn đề mới mẻ của chương trình giảng dạy văn học nước ngoài Do

đó, việc nghiên cứu phương thức huyền thoại trong tác phẩm của Kafka nói

Trang 2

và giàu sang của kẻ khác…” [5, 645]

Trong tác phẩm của mình Kafka luôn xây dựng lên những nhân vật với

tư cách là con người nhỏ bé bị tha hoá, con người không có chút liên hệ nào với thế giới xung quanh Con người không phải là thành viên của xã hội mà trở thành kẻ bị ruồng rẫy bị xua đuổi Quan niệm này được thể hiện hầu hết trong các tác phẩm nổi tiếng của ông: Hoá thân(1915), Vụ án(1925), Lâu đài(1926),….Đặc biệt là tác phẩm Vụ án

Nghiên cứu về Kafka cũng như tác phẩm Vụ án của ông trên thế giới đã

có nhiều công trình nghiên cứu ở các nước

Ở phương Tây, có nhiều công trình nghiên cứu giới thiệu Kafka của các nhà văn, nhà lí luận phê bình như: Măc Brôt, Brena Grôthuyzan, Hecman Brôtsô, Natali, Xarôt, Môrixơ Blăngsô Số đông các tác giả này đều hết lời tán dương ca ngợi, đề cao các sáng tác nghệ thuật của ông

Trong tập tiểu luận bàn về Nghệ thuật tiểu thuyết thời đại nghi ngờ, Natali Xarốt đã tán thành quan điểm cho rằng “ Kafka là thiên tài của thời đại chúng ta K là nhà tiên tri báo trước kỉ nguyên của con người phi lí Con người không có sự sống” Từ đó, Xarốt kêu gọi con người phải theo gót

Trang 3

Ở Việt Nam, như đã nói văn học phi lí đã được nghiên cứu bắt đầu từ những năm 60 Đã có nhiều bài viết, khảo luận, tiểu luận phê bình về tác giả Kafka cũng như tác phẩm của ông

Trong tập tiểu luận phê bình nghiên cứu Phương Tây văn học và con người, Hoàng Trinh khi bàn về văn học viết về “thân phận con người”, tác giả

đã có một bài viết riêng: “F.Kafka và con người trong thế giới tha hóa” Ở bài viết này, tác giả đề cập đến vấn đề con người qua một tác phẩm mẫu mực đồng thời nêu lên khuynh hướng chính trị, nhân cách quan điểm, phương thức sáng tạo độc đáo của Kafka khác với các tác phẩm cùng thời

Trong cuốn Văn học phi lí, tác giả Nguyễn Văn Dân cũng có khảo luận bàn về hiện tượng văn học phi lí Ở chương II của khảo luận đề cập đến

“những bước tiến hoá của văn học phi lí”, trong đó có nói đến sự thống nhất của hai mặt đối lập: Kafka – Camus Đặc biệt ở chương IV- “Văn học phi lí là một sự khủng hoảng mang tính sáng tạo”, tác giả đã phân tích những ảnh hưởng của Kafka đến văn học Trung Quốc và Việt Nam.[2, trang 33 - 45]

Trên hành trình chân lí là bài viết của Lê Huy Bắc, tác giả nhấn mạnh ảnh hưởng to lớn của Kafka đối với văn học thế kỉ XX, là một trong số những tác giả vĩ đại của phép biện chứng cũ và mới, truyền thống và cách tân

Trang 4

Lê Thị Minh Hương 4 Lớp K32E – NGữ văn

Tỏc phẩm Vụ ỏn cũng đó cú rất nhiều ý kiến bỡnh luận Ở cỏc nước phương Tõy trừ một số nhà phờ bỡnh Mỏc xớt và nhà phờ bỡnh đứng trờn lập trường của chủ nghĩa hiện thực Cũn cỏc nhà phờ bỡnh khỏc thường đề cao những khớa cạnh siờu hỡnh học, những khớa cạnh “thần bớ” của tỏc phẩm…Họ muốn chứng minh thõn phận của Jụzộp K là thõn phận của con người núi chung: “cụ đơn một cỏch khủng khiếp”, “sống mà khụng được khiếu nại”,

“một kẻ đó chết giữa những người sống” một thực thể tồn tại như “một con người khắc kỉ”, đó, “đún nhận lưỡi dao lạnh ngắt cựng với phiến đỏ”…[16, 19]

Tỏc giả Nguyễn Ngọc Thi cú bài viết “Nột đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết F Kafka” in trong Thụng bỏo khoa học, Đại học sư phạm Hà Nội 2, số

2, 1996 Bài viết nhấn mạnh Vụ ỏn cựng với Hoỏ thõn và Lõu đài là một trong những tỏc phẩm tiờu biểu của Kafka Bờn cạnh đú tỏc giả cũn nhấn mạnh vai trũ đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết hiện đại Bài viết đó nờn những nột đổi mới của tỏc giả qua thế giới nhõn vật và sự di động điểm nhỡn của tỏc phẩm Qua

đú khẳng định sức hấp dẫn của tỏc phẩm Kafka đối với độc giả

Trong sỏng tỏc của Kafka thỡ Nghệ thuật huyền thoại cũng được nhắc đến rất nhiều, nú là một trong những yếu tố làm nờn tờn tuổi của Kafka và trở thành nguồn đề tài nghiờn cứu hấp dẫn đối với nhiều nhà nghiờn cứu

Giỏo sư Hoàng Trinh trong cuốn Phương Tõy văn học và con người, đó

so sỏnh nghệ thuật huyền thoại của Kafka với cỏc nhà văn phương Tõy khỏc cựng sử dụng huyền thoại “cỏc nhà văn hiện thực dựng thủ phỏp huyền thoại

để phản ỏnh những vấn đề của cuộc sống”, Kafka đi từ những sự kiện rất thực

tế để xõy dựng một thế giới rất thần bớ cú tớnh chất mập mờ hai mặt theo kiểu của ụng Một mặt thật và một mặt giả, lơ lửng giữa thực tế và ảo ảnh, giữa nhận thức và trực giỏc, giữa thỏi độ “nhập cuộc” và tinh thần “thoỏt tục”.[16,35]

Trang 5

Giỏo sư Trương Đăng Dung khi ngiờn cứu về tỏc phẩm của Kafka cũng

đi đến nhận xột: “Trong tỏc phẩm của Kafka, khụng gian và thời gian khụng mang tớnh cụ thể, tất cả đều diễn ra với những hỡnh ảnh nhuốm màu sắc huyền thoại Người đọc khụng thể biết được tại sao sự việc xảy ra, hiện thực được huyền thoại hoỏ ở nơi “phự hợp” nhất vào thời điểm phự hợp nhất mà chỉ cú Kafka biết được”.[ 12,15]Và khi ngiờn cứu về nhõn vật, Giỏo sư viết tiếp “cỏc nhõn vật của Kafka thường xuất hiện giữa một thế giới kỡ lạ hoặc trong hoàn cảnh trớ trờu hài hước Cỏi thế giới đang mở ra trước mắt người đọc là một thế giới quỏi dị và xa lạ, xa lạ với họ cho đến lỳc chết”.[4, 13] Như vậy, ở đõy Trương Đăng Dung đó đề cập đến khụng gian, thời gian, nhõn vật dưới cỏi nhỡn huyền thoại Đú là một trong những thành cụng tiểu biểu mà Kafka

đó làm được trong tỏc phẩm của mỡnh

Về nghệ thuật huyền thoại trong tỏc phẩm Vụ ỏn, tỏc giả Lờ Nguyờn Cẩn, trong cuốn Tỏc giả tỏc phẩm văn học nước ngoài đó nhận xột: “Hỡnh ảnh Jụzộp.K nhõn viờn ngõn hàng và hỡnh ảnh con người bị kết ỏn được ghộp nối với nhau nhưng khụng thể giải thớch và làm rừ cho nhau Bởi lẽ nhõn vật được tạo dựng một cỏch mụng lung, mơ hồ, huyền ảo, khụng cú cỏi gỡ cú thể tạo ra

sự định tớnh và định lượng cho nhõn vật được Cỏch thức xoỏ đi đường viền lịch sử của nhõn vật như vậy tạo ra cảm thức huyền thoại” [15, 520]

Như vậy, với sỏng tạo kỡ tài, cỏc tỏc phẩm của Kafka đó trở thành đề tài nghiờn cứu phong phỳ của cỏc học giả trong và ngoài nước Chớnh sự sỏng tạo ấy đó đưa Kafka lờn đỉnh cao của thiờn tài nghệ thuật và tỏc phẩm của Kafka đó trở thành loại tỏc phẩm mở với nhiều cỏch tiếp cận, với nhiều tầng nghĩa khỏc nhau Đặc biệt vấn đề huyền thoại trong tỏc phẩm của ụng đó trở thành mối quan tõm đặc biệt của bao nhà nghiờn cứu văn học Họ đó đưa ra nhiều cỏch đỏnh giỏ, cỏch lý giải dự khụng thể nào khỏm phỏ hết thiờn tài của nhà văn

Trang 6

Nghiờn cứu về Kafka cũng như những tỏc phẩm của ụng đó cú rất nhiều những cụng trỡnh nghiờu cứu nhưng do hạn chế về khả năng ngoại ngữ của bản thõn nờn người viết chỉ cú thể tiếp cận những nội dung thuộc đề tài thụng qua những tài liệu tiếng Việt của một số tỏc giả trong và ngoài nước Trong số những tài liệu mà chỳng tụi bao quỏt được, vấn đề “Nghệ thuật huyền thoại trong tiểu thuyết Vụ ỏn” đó được đề cập đến nhưng chưa mang tớnh hệ thống

và chuyờn sõu Tuy nhiờn cỏc ý kiến nờu trờn là những gợi ý hữu ớch để chỳng tụi triển khai khoỏ luận này

3 Mục đớch nghiờn cứu

Chọn đề tài là Nghệ thuật huyền thoại trong tiểu thuyết Vụ ỏn của Kafka người viết hướng tới những mục đớch sau:

Làm rừ đặc trưng, vai trũ của nghệ thuật huyền thoại trong tiểu thuyết

Vụ ỏn Đồng thời, giải mó một số vấn đề về tỏc phẩm cũng như con người của Kafka

Là bước tập dượt trong nghiờn cứu khoa học, vững vàng trong nghề nghiệp

4 Phạm vi nghiờn cứu

4.1 Nội dung nghiờn cứu

Tỡm hiểu nghệ thuật huyền thoại trong tiểu thuyết Vụ ỏn của Kafka

4.2 Tư liệu

Khảo sỏt tiểu thuyết Vụ ỏn theo bản dịch của Nguyễn Văn Dõn - Đức Tài – Phựng Văn Tửu – Trương Đăng Dung – Nguyễn Văn Qua – Lờ Huy Bắc (2003), F Kafka tuyển tập tỏc phẩm, nhà xuất bản Hội Nhà văn Trung tõm Văn hoỏ Ngụn ngữ Đụng Tõy, Hà Nội

5 Phương phỏp nghiờn cứu

Phương phỏp tra cứu

Trang 7

Phương phỏp thống kờ

Phương phỏp so sỏnh, đối chiếu

Phương phỏp phõn tớch tổng hợp

6 Đúng gúp của khoỏ luận

Tỏc giả B Brecht cho rằng: Muốn đi vào tỏc phẩm của Kafka thỡ phải

cú một chỡa khoỏ tốt Tiểu thuyết Vụ ỏn cũng khụng nằm ngoài quy luật đú Cho đến nay tỡnh hỡnh nghiờn cứu cuốn tiểu thuyết này vẫn cũn diễn ra phức tạp, cú nhiều khuynh hướng tiếp cận khỏc nhau dẫn đến những đỏnh giỏ trỏi ngược nhau Nghiờn cứu đề tài này, người viết mong muốn đúng gúp thờm một ý kiến, một cỏch hiểu của mỡnh về thế giới nghệ thuật của nhà văn, gúp thờm một tiếng núi vào sự hoàn thiện nghệ thuật huyền thoại trong tỏc phẩm

Vụ ỏn của Kafka

7 Bố cục của khoỏ luận

Khoỏ luận gồm những phần như sau:

Mở đầu

Nội dung: Gồm 2 chương

Chương 1: Phương thức sỏng tạo huyền thoại trong tiểu thuyết

Vụ ỏn của Kafka Chương 2: Hiệu quả và vai trũ của nghệ thuật huyền thoại trong tiểu thuyết Vụ ỏn của Kafka

Kết luận

Tài liệu tham khảo

Trang 8

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1 PHƯƠNG THỨC SÁNG TẠO HUYỀN THOẠI TRONG TIỂU

THUYẾT VỤ ÁN CỦA KAFKA

1.1 Khỏi niệm về huyền thoại

Trong văn học cú hai cỏch tiếp cận huyền thoại: Thứ nhất huyền thoại được hiểu theo nghĩa là một thể loại văn học, thứ hai huyền thoại được hiểu là một phương thức nghệ thuật

Từ điển văn học định nghĩa: “Huyền thoại là thể loại truyện ra đời sớm nhất trong trong lịch sử chuyện kể dõn gian của cỏc dõn tộc Đú là toàn bộ những cõu chuyện hoang đường , tưởng tượng về cỏc vị thần, và những con người, những loài vật mang tớnh chất thần kỡ, siờu nhiờn do con người thời nguyờn thuỷ sỏng tạo ra để phản ỏnh, lớ giải cỏc hiện tượng trong thế giới tự nhiờn và xó hội theo quan niệm “vạn vật hữu linh” (hay thế giới quan thần linh) của họ” Theo cỏch hiểu này thỡ huyền thoại chớnh là một thể loại văn học

Nhưng trong phạm vi nội dung đề tài nghiờn cứu, người viết đi sõu tỡm hiểu huyền thoại ở phương diện là một phương thức nghệ thuật trong tỏc phẩm Theo đú thỡ cú những cỏch định nghĩa cũng như quan niệm về nghệ thuật huyền thoại như sau:

Phương Tõy bàn nhiều đến nghệ thuật huyền thoại từ giữa thế kỉ XX Trong lĩnh vực văn học, hầu hết cỏc nhà nghiờn cứu đều tỡm đến nguồn gốc của thuật ngữ này từ ngụn ngữ cổ Hi Lạp Phiờn õm theo ngữ hệ La Tinh: Mythos, tiếng Phỏp: Mythe, tiếng Anh: Myth, tiếng Việt: Huyền thoại

Trang 9

Nhà nghiờn cứu Bacbờrix cho rằng: “Huyền thoại là một hỡnh tượng mà

ý nghĩa ngày càng sõu sắc thờm ngay cả khi kẻ sỏng tạo hoặc những hoàn cảnh sinh ra nú đó đi qua từ lõu rồi” Ưu điểm của định nghĩa này là đó mở rộng nội hàm của khỏi niệnm, mở ra con đường để tiếp cận huyền thoại thế kỉ

XX, nhưng ngay trong sự mở rộng ấy đó bộc lộ rừ hạn chế Trong lớ luận văn học hiện đại, với quan niệm tỏc phẩm văn học như là quỏ trỡnh, bất cứ một hỡnh tượng nào cũng cú khả năng sõu sắc thờm về ý nghĩa theo thời gian Như vậy, định nghĩa trờn cho phộp du nhập vào huyền thoại tất cả mọi hỡnh tượng

Garụđi lại vớ huyền thoại như một hệ thống tớn hiệu thứ ba, nhắc nhở và gợi cho chỳng ta liờn hệ đến một cỏi gỡ đú ngoài bản thõn hỡnh tượng Mặc dự trong định nghĩa này, Garụđi chưa luận giải một cỏch rừ ràng về mặt khoa học nhưng cũng phản ỏnh phần nào tớnh chất của huyền thoại, thậm chớ đó động đến đặc trưng cơ bản nhất của nú

Theo cuốn Hiểu biết vui, Nitsơ cho rằng huyền thoại là nguồn tinh lực khụng thể thiếu được của sự sống, sự sỏng tạo Khụng cú huyền thoại thỡ con người sẽ “mất gốc “, “khụ cằn” Với lớ luận của Nitsơ, rừ ràng hành động sỏng tỏc đó bị tỏch khỏi hiện thực và thỏi độ sống của người nghệ sĩ ễng chủ trương nghệ thuật phải trở về với “mộng ảo”, “ý trớ”, “đau khổ”, với sức mạnh phi lớ tớnh của tưởng tượng, của hư cấu, của những đam mờ quay cuồng

Như vậy, khỏi niệm huyền thoại ở cỏc nước phương Tõy đưa ra rất phong phỳ nhưng tựu chung lại họ đều khẳng định huyền thoại là những hỡnh ảnh được tạo nờn do trớ tưởng tượng của con người, mang tớnh kỡ lạ để giải thớch một hiện tượng hay nhằm biểu đạt một ý nghĩa nào đú

Ở Việt Nam, vào thế kỉ XX, khi tư duy huyền thoại trở thành một hiện tượng phổ biến trong văn học nghệ thuật thỡ cú rất nhiều người quan tõm đến định nghĩa một cỏch rừ ràng khỏi niệm này

Trang 10

Gs Phựng Văn Tửu quan niệm: “Huyền thoại là những hỡnh tượng nghệ thuật giỏn tiếp, cú tầm khỏi quỏt lớn và lung linh đa nghĩa Nú là những hỡnh ảnh tượng trưng với qui mụ lớn hơn cả bề rộng lẫn chiều sõu Huyền thoại hiện đại là do trớ tưởng tượng thuần tuý xõy dựng nờn, khụng thể xột đoỏn bằng lớ trớ hay tiờu chuẩn khoa học, nhưng thường cũng chẳng cú yếu tố hoang đường, chẳng cú thiờn thần, ỏ thỏnh ma quỷ cũng chẳng cú tầng địa ngục hay chốn thiờn đường”.[13, 214] Ở quan điểm này, Gs.Phựng Văn Tửu

đó chỳ ý đến vai trũ tạo ra tớnh đa nghĩa của nghệ thuật huyền thoại Bờn cạnh

đú ụng cũng đề cập đến tớnh hiện thực của nghệ thuật huyền thoại trong vai trũ là một phương thức nghệ thuật

Tỏc giả Hoàng Trinh trong cuốn Phương Tõy văn học và con người quan niệm: “Huyền thoại cú thể hiểu là những hỡnh ảnh rỳt ra từ cỏc thần thoại, điển tớch hoặc là hỡnh ảnh khỏc thường “phi lớ tớnh” do nhà văn sỏng tạo

ra, qua đú nhà văn núi lờn một cỏch ẩn ý những sự thật, những nỗi niềm, những ước vọng nào đú của cỏ nhõn mỡnh đồng thời cũng là của thời đại mỡnh Nú là một tấm voan mờ ảo, khoỏc lờn trờn những hiện thực sinh động

mà nhà văn đó chủ động che bớt ỏnh sỏng hoặc phỏ bỏ kớch cỡ”.[16, 37] Với quan niệm này Hoàng Trinh lại chỳ ý đến tớnh hư ảo của huyền thoại Huyền thoại thụng qua những yếu tố hư ảo để phản ỏnh hiện thực và tõm sự của nhà văn

Tỏc giả Đỗ Đức Hiểu cũng đưa ra ý kiến tương tự với Hoàng Trinh:

“Huyền thoại trước hết là một truyện kể cú ý nghĩa sõu thẳm, vĩnh cửu và toàn nhõn loại, dưới dạng biểu tượng, biểu đạt thõn phận con người, pha trộn cỏi thực với cỏi hoang đường, cỏi ảo, cỏi kỡ diệu, thường bằng phương phỏp phúng đại làm lệch lạc hỡnh tượng nhõn vật hoặc sự kiện lịch sử, cú khi thần

bớ nú, nhằm giải thớch một nhõn vật kỡ vĩ hay để tuyờn truyền một tư tưởng nào đú”

Trang 11

1.2 Phương thức tạo dựng huyền thoại trong tiểu thuyết Vụ án của Kafka

Huyền thoại là một yếu tố quan trọng làm nên thế giới nghệ thuật của Kafka Nếu các nhà văn hiện thực dùng nghệ thuật huyền thoại để phản ánh vấn đề của cuộc sống, thì Kafka lại đi từ những sự kiện rất thực tế nhưng để xây dựng một thế giới huyền bí có tính chất mập mờ hai mặt Trong những sáng tác của Kafka nhìn vào đâu ta cũng thấy bóng dáng của huyền thoại Trong giới hạn phạm vi nghiên cứu của đề tài là Nghệ thuật huyền thoại trong tác phẩm Vụ án, người viết xin đưa ra một số yếu tố huyền thoại tiêu biểu được Kafka sử dụng trong tác phẩm:

1.2.1 Huyền thoại hoá thời gian

Thời gian nghệ thuật là một hình thức nội tại của hình tượng nghệ thuật Nó bao gồm hai yếu tố thời gian điểm nhìn và thời gian trần thuật Thời gian nghệ thuật có thể được đảo ngược, được đo bằng nhiều thước đo khác nhau, bằng sự lặp lại đều đặn của các yếu tố, thể hiện sự tự cảm thấy của con người trong thế giới, phản ánh sự cảm thấy của con người trong từng thời kì lịch sử, từng giai đoạn phát triển Thời gian chính là một địa hạt quan trọng nhất thể hiện sự tồn tại của con người và thế giới

Trang 12

Ta cựng nhớ lại những cỏch tõn tỏo bạo trước và đương thời với Kafka đều tập trung vào thời gian hồi tưởng (Banzắc, Tụnxtụi hay Prỳt) và thời gian đồng hiện (Gioix, Phốc-cơ-nơ) Những kiểu thời gian này dẫu phức tạp đến mấy thỡ tỏc giả cũng đều ý thức đặt nhõn vật của mỡnh vào tiến trỡnh lịch sử của nú Kafka khụng làm thế, trong tỏc phẩm của mỡnh Kafka đó “tước đi cỏi tớnh chất lịch sử cụ thể” của thời gian để thể hiện ý đồ nghệ thuật độc đỏo của mỡnh

Ở tiểu thuyết Vụ ỏn, ta khú cú thể xỏc định được thời gian cụ thể diễn

ra cỏc sự kiện của tỏc phẩm Thời gian cũng khụng được cụ thể hoỏ trong cỏc hỡnh thức miờu tả hiện thực, cũng khụng hề cú búng dỏng của một thời đại lịch sử nào được biết đến qua cỏc đặc điểm vật chất của sự vật, sự việc Những cụm từ chỉ thời gian trong tỏc phẩm Vụ ỏn người viết thống kờ được:

Cỏch mấy hụm trước ngày sinh nhật lần thứ 31 của Jụzep.K

Những ngày tiếp theo

Buổi sỏng

Mấy ngày sau

Ngày hụm sau

Trang 13

Đó là thứ thời gian mà người ta thường hay bắt gặp trong những câu chuyện

cổ tích Khi bà hay mẹ kể cho ta nghe về câu chuyện “ngày xửa ngày xưa”, ở một không gian không xác định với một sự kiện cũng không xác định Thời gian trong tác phẩm Vụ án không mở ra theo biên độ rộng lớn để con người thực hiện những chức năng và nhiệm vụ của mình mà nó lăp đi lặp lại thể hiện sự ê chề và mòn mỏi của con người trước cái vòng luẩn quẩn của vụ án.Mặt khác, nó cũng thể hiện thái độ nóng lòng, thể hiện cái bi kịch của Jôzép.K.trước hiện thực với một cái án treo lơ lửng trên đầu

Cắt đi chiều quá khứ của thời gian để tạo lên huyền thoại, Kafka đã khắc sâu được sự mòn mỏi, nặng nề của kiếp người Thời gian chỉ miêu tả ở thực tại đã góp phần tạo nên sự mỉa mai dư vị bi đát cho kiếp người

Cuộc đời của Jôzép.K được Kafka miêu tả vẻn vẹn trong vòng một năm, mở đầu là ngày sinh nhật thứ ba mươi và kết thúc là đêm trước sinh nhật lần thứ ba mươi mốt Thời gian một năm, đó là thời gian của sự ngưng đọng, thời gian tàn cuộc, thời gian mang ý nghĩa biểu tượng cho một kiếp sống, một cuộc đời Đó là thứ thời gian khép kín

Như vậy, miêu tả về thời gian trong tác phẩm Vụ án, Kafka đã làm nổi bật sự hữu hạn của con người đối lập với cái vô hạn của thời gian Cái hữu

Trang 14

hạn của Jụzep K được thể hiện rừ nhất trong việc nú bị cắt lỡa tỏch bạch với những gỡ ngoài thời khắc đang sống Dường như gỏnh nặng hiện tại đang đố nặng lờn số phận của Jụzộp K khiến anh khụng cũn tõm trớ tạo dựng cỏc mối quan hệ của mỡnh với quỏ khứ và tương lai Jụzộp K rừ ràng là một cụng dõn bỡnh thường nhưng lại phải lĩnh một cỏi ỏn để rồi cả cuộc đời anh là một quóng thời gian kiếm tỡm Cụ đơn quẩn quanh, lạc lừng và cuối cựng K chấp nhận cỏi chết “như một con chú”

1.2.2 Huyền thoại hoỏ khụng gian

Khụng gian là một hỡnh thức bờn trong của hỡnh tượng nghệ thuật là nơi: “Thế giới nghệ thuật cụ thể cảm tớnh bộc lộ toàn bộ quảng tớnh của nú Cỏi này bờn cạnh cỏi kia liờn tục, cỏch quóng tiếp nối, cao thấp, xa gần… tạo thành viễn cảnh nghệ thuật Khụng gian nghệ thuật gắn với cảm thụ tỏc giả nờn mang tớnh chủ quan Do vậy, khụng gian nghệ thuật cú tớnh độc lập tương đối, … cú tỏc dụng mụ hỡnh hoỏ cỏc mối quan hệ của bức tranh thế giới… cho thấy cấu trỳc nội tại của cỏc tỏc phẩm văn học” Bức tranh mà Kafka mụ hỡnh hoỏ bằng phương thức huyền thoại cho thấy khụng chỉ chiều sõu của sự cảm nhận hiện thực trong một quan niệm mới mẻ mà cũn cho thấy một quan niệm độc đỏo về mối quan hệ của nghệ thuật đối với hiện thực

Nhà văn Mackột trong tiểu thuyết “Trăm năm cụ đơn” đó chủ trương xõy dựng cho mỡnh một khụng gian hiện thực - huyền ảo với làng Macụnđụ hoàn toàn tỏch biệt với cuộc sống bờn ngoài Cũng như vậy trong tỏc phẩm Vụ

ỏn của Kafka, người đọc cú thể nhận thấy sự kết hợp một cỏch hài hoà giữa cỏi thực và cỏi ảo tạo nờn một khụng gian bàng bạc mơ hồ, mang đến một nhận thức và chớnh xỏc về một hiện thực đang diễn ra

Nghệ thuật huyền thoại hoỏ khụng gian trong tỏc phẩm Vụ ỏn đó tạo nờn kiểu khụng gian nghệ thuật cú sự chối bỏ của những quy ước thẩm mĩ Kafka đó mang đến cho bạn đọc một khụng gian mang tớnh phiếm chỉ Trong

Trang 15

tỏc phẩm người đọc khú cú thể xỏc định được vị trớ cụ thể về mặt địa lý của nơi mà Kafka gọi là toà ỏn hay nhà của cỏc văn phũng luật sư, căn phũng nơi Jụzộp K làm việc… Toà ỏn nằm ở khắp mọi nơi mọi chỗ Ban đầu, ở phũng

cụ Bơxinne, rồi ở trờn toà nhà cao tầng, ngạc nhiờn hơn ngay cả ở nơi làm việc của Jụzộp K.cũng cú Khụng gian trong tỏc phẩm Vụ ỏn là khụng gian của những “mờ cung mờ thất” Đú chớnh là khụng gian mịt mự tăm tối, đầy nguy hiểm và bớ ẩn Kafka đó xõy dựng nú cú ở mọi nơi, mọi lỳc, gắn liền với cuộc sống của bao nhõn vật Khụng gian này gợi nờn một sự bộ nhỏ tăm tối và cỏi chết

Khụng gian trong toà ỏn của F.Kafka được xỏc định đú là phũng tư phỏp, phũng xử ỏn, phũng lưu trữ hồ sơ, căn phũng luật sư, hoạ sĩ Cỏc phũng

tư phỏp được đặt trờn một vị trớ đặc biệt Đú là tầng núc của những ngụi nhà tồi tệ, theo hoạ sĩ Titụreli thỡ: “Hầu hết nhà nào cũng cú những căn phũng ấy” Cũng như lời của mừ toà “đừng cú hột lờn như thế (…) chỗ nào cũng đầy những văn phũng” Đú là những căn phũng chỡm đắm trong khụng khớ ngột ngạt, nặng nề vỡ “mặt trời hun hỳt mỏi nhà ghờ gớm, xà nhà bỏng rẫy, chỉ cú một cỏi cửa sổ trũn trờn mỏi nhưng ớt khi mở vỡ cú quỏ nhiều mồ húng rơi xuống” Cỏch bố trớ của những phũng tư phỏp hỡnh như cũng rập khuụn giống nhau Nơi nào cũng cú phũng đợi là “một hành lang dài” Phũng K đến hỏi cung lần đầu tiờn, cũng ngột ngạt chật trội giống như một cỏi hang khụng cửa tối om “hơi người từ trong phũng bốc lờn tạo thành một lớp khớ rất khú chịu

… khiến cho nhỡn những người ở cuối phũng lờ mờ khụng rừ”

Căn phũng xử ỏn cũng chật trội và tăm tối khụng kộm: “Căn phũng chỉ

cú hai cửa sổ, quanh phũng là một ban cụng gần sỏt trần nhà thấp đến mức ai cũng phải “khom khom đầu và lưng đụng vào trần nhà Phũng chật nớch người, họ chen chỳc nhau, ăn mặc tồi tàn, nhiều người cũn mang theo gối đệm lờn đầu để khỏi va vào trần Ở đõu cũng cú bầu khụng khớ ngột ngạt đến

Trang 16

khú thở, khiến K rơi vào cảm giỏc “như say súng” Anh thấy cỏi “hành lang như chao đi chao lại và bị cỏo ngồi hai bờn bồng lờn bồng xuống một cỏch nhẹ nhàng” Một khụng khớ ngột ngạt, căng thẳng bao trựm lờn mọi ngừ ngỏch, mọi căn phũng Nú len lỏch vào cỏc căn phũng của luật sư Hun “chỉ được chiếu sỏng bằng chiếc cửa tũ vũ bộ tớ trờn mỏi, cao đến nỗi muốn nhỡn ra ngoài, hớt khúi của cỏi ống khúi bờn cạnh và mặt mũi đen nhẻm mồ húng, thỡ trước hết phải nhờ một ụng bạn đồng nghiệp cụng kờnh mỡnh lờn; đó thế, từ hơn một năm nay, sàn nhà của căn phũng ấy lại bục ra một lỗ người chui qua chắc là khụng lọt, nhưng cũng đủ rộng để thụt chõn xuống hoàn toàn” [3,148]

Căn phũng tồn tại một cỏch rệu ró cũng giống như sự tồn tại của cỏc luật sư khụng đủ tư cỏch Phũng của hoạ sĩ bộ tớ như hộp diờm Ở đú, chỉ cú một cỏnh cổng mở ra nằm ở trờn tầng núc: “Khụng khớ ngột ngạt khú thở, cầu thang hẹp giữa những bức tường lớn, chẳng cú sõn thoỏng giú” Căn phũng của hoạ sĩ nhỏ đến nỗi “ngang dọc mỗi chiều khụng nổi lấy hai bước chõn” Nhà thờ cũng bao trựm một khụng khớ ảm đạm tối tăm Nú khụng cũn là nơi linh thiờng để thờ chỳa, nơi che trở cứu giỳp những con chiờn mà nú giống như một khu mồ lộ thiờn “Tuy mưa đó ngớt phần nào , thời tiết vẫn lạnh, ẩm và u

ỏm Khi nhỡn vào trong nhà thờ lờ mờ khụng rừ” [3,252] Khụng gian nhà thờ vắng lặng “quảng trường nhà thờ lớn hoàn toàn khụng cú ai” Cỏc ngụi nhà quanh cỏi quảng trường hẹp này “lỳc nào cũng rốm kớn mớt như cỏch li hoàn toàn với cuộc sống bờn ngoài Bờn trong nhà thờ cũng vắng vẻ trống rỗng Chỉ cú một bà già choàng khăn kớn đương quỳ trước tượng Đức mẹ và người coi giữ nhà thờ Cả hai đều khụng núi, vỡ thế sự vắng lặng được đẩy đến tột cựng” Nhà thờ tối om thấp nhưng khụng đủ soi sỏng những hỡnh chạm trổ và chỉ “làm cho búng tối tăng thờm” tăm tối và bộ “ một cỏi giảng đàn phụ bộ đến nỗi trụng xa giống như một cỏi khảm cũn trống và dựng để đặt

Trang 17

1.2.3 Huyền thoại hoá nhân vật

Trong mối quan hệ với thời gian và không gian, nhân vật của Kafka cũng mang đậm tính chất huyền thoại

Nhân vật văn học là một đơn vị nghệ thuật đầy tính ước lệ không thể đồng nhất nó với con người thật trong tác phẩm … nhân vật văn học thể hiện quan niệm nghệ thuật và lí tưởng thẩm mĩ của nhà văn về con người nhân vật luôn gắn liền với chủ đề của tác phẩm

Kafka không giống với các nhà kinh điển đề cao Banzắc và sau đó là các nghệ sĩ ngôn từ ở chỗ họ đã xây dựng được những nhân vật mẫu mực mà các nhà văn hậu bối phải noi theo Qua lăng kính huyền thoại, F Kafka đã chối bỏ những tiêu chí thẩm mĩ của nền tiểu thuyết ấy để xây dựng cho mình những nhân vật thật sự xa lạ với nhân vật của Banzắc, Tônxtôi,…Trong hệ thống những nhân vật, nhân vật của Kafka cũng bị xoá mờ đường viền lịch

sử, cụ thể

Thế giới nhân vật trong tác phẩm Vụ án là thế giới của đông đảo các hạng người trong xã hội Theo thống kê của chúng tôi, tác phẩm Vụ án có 75 nhân vật; trong đó có 18/75 nhân vật có tên, 57/75 nhân vật không có tên (được gọi bằng các chức danh, nghề nghiệp, giới tính), 10/75 nhân vật dị hình, 55/75 nhân vật là người của toà án Nhìn vào bảng thống kê ta có thể thấy được nét đặc biệt của Kafka trong việc xây dựng nhân vật Ông đã ra

Trang 18

tăng xõy dựng những nhõn vật khỏc thường, giảm bớt cỏc yếu tố bỡnh thường

để qua đú xõy dựng lờn thế gới nhõn vật lơ lửng giữa thật và ảo

Tỡm hiểu thế gới nhõn vật trong tỏc phẩm Vụ ỏn, ta thấy đú là thế giới của những con người kỡ quặc thậm chớ cú phần ma quỏi Chẳng hạn như nhõn vật bà Grubỏch là người luụn phỏt ngụn những cõu nghe cú vẻ rất khú hiểu Khi Jụzộp K hỏi về vụ việc của mỡnh, bà Grubỏch núi: “Khụng nờn xem sự việc là quỏ nghiờm trọng” trong khi sự việc đú lại đang liờn quan đến danh dự

và cú khi cũn là cả tớnh mạng của anh Hay khi bà Grubỏch nhận xột về cụ Bơcxine, đú là những lời nhận xột hết sức mõu thuẫn với nhau “đú là một cụ

bộ ngoan ngoón tử tế, rất đỏng yờu, rất đỳng đắn lại đỳng mực, lại hay lam hay làm”, nhưng “lẽ ra cụ ấy phải đĩnh đạc hơn, lẽ ra cụ ấy phải ý tứ hơn”

Anh chàng hoạ sĩ Titụrenli, chỳng ta cũng nhận thấy cú sự mơ hồ phi lớ trong lời núi của anh này khi nhận xột về toà ỏn “thực vậy, cỏc quan toà cấp dưới như cỏc quan toà chỗ bạn bố tụi, khụng cú quyền tha hẳn, cỏi quyền ấy thuộc về toà ỏn tối cao mà cả ụng anh, cả tụi nữa, khụng ai với tới được Những chuyện diễn ra trờn đú, chỳng ta chẳng biết tớ gỡ, và xin núi thờm chỳng ta chẳng muốn biết”[3, 227]

Đặc biệt trong số những người mà Jụzộp K tiếp xỳc thỡ nhõn vật linh mục là rất đỏng chỳ ý Linh mục nhà thờ lại chớnh là cha tuyờn uý trong nhà lao Vị linh mục đó kể cho Jụzộp K nghe cõu chuyện về anh chàng gỏc cửa Phỏp luật và khẳng định “người ta khụng bắt buộc phải tin tất cả những điều hắn núi, chỉ cần xem chỳng là tất yếu thế là được”

Thế giới nhõn vật đụng đảo nhưng cú phần mơ hồ ấy khiến cho những điều cú vẻ phi lớ, phi thực tế của nhõn vật chớnh trong tỏc phẩm Vụ ỏn là Jụzộp

K lại càng dễ hiểu hơn Nhà văn xõy dựng nhõn vật chớnh trong tỏc phẩm khụng cú người thụng cảm, đồng tỡnh giỳp đỡ mà lạc lừng xa lạ với thế giới xung quanh và với cỏc nhõn vật khỏc

Trang 19

Jụzộp K được giới thiệu ngay từ cỏi tờn cũng lại là cỏi tờn viết tắt “K”

“K”, cú thể là một người thực chớnh tỏc giả “tụi khụng viết cỏi gỡ mà hoàn toàn khụng cú liờn quan gỡ đến tụi” (thư gửi Milena Esenskaia – người phụ nữ

mà Kafka yờu quý nhất), nhưng đú cũng cú thể là một cỏi tờn của một con người trừu tượng nào đú mà Kafka xõy dựng lờn

Trong thế kỉ XX, người ta nhắc nhiều đến tỡnh trạng con người bị mỏy múc hoỏ bị triệt tiờu mọi cảm xỳc….túm lại bị triệt tiờu khả năng là cỏ nhõn

nú Bạn đọc cú thể cảm nhận được điều đú trong tỏc phẩm Vụ ỏn khi Kafka xõy dựng nhõn thõn, lai lịch cho cỏc nhõn vật Khụng giống với nhõn vật của cỏc nhà hiện thực tiền bối, họ được giới thiệu đầy đủ từ vẻ bờn ngoài đến nội tõm bờn trong Jụzộp K trong tỏc phẩm Vụ ỏn chỉ được giới thiệu qua một cỏi tờn và được cụ thể hoỏ trong quỏ trỡnh anh bị kết ỏn Trong suốt quỏ trỡnh đi tỡm hiểu Vụ ỏn ta khụng hề thấy tớnh cỏch của Jụzộp K hộ mở một chỳt nào Jụzộp K luụn cụ đơn trờn con đường đi tỡm kiếm vụ ỏn của mỡnh, anh luụn khụng đạt được mục đớch mà chỉ gặp những chuyện ngoài dự kiến Trong lần hỏi cung đầu tiờn anh đó hoàn toàn bất ngờ khi quan toà hỏi “anh cú phải là thợ sơn cửa nhà”, K vụ cựng tức giận Vỡ vậy, thay vỡ đến toà với vai trũ là một bị cỏo, Jụzộp K đó cú một bài thuyết trỡnh để lụi kộo đỏm đụng về phớa mỡnh Anh kết luận “vụ ỏn này khụng liờn quan gỡ đến tụi cả” Rồi anh lại găp tiếp một sự cố nữa đú là hỡnh ảnh của đụi tỡnh nhõn, K tức giận mà kờu lờn:

“Cỏc người là đồ vụ lại, tụi biếu khụng những cuộc hỏi cung của cỏc người đấy”

Trong tỏc phẩm Vụ ỏn, Phỏp luật ngay từ đầu đó tỏ ra là nhõn vật phi lớ

vụ hỡnh và bất khả tri, một loại nhõn vật vắng mặt rất đặc trưng cho sỏng tỏc của Kafka Loại nhõn vật này thuộc thế giới bớ hiểm siờu nhiờn Đú là thế giới bất khả tương giao với con người Trong khi Jụzộp K khụng chịu nổi cỏi khụng khớ ngột ngạt của thế giới toà ỏn “anh tưởng như đang ngồi trờn con tàu

Trang 20

đang lỳc biển động, tưởng như súng nước đang điờn cuồng đập vào vỏch ngăn bằng gỗ, và tưởng như nghe thấy ở phớa cuối hành lang cú tiếng ầm ầm như tiếng súng đang xụ đến sắp trựm qua đầu; cỏc hành lang như chao đi chao lại và cỏc bị cỏo ngồi hai bờn bồng lờn bồng xuống nhịp nhàng”[3,146] Thỡ, cỏc nhõn viờn của thế giới xa lạ đú lại khụng chấp nhận được cỏi khụng khớ trong lành của thế giới đời thường, chỉ cần mở cửa tiếp xỳc với thế giới bờn ngoài vài phỳt là họ cú nguy cơ ngất xỉu “anh bắt tay họ nhiều lần; anh chỉ thụi khi thấy họ cú vẻ khú nhọc làn khụng khớ tương đối mỏt mẻ từ cầu thang lựa vào, vỡ họ đó quỏ quen với bầu khụng khớ trong phũng rồi Họ hầu như khụng đỏp lại được và cú lẽ cụ gỏi đó ngó xỉu nếu anh khụng đúng vội cỏnh cửa lại”[3,146]

Nột độc đỏo trong huyền thoại hoỏ nhõn vật của Kafka cũn thể hiện ở

sự di động điểm nhỡn từ người kể chuyện sang nhõn vật kể chuyện.Điều này khiến cho cõu chuyện khỏch quan hơn Dường như cú một ai đú đứng ngoài mối ỏm ảnh để kể lại và nhỡn nhận sự việc một cỏch xa lạ Nhõn vật K trong

Vụ ỏn, sau khi bị kết ỏn ở một căn hộ nào đú, anh tỡm trở lại “phũng lục sự gạ chuyện người phụ nữ trong phũng để được xem “giấy tờ của ngài dự thẩm” Cỏi mà anh xem được là những “hỡnh vẽ tục tĩu … mà vụng về” Và khi anh giở cuốn sỏch bụi bậm khỏc nữa thỡ đú là cuốn những đau khổ của nàng Marguerite do chồng gõy ra…Đờm cuối cựng của K cỏi đờm trước ngày sinh nhật lần thứ ba mươi mốt của K cũng được miờu tả qua điểm nhỡn của nhõn vật, song thật kỡ lạ Hai kẻ đến giải K được gọi là “những người khỏch” và được K đún tiếp “một cỏch tũ mũ” cứ như một người thứ hai nào đú quan sỏt những người mà K đó đoỏn là đao phủ của mỡnh….chi tiết K đặc biệt chỳ ý đến cỏi vẻ lịch sự mời mọc nhau, từ lỳc bước vào phũng, đến lỳc chuẩn bị đõm anh “Hai vị ấy …lại diễn lại trũ nhường nhau ghờ tởm lỳc nóy”, con dao lại cứ chuyền đi chuyền lại trờn đầu K đến lỳc kết thỳc tỏc phẩm, cú nghĩa là

Trang 21

đến lỳc bị giết chết cảm giỏc vẫn là của nhõn vật: K cảm thấy con dao “ngoỏy vào tim anh hai lần” Và dường như cảm giỏc của anh cũn sống cả sau khi đó chết …tất cả những điều này khiến cỏi bi đỏt của tỡnh thế cú một màu sắc kệch cỡm, dệt nờn sắc thỏi “uymua đen” ở lối kể chuyện trong tỏc phẩm Vụ

ỏn của Kafka

Với tài năng của mỡnh Kafka đó xõy dựng thành cụng hệ thống nhõn vật trong tỏc phẩm của mỡnh Đú là những con người cụ đơn tuyệt đối trong

xó hội thời hiện đại

1.2.4 Huyền thoại hoỏ sự kiện

Bờn cạnh khụng gian, thời gian, nhõn vật, cỏc sự kiện diễn ra trong tiểu thuyết Vụ ỏn cũng được soi chiếu bởi lăng kớnh huyền thoại, thể hiện cảm quan của tỏc giả trước thực tại xó hội

Việc bắt bớ Jụzộp K trong tiểu thuyết chớnh là một sự kiện mang tớnh chất huyền thoại, chứa đựng trong đú cả sự phi lý: Một buổi sỏng tỉnh giấc, cú hai người đàn ụng lạ mặt đến thụng bỏo cho Jụzộp K biết rằng “anh đó bị bắt” Điều phi lý trong việc bắt giam này là con người cú đủ giấy tờ tựy thõn khụng mắc tội gỡ vẫn cú thể bị bắt Cảnh sỏt, một thế lực đại diện cho luật phỏp lại khụng cú giấy tờ, trỏt bắt giam: “ Bọn tụi chỉ là cỏc nhõn viờn cấp dưới; bọn tụi hầu như chẳng hiểu gỡ về những giấy tờ căn cước, và chẳng phải làm gỡ khỏc ngoài việc canh giữ ụng mỗi ngày mười tiếng, và sau đú lĩnh tiền cụng Chỉ cú thế: Nhưng chẳng phải vỡ vậy mà bọn tụi khụng biết rằng cỏc nhà chức trỏch giao bọn tụi cụng việc này đó điều tra rất tỉ mỉ những lớ

do bắt giam trước khi phỏt lệnh bắt giam” [3,80] Một sự vụ lý đến khụng thể chấp nhận mà trong xó hội ấy nú vẫn ngang nhiờn tồn tại và buộc con người phải chấp nhận K loay hoay trong lời buộc tội, anh khụng tỡm cỏch chứng minh mỡnh vụ tội mà ra sức tỡm hiểu xem mỡnh đó mắc tội gỡ

Trang 22

Việc xột xử Jụzộp K cũng là một sự kiện mang tớnh huyền thoại từ thời gian, khụng gian đến nhõn vật “ K được bỏo bằng điện thoại đến chủ nhật tuần sau người ta sẽ tiến hành một cuộc thẩm vấn nho nhỏ về vụ việc của anh” Khụng cú thời gian, khụng cú địa điểm cụ thể sau một hồi tỡm kiếm K cũng đến được nơi gọi là toà ỏn “K tưởng trừng như bước chõn vào trong một cuộc họp cụng cộng: “Đỏm đụng đủ cỏc hạng người ngồi chật nớch căn phũng

cú hai cử sổ, quanh phũng là một ban cụng ngồi sỏt trần, người đứng chen chỳc, ai cũng phải khom khom, đầu và lưng đụng vào trần nhà” K vụ cựng ngạc nhiờn khi “ viờn dự thẩm dở sổ và núi với K bằng một giọng ghi nhận, - ụng là thợ sơn nhà cửa” [3,113], một cảm giỏc thất vọng ờ trề đó choỏng ngợp tõm hồn K., anh tức giận: “Thưa ngài dự thẩm, ngài đó hỏi tụi cú phải thợ sơn nhà hay núi đỳng hơn ngài đó khụng hỏi gỡ tụi cả, ngài đó giỏng vào tụi lời ghi nhận của ngài như một chõn lớ hiển nhiờn….Lỳc này đõy tụi đang rất muốn chấp nhận; cú thể núi là vỡ thương hại; chỉ với cỏi giỏ như vậy người ta mới cú thể quyết định chỳ ý phần nào đến chỳng mà thụi Tụi khụng bảo chỳng thể hiện sự phỏ hoại phỏp lớ, nhưng giỏ như tụi cung cấp từ ngữ ấy cho ngài từ trước để khi nghĩ đến, ngài tự tỡm ra thỡ hay hơn” [3,114] Đú là những sự kiện thật hài hước và phi lý trong quỏ trỡnh K đi tỡm tội Nhưng đồng thời cũng là thỏi độ của tỏc giả trước hiện thực xó hội đầy nhiễu nhương đương thời Nơi đỏng ra tụn nghiờm nhất thỡ lại là nơi hỗn tạp nhất, nú chứa đựng những dự cảm của nhà văn khi con người phải sống trong xó hội đú - Con người sẽ luụn phải đối diện với những điều phi lý, những cỏi khụng bỡnh thường

Đến sự kiện Jụzộp K đi gặp luật sư, gặp hoạ sĩ, đến nhà thờ… hàng loạt những sự kiện mang tớnh hài hước, phi lý khi đọc lờn khiến người đọc vừa bật cười nhưng cũng khụng khỏi rựng mỡnh trước thế giới con người đầy yếu tố kỡ quỏi

Trang 23

Phương thức nghệ thuật huyền thoại hoỏ sự kiện đó được Kafka sử dụng độc đỏo để chiếm lĩnh và khỏm phỏ cuộc sống Qua đú khẳng định phong cỏch đặc trưng riờng của nhà văn trưởng thành từ dũng văn học hiện thực huyền ảo Trong tiểu thuyết, hiện thực luụn hoà cựng sự phi lý, trần tục luụn song hành cựng huyền thoại đó tạo ra sức lụi cuốn cho tỏc phẩm

Trang 24

CHƯƠNG 2 HIỆU QUẢ VÀ VAI TRề CỦA NGHỆ THUẬT HUYỀN THOẠI

TRONG TIỂU THUYẾT VỤ ÁN CỦA KAFKA

2.1 Hiệu quả của nghệ thuật huyền thoại trong tiểu thuyết Vụ

ỏn của Kafka

Như ta đó biết, sỏng tỏc của F.Kafka là những sỏng tỏc thuộc dũng văn học phi lý Tỏc giả đó dựa vào yếu tố phi lớ để tạo nờn nghệ thuật trong tỏc phẩm của mỡnh Trước khi đi sõu tỡm hiểu hiệu quả nghệ thuật huyền thoại trong tỏc phẩm Vụ ỏn chỳng ta cựng tỡm hiểu khỏi niệm về cỏi phi lý

Theo Từ điển tiếng Việt: Phi lý là cỏi trỏi với lẽ thường

Cỏc nhà lý luận quan niệm: Những gỡ chống lại năng lực nhận thức, chống lại lý trớ khụng thể lớ giải được bằng tư duy thỡ đều được coi là phi lý Như vậy, cỏi phi lý là cỏi phản lý tớnh

Trong thực tế đời sống, cỏi phi lý cú thể được nhỡn nhận ở rất nhiều phương diện, nhưng tựu chung lại cú thể thấy: Những gỡ trỏi với nhận thức trỏi với quy luật, trỏi với đạo lý, khụng bỡnh thường, khụng thể lý giải được bằng tư duy thỡ đú là phi lý Qua việc tiếp cận văn bản Vụ ỏn ta thấy, một trong những hiệu quả mà nghệ thuật huyền thoại tạo nờn đú là: Kafka đó sử dụng những yếu tố khụng cú thật để phản ỏnh cỏi cú thật, và sử dụng những yếu tố cụ thể để phản ỏnh cỏi trừu tượng

2.1.1 Kafka đó sử dụng yếu tố khụng cú thật để phản ỏnh cỏi cú thật

Ở tỏc phẩm Hoỏ thõn, Kafka đó sử dụng một cỏch sỏng tạo cỏc mụ tớp dõn gian vào việc tạo nờn nghệ thuật huyền thoại của mỡnh: “Một buổi sỏng tỉnh giấc băn khoăn, Gregor Samsa nằm trờn giường thấy mỡnh biến thành một con cụn trựng khổng lồ” Trong nỗi sợ kinh hoàng đú Samsa đó bị mọi

Trang 25

người trong gia đỡnh xa lỏnh, bị cụ độc trong chớnh ngụi nhà và người thõn của mỡnh Vài ngày sau mọi người trong gia đỡnh đều mừng vui trước cỏi chết của anh Kafka đó khỏi quỏt thõn phận nhỏ bộ của con người qua cuộc đời của nhõn vật Grego Samsa – con người sống trong cụ đơn, con người bị tha hoỏ mang nỗi lo õu trong sự “lưu đày” và kết thỳc là cỏi chết như một định mệnh

Ở tỏc phẩm Vụ ỏn, Kafka chọn một con đường khỏc ễng khụng sử dụng mụ tớp dõn gian mà thụng qua những yếu tố phi lớ để phản ỏnh cuộc sống Cả cõu chuyện về Jụzộp K là sự đan cài giữa cỏi bỡnh thường cú thật với cỏi phi lớ đến mức khụng cú thật Jụzộp K bị bắt mà dường như khụng bị bắt: “ễng bị bắt, tất nhiờn rồi, nhưng điều đú khụng ngăn cản ụng tiếp tục nghề nghiệp của mỡnh Sẽ khụng ai cấm đoỏn ụng sống cuộc sống bỡnh thường” [3,88] Việc Jụzộp K bị bắt cũng cú thể xảy ra nhưng thật phi lớ ở chỗ “chẳng cú làm điều gỡ sai trỏi, vậy mà một buổi sỏng kia anh bị bắt” Phi lớ hơn nữa, người bị bắt hoàn toàn khụng biết mỡnh mắc tội gỡ, khi nào mỡnh bị xột xử và xột xử ở đõu, toà nào xột xử mỡnh Trong suốt quỏ trỡnh cõu chuyện xảy ra cú một lần Jụzộp K bị gọi đến toà nhưng lần xột xử ấy khụng thành cụng vỡ toà ỏn khụng biết bị can là ai, làm nghề gỡ? “anh cú phải là thợ sơn nhà cửa” , toà ỏn bị bị can mắng xơi xơi… Đú là những điều thật phi lớ Những tờn cảnh sỏt đến bắt Jụzộp K cũng thật khỏc thường khụng cú trỏt bắt giam, thẻ cảnh sỏt khụng biết tờn tuổi bị can, bị can mắc tội gỡ, những điều này khiến Jụzộp K nghĩ rằng “chắc đõy chỉ là chuyện đựa nghịch, một trũ đựa lỗ móng do cỏc bạn đồng nghiệp của anh ở ngõn hàng bầy đặt ra vỡ những lớ do anh khụng biết –

cú lẽ đõy là sinh nhật lần thứ ba mươi của anh cũng nờn” [ 3,78 ] Điều phi lý

ấy đó diễn ra quỏ hiển nhiờn khiến cho Jụzộp K khụng những phải chấp nhận

mà cũn mặc cảm về sự cú tội của mỡnh “Cảm thấy một nỗi băn khoăn, phỏt giỏc một sự cú tội thầm kớn của mỡnh” Jụzộp K quyết định bắt đầu quỏ trỡnh tỡm tội của mỡnh

Trang 26

ấy, không có gì băn khoăn nữa “theo ý kiến tôi tốt hơn hết là chẳng nên nghĩ xem cách thức tiến hành của các ông là có hay không có căn cứ mà ta nên bắt tay để chấm dứt câu chuyện này một cách nhã nhặn” Thái độ chấp nhận ấy khiến ông chú của Jôzép K cũng phản đối “ Thái độ của mày tao không ưng Một người vô tội bị kết án xử sự như thế khi còn đang sức” Cái phi lý diễn ra hiển nhiên như những sự việc hàng ngày khiến con người chỉ còn biết chấp nhận, phục tùng Bởi thế lúc đầu Jôzép.K còn phản đối nhưng hành động đấu tranh của anh cứ giảm dần về phía cuối chuyện Khi hai tên đao phủ đến bắt anh đi giết, anh chẳng hề ngạc nhiên sợ hãi, ngược lại anh lại lôi kéo chúng

đi, thậm chí còn hăm hở chạy trước chúng Cuối cùng Jôzép.K bình thản đón nhận cái chết trên phiến đã lạnh lùng

Với nghệ thuật độc đáo của mình, qua việc miêu tả Vụ án của Jôzép K Kafka giúp người đọc hiểu rõ về thế giới mà nhân vật của ông đang sống Trong thế giới ấy, nơi nơi nơi là toà án (ở gác xép, ở khu tập thể, ở nhà trọ, ở nhà thờ và thậm chí là qua cánh cửa của nhà luật sư Hun) Trong thế giới ấy, người là nhân viên của toà án ( từ cô hàng xóm, người hầu phòng, người phụ

nữ giặt quần áo trước cửa toà án, cha linh mục, rồi cả hai nhân viên cấp dưới của Jôzép K., một ông cấp trên nào đó mà khi Jôzép K vắng nhà thường vào phòng lục lọi đồ đạc của anh; ông hoạ sĩ, luật sư Hun, đến cả cô bé gù trên đường,… đều trở thành những nhân viên của toà án … Những điều tưởng như khó tin này lại hé mở một sự thật: Có một thế lực đầy quyền uy đang ngự trị, thế lực này có mặt ở khắp mọi nơi nhưng hình như người ta không hình dung

Định dạng
Số trang	52
Dung lượng	537,91 KB