Luận văn sư phạm Lời bài hát trong kịch tự sự của Bectôn Brêcht Khoá luận tốt nghiệp đại học

Trong một số tác phẩm của Brêcht đều thấy sự xuất hiện của lời bài hát và được thể hiện do chính các nhân vật như nhân vật Mẹ Can Đảm, Yvét, Tuyên uý … trong “Mẹ Cam Đảm và bầy con”, hay

Mở đầu

1 Lí do chọn đề tài

Văn học nghệ thuật là một lĩnh vực không thể thiếu trong đời sống Nó hình thành tồn tại, phát triển song song với các loại hình khác như khoa học, chính trị …Vai trò của nghệ thuật là không nhỏ góp phần cho cuộc sống con người thêm phong phú đa dạng và hoàn thiện, nhu cầu của mỗi người không chỉ đơn thuần là thỏa mãn về vật chất ăn mặc, tiện nghi sinh hoạt … mà còn phải quan tâm nhiều đến đời sống tinh thần, văn học nghệ thuật là một món ăn tinh thần vô cùng quan trọng và không thể thiếu trong nhu cầu thẩm mỹ của mọi người Có như vậy, loài người mới khác xa và vượt qua thời kỳ tiền sử để

đến với nền văn minh hiện đại như ngày nay Cũng như tất cả nền văn học của các dân tộc trên thế giới, nghệ thuật sân khấu phương Tây bởi vậy cũng phát triển ngày càng rực rỡ

Nghệ thuật sân khấu phương Tây thế kỉ XX phát triển có sự cách tân vô cùng mạnh mẽ Ngay từ đầu thế kỉ, những mầm mống đổi mới sân khấu đã xuất hiện nhưng chỉ sau chiến tranh thế giới thứ nhất, khi những tiền đề lịch

sử, chính trị và xã hội mới làm nảy sinh những nhà sáng tạo nghệ thuật và công chúng có điều kiện quan tâm thì sân khấu thực sự đã có những biến đổi sâu sắc Nhiều trào lưu sân khấu hình thành trên cơ sở triết học, mỹ học khác nhau, thậm chí đối lập nhau Không ít trào lưu vượt ra ngoài khuôn mẫu hoặc tách khỏi sân khấu truyền thống Arixtôt

Trên bước đường rất phong phú, đa dạng, phức tạp của sân khấu phương Tây thế kỉ XX, kịch tự sự của Bectôn Brêcht có ý nghĩa quan trọng và ảnh hưởng rất sâu rộng trên kịch trường thế giới

Các nhà nghiên cứu và hoạt động sân khấu trên thế giới đề cao, trân trọng Brêcht, suy tôn ông là Sêcxpia của thế kỉ XX, là “nhà hoạt động sân

khấu nỗi lạc của thế kỷ chúng ta”

Bectôn Brêcht đã để lại cho nền văn học Đức nói riêng và nền văn học thế giới nói chung một sự nghiệp văn chương đồ sộ có giá trị to lớn cả về nội dung lẫn hình thức Thành công lớn nhất của ông là sáng tác kịch và làm đạo diễn hầu hết các vở kịch của mình Điều làm chúng ta đáng quan tâm và chú ý

là tác gia B.Brêcht được coi là nhà văn sử dụng thành công nhất thể loại kịch

tự sự Kịch tự sự xuất hiện như một sự đổi mới trên sân khấu, gây nên nhiều tiếng vang và gắn liền với tên tuổi vĩ đại của B.Brêcht Ông được mệnh danh

là “Người cha của dòng sân khấu tự sự phương Tây”

Bước sang thế kỷ XX, thế kỷ mà ở đó như B.Brêcht nói: “Tôi đã sống những năm tháng tối tăm mà câu nói ngày thơ cũng hóa thành dại dột Vầng trán mịt có nghĩa lòng đã lạnh Kẻ còn cười là chưa hay tin dữ mà thôi Cái buổi nói chuyện cỏ cây cũng thành tội lỗi.” Thế kỷ mới với đầy rẫy những phức tạp, đầy rẫy những mối lo kinh hoàng, theo Brêcht sân khấu cũng phải khác đi Người xem không phải đi xem kịch để chìm đắm vào thế giới khác Thế kỷ XX luôn đòi hỏi con người phải tỉnh táo bởi sự phi thường của thế kỷ

Dưới ngòi bút tài năng, bậc thầy sáng tạo của Brêcht, kịch tự sự đã có sự cách tân vô cùng độc đáo, ông đã phá tan bức màn của kịch truyền thống Theo Brêcht, kịch truyền thống dựa trên ảo giác và sự thể nghiệm lôi cuốn người xem cùng sống và hành động với nhân vật trên sân khấu, mất đi cảm giác giữa sân khấu và cuộc đời Vì vậy, kịch Arixtôt không giải thích được thế giới, không có khả năng giác ngộ con người với hiệu quả cao Từ quan niệm này, Brêcht chủ trương không dựng mà là thuật lại câu chuyện ngoài đời vì thế cần phải biết thái độ của công chúng khán giả đồng thời cần tạo nên khoảng cách nhất định để khán giả tỉnh táo, nhìn nhận đánh giá nội dung câu chuyện kịch

Khi khảo sát các tác phẩm kịch tự sự tiêu biểu của Brêcht, người viết nhận thấy một hiện tượng khá độc đáo xuất hiện rất nhiều lần trong tác phẩm

Song hiện tượng đó lại được ít người chú ý và nghiên cứu Hiện tượng khác biệt và độc đáo đó chính là sự xuất hiện nhiều lần của lời bài hát và vai trò của chúng trong tác phẩm

Trong một số tác phẩm của Brêcht đều thấy sự xuất hiện của lời bài hát

và được thể hiện do chính các nhân vật như nhân vật Mẹ Can Đảm, Yvét, Tuyên uý … trong “Mẹ Cam Đảm và bầy con”, hay nhân vật Grusa, ca sĩ … trong “Vòng phấn Kafkazơ”

Chính những nét độc đáo của sự xuất hiện lời bài hát ở mỗi cảnh, mỗi màn hoặc rải rác trong toàn bộ tác phẩm kịch đã khiến cho người viết quan tâm suy nghĩ về giá trị nội dung, nhiệm vụ, vai trò nghệ thuật của chúng Từ

đó có hứng thú, say mê và mạnh dạn đi vào tìm hiểu và nghiên cứu vấn đề này Một điều vô cùng độc đáo nữa trong kịch tự sự của Brêcht đó là sự lạ hoá (còn gọi là xa lạ hoá hay gián cách), nghĩa là biến sự vật thông thường, quen thuộc thành xa lạ, khác thường khiến người ta nhận ra bản chất của sự vật, quy luật cuả sự vật, thôi thúc con người biến đổi nó Với phương pháp lạ hoá trong kịch tự sự, Brêcht đã thức tỉnh óc tò mò, phê phán của người sáng tạo và người thưởng thức nghệ thuật để họ vươn lên nhận thức đúng sự vật hiện tượng trong cuộc sống từ đó có khả năng làm chủ thế giới

Tìm hiểu về con người tác gia Bectôn Brêcht, một người có cá tính đặc biệt: từ chối sự giàu sang, chấp nhận khổ ải để cùng nhịp bước với nhân loại cần lao, luôn trăn trở tìm tòi đổi mới sân khấu đến cùng, đặc biệt khi tìm hiểu

sự nghiệp văn học của ông mà cụ thể là đọc những tác phẩm kịch của nhà văn

vĩ đại này ta thấy một sự cách tân đổi mới vô cùng sâu sắc Cái độc đáo trên sân khấu kịch của Brêcht đã tạo một ấn tượng lớn trong mỗi độc giả Là một

độc giả, người viết sẽ tiếp tục đi tìm hiểu sự mới mẻ đó trong kịch tự sự của Brêcht

Nghiên cứu đề tài về kịch tự sự của Brêcht một phần để hiểu thêm một tác gia của văn học Đức nói riêng và nền văn học thế giới nói chung, một phần

thấy được sự phát triển khác biệt của nền văn học phương Tây với nền văn học phương Đông chúng ta, để khẳng định rằng văn học nước ngoài có ảnh hưởng lớn đến văn học Việt Nam Với vị trí là một giáo viên dạy Ngữ văn trong tương lai, người viết hiểu rất rõ rằng nếu học sinh của chúng ta chỉ học, chỉ chú ý đến văn học Việt Nam thì thật là một khiếm khuyết, phải thấy rằng văn học Việt Nam chỉ là một bộ phận của văn học thế giới Cùng với sự phát triển của văn học phương Đông là những thành quả rực rỡ của văn học phương Tây

đã đạt được Việc dạy học văn học nước ngoài trong trường phổ thông là rất quan trọng, nhằm cho học sinh hiểu biết một tri thức văn hóa rộng Mặc dù, tác gia Bectôn Brêcht không đưa vào giảng ở trường phổ thông do hạn chế về chương trình nhưng mục đích nghiên cứu về kịch tự sự của Brêcht, người viết muốn trau dồi kiến thức về văn học nước ngoài cả tri thức lẫn phương pháp để phục vụ cho việc giảng dạy bộ môn cùng thể loại nhằm thoả mãn sự hiểu biết ngày càng rộng và cao của học sinh

Việc nghiên cứu “Lời bài hát trong kịch tự sự của Bectôn Brêcht” giúp cho người viết không những nhận thấy giá trị nội dung, tư tưởng và nghệ thuật của toàn bộ vở kịch mà còn có cái nhìn so sánh cụ thể hơn với nghệ thuật kịch truyền thống Hơn thế, qua đây, ta có thể rút ra được một cách tiếp cận mới khi tìm hiểu, phân tích, nghiên cứu và giảng dạy một tác phẩm kịch nói riêng và một tác phẩm văn học nước ngoài nói chung trong trường phổ thông sau này

2 Phạm vi, đối tượng nghiên cứu đề tài

B Brêcht (1898 – 1956) là nhà hoạt động sân khấu Đức nổi tiếng thế giới, là nhà thơ, nhà lí luận, nhà viết kịch tài năng Brêcht đã để lại một sự nghiệp sáng tác đồ sộ với 51 vở kịch, 1027 bài thơ, 548 tiểu thuyết và truyện ngắn, khoảng 1000 tiểu luận về văn hóa nghệ thuật, chính trị, xã hội… Đã có rất nhiều nhà phê bình, nghiên cứu, những người yêu thích, quan tâm đến Brêcht, tìm hiểu qua những bài viết, bài tham luận viết về cuộc đời, con người,

sự nghiệp của Brêcht như: Sự phong phú và mới mẻ trong thơ Brêcht; nhà cách tân nghệ thuật kịch của thời đại; ảnh hưởng của kịch Brêcht đến văn học phương Tây… Bởi kịch tự sự là một thành công lớn nhất của Brêcht đã đưa

ông đến đỉnh cao của văn chương, cho nên những bài viết xung quanh vấn đề này rất đáng kể, song kịch tự sự của nhà văn vĩ đại này vẫn còn nhiều vấn đề cần quan tâm hơn Kế thừa và phát huy những ý kiến của bậc đi trước, người viết xin tìm hiểu một khía cạnh trong kịch tự sự của Brêcht là “Lời bài hát trong kịch tự sự của Bectôn Brêcht”, do giới hạn trong khuôn khổ của một bài khóa luận người viết chỉ xin đi sâu tìm hiểu lời bài hát trong hai tác phẩm tiêu biểu của Brêcht là: “Mẹ Can Đảm và bầy con” (1938 – 1939) và “Vòng phấn Kafkazơ” (1942)

Tuy nhiên trong phạm vi khoá luận tốt nghiệp, do trình độ ngoại ngữ có hạn nên phần lịch sử vấn đề sẽ được xây dựng dựa trên những công trình nghiên cứu trong nước và một số bài nghiên cứu của nước ngoài đã được dịch sang tiếng Việt

3.1 Giới thiệu chung về tác gia Bectôn Brêcht

Khi nhắc đến tên tuổi của B Brêcht, điều đầu tiên chúng ta chú ý là cuốn “Bectôn Brêcht – kịch” của nhiều tác giả Việt Nam dịch và giới thiệu đã khái quát hết sức cơ bản về cuộc đời cũng như sự nghiệp văn chương của ông Tài liệu này đã ghi lại ý kiến của Giăng Đác căng tơ tại hội nghị học thuật về

Brêcht ở Bá - linh đầu năm 1968: “ Trong thời đại chúng ta, người đã gây nên

sự chú ý rộng rãi trên toàn (sân khấu) thế giới, người đã là đối tượng của nhiều cuộc tranh luận sôi nổi… Đó là B Brêcht Tầm ảnh hưởng của Brêcht

đối với sân khấu thế giới lúc này rộng đến mức những người phản đối ông không thể phủ nhận ông là nhà hoạt động sân khấu lỗi lạc nhất của thế kỷ chúng ta”.(2)

Nói đến tài năng nghệ thuật, sự nghiệp văn chương, Brêcht đã làm cho người đọc thật sự ngạc nhiên, kể từ khi ông viết tác phẩm đầu tiên đến nay cũng mới chỉ được mấy chục năm mà “ tác phẩm của Brêcht đã được dịch ra hầu hết các thứ tiếng trên thế giới” Chính những nhà văn Đức khẳng định:

“nước Đức đã từng có nhiều bậc thầy lỗi lạc về ngôn ngữ, nhưng thế kỷ XX, chỉ

có một, đó là Bectôn Brêcht” (2)

Brêcht là nhà nghệ thuật có tiếng nói độc đáo, trực tiếp tác động mạnh nhất vào nhận thức, tình cảm của con người Brêcht đã mở ra một kỷ nguyên mới cho nghệ thuật sân khấu Ông đã trở thành nhà viết kịch cách tân lớn nhất của sân khấu thế giới

Đến với “Từ điển tác gia văn học và sân khấu nước ngoài”, Hữu Ngọc

đã ghi nhận: “Brêcht đã viết 51 vở kịch, 1027 bài thơ, 548 tiểu thuyết và truyện ngắn, khoảng 1000 tiểu luận về văn hoá, nghệ thuật, chính trị, xã hội… Brêcht là một chiến sĩ văn hoá suốt đời phục vụ sự nghiệp cách mạng của giai cấp Vô sản, nhà lí luận văn nghệ sâu sắc, tác giả khẳng định những nhận định

về hiện thực xã hội chủ nghĩa Nhà thơ vĩ đại đã phản ánh trung thành hiện thực xã hội Tư bản, và những hoài bão của nhân dân Đức đầu thế kỷ XX, thể hiện lòng yêu nước nồng nàn Thơ ca Brêcht rất độc đáo mang tính dân gian, tính dân tộc và tính trí tuệ”

Trong “Từ điển văn học – tập 1” của nhiều tác giả cũng đã cho ta một cái nhìn rộng hơn về tác gia Bectôn Brêcht Brêcht từ một nghệ sĩ nổi loạn

chống lại chế độ Tư bản, do nghiên cứu chủ nghĩa Mác, Brêcht trở thành đồng minh của giai cấp công nhân cách mạng Ông suy nghĩ tìm cách thể hiện trên sân khấu mối quan hệ biện chứng của xã hội và buộc người xem có thái độ tích cực thay đổi thực trạng xã hội Do đó, Brêcht thử nghiệm một lối diễn xuất mới mà ông gọi là “phi Arixtôt” thay thế sự đồng cảm, ảo tưởng bằng sự cùng suy nghĩ, thái độ tỉnh táo và phê phán Sân khấu tái hiện những quá trình phát triển của xã hội, thuật lại những chuyện đã qua và nhấn mạnh yếu tố giáo huấn, giác ngộ người xem

Tác giả “Giáo trình văn học phương Tây – Học phần VII” cho ta thấy rằng nghệ thuật kịch tự sự của Brêcht có ảnh hưởng rất lớn và có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với sự cách tân nghệ thuật sân khấu phương Tây thế kỷ

XX nói riêng và nghệ thuật sân khấu kịch trên trường thế giới nói chung

Brêcht có quan điểm triết học và mỹ học khác biệt với cách lý giải về mục đích sân khấu của triết gia cổ đại Hy Lạp Brêcht coi trọng vai trò cốt truyện kịch, song mỗi vở kịch tự sự của Brêcht là một câu chuyện được kết cấu một cách phong phú chứ không chỉ là một hành động kịch sắp xếp dồn nén theo một mô hình định sẵn Câu chuyện kịch được thể hiện là một câu chuyện quá khứ được thuật lại Brêcht không chú ý nhiều tới những phản ứng tâm trạng hoặc sa vào khai thác diễn biến tâm lý phức tạp mà tập trung phản

ánh hành động ứng xử của nhân vật Tác giả cũng không tự giới hạn ngòi bút vào một biến cố số phận Kịch tự sự của Brêcht thường là cả một quãng đời dài với nhiều mối xung đột

Trong “Văn học phương Tây” của Đặng Anh Đào và Hoàng Nhân trình bày một cách sơ lược nhưng đầy đủ nhất về cuộc đời, sự nghiệp của Brêcht Brêcht chiến đấu cho một lý tưởng tiến bộ bằng con đường nghệ thuật của

ông, bằng thái độ kiên quyết xa lánh cái mòn cũ, nỗ lực suy tư và thể nghiệm

để tạo nên sự hấp dẫn tinh tế và sức rung động sâu xa khi thể hiện con người

và xã hội Nhà phê bình Lêông Foixvangơ đã nhận định: “Cũng như một số

người Đức vĩ đại khác, Brêcht tâm đắc với việc lao động xây dựng tác phẩm hơn là việc hoàn thành tác phẩm Ông khát khao nghe những đề nghị và lý lẽ của người khác, khi có một chút nghi ngờ hay một kiến nghị lóe lên thì lập tức

ông bắt tay vào gia công lại đến lần thứ một trăm, một nghìn cho dù có phải xây dựng từ nền móng trở lên Ông sẵn sàng gắng sức học hỏi người khác và gắng học suy nghĩ Tính chất Xôrat đã thấm đượm toàn bộ tác phẩm của Brêcht Nó không buông tha người đọc, nó làm người đọc quan tâm tới mình

và lôi cuốn họ” (4) Bài học nhận thức và sáng tạo của Brêcht thật bổ ích cho nhiều văn nghệ sĩ Việt Nam trong công cuộc đổi mới hiện nay của đất nước và những năm cuối của thế kỷ XX đầy biến động này

Có thể nói, cuộc đời của Brêcht là người hoạt động không biết mệt mỏi cho nghệ thuật Kết quả, ông có một sự nghiệp văn chương đồ sộ và có giá trị

để lại đến ngày nay

Nhiều tác giả của “Tác gia tác phẩm văn học nước ngoài trong nhà trường” đã khẳng định một sự thành công xuất sắc về nghệ thuật của Brêcht, một con người phấn đấu về sự nghiệp không mệt mỏi Cái kết quả đáng có mà Brêcht đạt được thật xứng đáng, ông đã là người đặt nền móng đầu tiên cho phương pháp “lạ hoá” trong kịch tự sự được viết theo lối “phi Arixtôt”

Với tất cả khả năng của mình, Brêcht cố gắng bằng mọi cách kích thích con người phê phán và nhận xét các sự vật diễn ra xung quanh họ, để họ hành

động và cải tạo thế giới tốt đẹp hơn Cái cao cả của Brêcht là tạo nên trong lòng mỗi con người đang sống trong thời đại hỗn loạn và đen tối một niềm tin vươn tới một thế giới công bằng hơn, nhưng cái đặc biệt là Brêcht đã ngụ ý cho họ một lối đi, một hướng giải thoát

“Tạp chí văn học số 8 – 1999” cũng đã nêu rõ thành tựu nghệ thuật của Brêcht rất to lớn trong đó có bề bộn nhiều vấn đề cần nghiên cứu, tìm hiểu Bởi lẽ đối với sân khấu nửa đầu thế kỷ XX, Brêcht là ngôi sao sáng nhất, một nhà sân khấu đáng chú ý nhất, một nghệ sĩ ưu tú của giai cấp Vô sản Đức

Như vậy, các tài liệu nghiên cứu trên đã cho người đọc một cái nhìn khái quát nhất về tác gia Brêcht Hầu hết các tài liệu đó đều đề cao tầm quan trọng và sự ảnh hưởng có ý nghĩa của Brêcht đối với nghệ thuật sân khấu phương Tây nói riêng và kịch trường thế giới nói chung Đặc biệt là ở “Giáo trình văn học phương Tây – Học phần VII” tác giả đã dành nhiều trang xứng

đáng để nghiên cứu về kịch tự sự của Brêcht

3.2 Tác phẩm “Mẹ Can Đảm và bầy con” và “Vòng phấn Kafkazơ”

Trong “Văn học phương Tây”, tác giả sơ lược qua một số tác phẩm tiêu biểu của Brêcht về nội dung và nghệ thuật Điều mà người viết quan tâm và đề cập ở đây là hai tác phẩm – hai vở kịch tiêu biểu cho phong cách kịch tự sự Brêcht

Vở kịch “Mẹ Can Đảm và bầy con” (1938 – 1939) (ký sự 12 cảnh về cuộc chiến tranh ba mươi năm) viết về đề tài chiến tranh xâm lược gây bao thiệt hại cho người dân thường trong cuộc chiến tranh tôn giáo ở thế kỷ XVII

Bà Mẹ Can Đảm mong kiếm lời trong chiến tranh, thờ ơ với cả ba cái chết của

ba người con, bà không thấy được tác hại của chiến tranh, không đứng dậy chống chiến tranh Brêcht đã giải thích “Vở kịch đã được diễn ra vào lúc tác giả thấy được cuộc chiến tranh lớn sắp bùng nổ, tác giả không tin rằng mọi người sẽ tự rút ra được một bài học về thảm hoạ sắp đổ lên đầu họ… Điều đó

là hiện thực! Nếu bà Mẹ Can Đảm không rút ra được bài học gì về những việc

đã xảy ra với bà, tôi nghĩ, về phía khán giả, họ sẽ học được khi họ quan sát chuyện của bà…” (4 – 688)

Vở kịch “Vòng phấn Kafkazơ”, đây là vở kịch gồm hai vở tiếp theo nhau Vở đầu viết về cuộc sống hiện tại, sau chiến tranh, hai nông trường bàn luận với nhau về việc khai thác một thung lũng để chăn nuôi hay trồng cây

Vở dài tiếp theo nói về chuyện xưa: người mẹ nuôi và người mẹ đẻ tranh chấp một đứa con Hai vở kịch bổ sung cho nhau để nêu bật chủ đề: “Quan niệm

mới về quyền sở hữu là sự vật phải thuộc về người có khả năng làm cho nó tốt hơn” (4 – 690)

Cũng bàn về hai vở kịch trên, tác giả cuốn “Giáo trình văn học phương Tây – học phần XVII” chỉ rõ:

“Mẹ Cam Đảm và bầy con” là tác phẩm tiêu biểu thể hiện tập trung tài năng của Brêcht và sự cách tân độc đáo của ông Đây là vở kịch tự sự viết theo thể biên niên sử Vở kịch gồm 12 cảnh nhưng các cảnh không được xây dựng theo mối quan hệ nhân quả mà theo trình tự thời gian Hành động kịch không miêu tả một trạng thái mà là một quá trình lịch sử Vở kịch có ba cái chết nhưng không có cái chết nào là cao trào của hành động kịch

Trong “Mẹ Can Đảm và bầy con”, Brêcht hướng ngòi bút vào việc trình bày các sự kiện hơn là quá trình tâm lý Kết cấu của vở kịch cũng không giống các vở kịch truyền thống ở đây, các cảnh được sắp xếp thành từng chuỗi, không gắn bó chặt chẽ, hữu cơ mà có tính độc lập tương đối của nó

“Vòng phấn Kafkazơ” là một trong những vở kịch tự sự được giới nghiên cứu phê bình văn học đánh giá cao Tác phẩm được hoàn thành sau khi chiến tranh thế giới lần thứ hai kết thúc “Vòng phấn Kafkazơ” là vở kịch tự

sự độc đáo, trong đó lời ca sĩ có vai trò thuật lại câu chuyện Mỗi hồi của vở kịch đều có tiêu đề như tiểu thuyết, mối quan hệ giữa các hồi không thực chặt chẽ hữu cơ, không theo quy luật nhân quả

Với “Vòng phấn Kafkazơ”, Brêcht đã sử dụng thành công phương pháp lạ hoá

Trong “Bectôn Brêcht - kịch”, tác giả nêu rõ ý nghĩa của hai vở kịch trên:

Qua “Mẹ Can Đảm và bầy con”, Brêcht nhắc mọi người rằng: Chiến tranh xâm lược không có lợi gì cho những người dân thường Đó chỉ là sự tiếp diễn của cuộc đấu tranh giai cấp, một cuộc buôn bán lớn của bọn Tư bản bằng con đường vũ lực

Qua “Vòng phấn Kafkazơ”, Brêcht đề cao quan niệm mới về quyền tư hữu, quyền làm chủ: Sự vật phải thuộc về người có khả năng làm cho nó tốt hơn lên Đồng thời Brêcht cũng biểu dương quan niệm pháp lý mới, pháp lý phải dựa trên lẽ phải, trên trí tuệ, chứ không phải thứ pháp lý cũ kỹ, giáo điều

Do mục đích của mỗi cuốn tài liệu trên có sự khác nhau nên hai tác phẩm trên được đề cập đến trong mỗi tài liệu ở một khía cạnh riêng nhưng tất cả đều làm nổi bật lên nội dung và ý nghĩa tư tưởng chính của tác phẩm Như nếu ở “Văn học phương Tây” nhằm cung cấp những kiến thức cơ bản nhất về cuộc đời, sự nghiệp và những cống hiến nghệ thuật của Brêcht Tóm tắt nội dung chính của cái vở kịch và nêu ý nghĩa khái quát về chủ đề trong mỗi tác phẩm Thì ở “ Giáo trình văn học phương Tây – Học phần VII”, tác giả đi sâu khai thác nghệ thuật lạ hoá trong mỗi vở kịch thể hiện qua hành động kịch Bên cạnh đó còn nhấn mạnh sự độc đáo của vai trò ca sĩ trong tác phẩm

3.3 Vai trò của lời bài hát trong kịch tự sự của Brêcht

Một số vở kịch tiêu biểu của Brêcht có một hiện tượng đặc biệt, đó là sự

đan xen lời bài hát với các lời đối thoại của nhân vật Đây là một thủ pháp nghệ thuật độc đáo, vô cùng mới mẻ của Brêcht

“Phương pháp sân khấu Brêcht”, tác giả đã nêu rõ: Trong các vở diễn của Brêcht phần âm nhạc chiếm một vị trí khá nổi bật cả về hiệu quả lẫn phần lượng Thường đó là những trổ hát xen kẽ với các lời thoại thông thường hoặc những đoạn nhạc không lời hoặc có thể là độc ca, hát đuổi hay đồng ca Tính chất giai điệu thường rất ít mang màu sắc, cảm xúc mà kích thích hành động hoặc kể chuyện… và chất nhạc đó thường không chỉ đi theo nội dung của lời

mà là sự mở rộng, sự khêu gợi đến những suy nghĩ mà lời không có hoặc ngược lại với lời ca… Tóm lại, hát và nhạc là một hình thức nghệ thuật có giá trị tương đối độc lập Nó có khả năng cũng như diễn xuất và tạo hình

Tài liệu “Giáo trình văn học phương Tây – Học phần VII” viết: “Là nhà viết kịch tài năng, đồng thời Brêcht là nhà thơ nổi tiếng của dân tộc Đức

Chất thơ tươi mát, giàu chất trí tuệ thấm đượm trong kịch tự sự của ông Bên cạnh ngôn ngữ đối thoại là những bài thơ, khúc ca được cất lên từ tiếng hát của các nhạc công và ca sĩ Tất cả góp phần thể hiện nhân vật kịch” (10-46)

Nhiều bài hát do các ca sĩ, các ban hợp ca trình diễn xen vào giữa các màn kịch hoặc trong một màn kịch, gián cách các đối thoại nhằm tạo điều kiện cho khán giả tham dự vào việc trình diễn Những bài hát này thường giữ

vị trí độc lập làm cho không khí có tính chất đại chúng, khơi gợi sự phê phán các nhân vật, phá vỡ những ảo tưởng

Qua việc tìm hiểu chung về Brêcht và nghệ thuật kịch, các tác giả chủ yếu khai thác thành tựu nổi bật của Brêcht qua phương pháp lạ hoá trong kịch

tự sự Không thể phủ nhận rằng đó là sự đóng góp hết sức to lớn và đặc biệt quan trọng của Brêcht cho sự cách tân vô cùng mạnh mẽ của nghệ thuật phương Tây thế kỷ XX Song các công trình nghiên cứu đó chưa thực sự chú ý nhiều đến vai trò của ca sĩ và lời bài hát trong kịch tự sự của Brêcht

Việc xem xét lời bài hát và vai trò của nó là một trong những biện pháp nghệ thuật cụ thể để thể hiện phương pháp gián cách xem ra thật cần thiết Người viết đồng tình với các ý kiến của các tài liệu đã dẫn và xem nghệ thuật xây dựng lời bài hát trong kịch tự sự của Brêcht là phương pháp gián cách, nó góp phần đắc lực tạo sự lạ hoá cho nhân vật (chủ yếu là các nhân vật chính) Theo quan niệm của riêng người viết cần phải nhìn nhận sự có mặt của lời bài hát với vai trò như một nhân vật thực sự trong tác phẩm

4 Mục đích nghiên cứu

Trước hết, người viết nhận thấy “Lời bài hát trong kịch tự sự của Bectôn Brêcht” là một đề tài hay, độc đáo, tiêu biểu cho phong cách nghệ thuật gián cách của nhà cách tân sân khấu vĩ đại Hơn thế nữa, đây là vấn đề chưa được nhiều tài liệu nghiên cứu sâu, người viết muốn tìm hiểu cụ thể đề tài này

Từ việc tìm tài liệu tham khảo và đi sâu nghiên cứu, người viết nhằm mục đích bổ sung thêm kiến thức về văn học nước ngoài cho chính bản thân mình và phục vụ cho nghề sư phạm sau này

5 Phương pháp nghiên cứu

Đối với các nhà nghiên cứu, tác phẩm văn học luôn là một chỉnh thể bao gồm nhiều yếu tố có quan hệ chặt chẽ, một “bí mật nghệ thuật” cần được khám phá Đối tượng khám phá càng phức tạp, phong phú bao nhiêu thì càng

có nhiều cách thức tiếp cận bấy nhiêu Mỗi phương pháp tiếp cận đúng đắn, phù hợp sẽ giúp người nghiên cứu nhanh chóng chiếm lĩnh đối tượng dù rằng

“cách trình bày vấn đề rất khác với con đường tìm tòi nó”(C.Mác)

Xem lời bài hát như một yếu tố không thể thiếu, một bộ phận quan trọng cấu thành thế giới nghệ thuật phong phú và đặc sắc của kịch tự sự Brêcht, chúng tôi sẽ tìm hiểu và khảo sát một số tác phẩm chứa nó Trên cơ sở

so sánh, phân tích cụ thể, chúng tôi cố gắng đưa ra những nhận xét chủ quan ban đầu về ý nghĩa, vai trò đặc biệt của lời bài hát trong ý đồ sáng tạo của tác giả

Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng nhiều phương pháp phụ trợ khác như phân tích nhân vật, tiếp cận hệ thống

Nội dung chính

Chương 1: Lời bài hát trong kịch tự sự của B Brêcht

mang tính chất thuật truyện

1.1 Khái niệm tự sự

Tự sự chính là phương thức tái hiện đời sống, bên cạnh hai phương thức khác là trữ tình và kịch được dùng làm cơ sở để phân loại tác phẩm văn học Nếu như tác phẩm trữ tình phản ánh hiện thực trong sự cảm nhận chủ quan về nó, thì tác phẩm tự sự lại tái hiện đời sống trong toàn bộ tính khách quan của nó.Tác phẩm tự sự phản ánh kiến thức qua bức tranh mở rộng của

đời sống trong không gian, thời gian, qua các sự kiện, biến cố xảy ra trong cuộc đời con người Trong tác phẩm tự sự, nhà văn cũng thể hiện tư tưởng và tình cảm của mình Nhưng ở đây, tư tưởng và tình cảm của nhà văn thâm nhập sâu sắc vào sự kiện và hành động bên ngoài của con người tới mức giữa chúng dường như không có sự phân biệt nào cả Nhà văn tả lại, kể lại những gì xảy ra bên ngoài mình, khiến cho người đọc có cảm giác rằng hiện thực được phản

ánh trong tác phẩm tự sự là một thế giới tạo hình xác định đang tự phát triển, tồn tại bên ngoài nhà văn, không phụ thuộc vào ý muốn, tình cảm của nhà văn

Phương thức phản ánh hiện thực qua các sự kiện, biến cố và hành vi con người làm cho tác phẩm tự sự trở thành một câu chuyện về cái đó hay một cái gì đó Cho nên tác phẩm tự sự bao giờ cũng có cốt truyện Gắn liền với cốt truyện là một hệ thống nhân vật được khắc hoạ đầy đủ, nhiều mặt hơn hẳn nhân vật trữ tình và kịch Trong tác phẩm tự sự, cốt truyện được khắc họa nhờ một hệ thống chi tiết sự kiện xung đột, chi tiết nội tâm ngoại hình của nhân vật, chi tiết cá tính, chi tiết nội thất, ngoại cảnh phong phú, đời sống văn hoá lịch sử, lại còn cả những chi tiết liên tưởng, tưởng tượng hoang đường mà

không nghệ thuật nào tái hiện được Những đặc điểm nói trên làm cho tác phẩm tự sự trở thành loại văn học có khả năng quan trọng trong đời sống tinh thần của con người hiện đại

Những nguyên tắc phản ánh hiện thực trong tính khách quan đã đặt thuật truyện vào vị trí của nhân tố tổ chức ra thế giới nghệ thuật của tác phẩm

tự sự, đòi hỏi nhà văn phải sáng tạo ra hình tượng người trần thuật

Về phương diện thể loại văn học, loại hình tự sự đã hình thành trên cơ

sở những phương thức phản ánh tự sự Có thể dựa vào tiêu chí nội dung hoặc tiêu chí hình thức để phân chia các tác phẩm tự sự thành các loại nhỏ hơn Chia theo nội dung thể loại, ta sẽ có tác phẩm mang chủ đề lịch sử dân tộc, thế

sự – đạo đức, đời tư Chia theo hình thức ta sẽ có các thể loại cơ bản như anh hùng ca, truyện, tiểu thuyết, truyện ngắn, ngụ ngôn …

1.2 Kịch tự sự của B Brêcht

Con người của thế kỷ XX đã từng được chứng kiến biết bao những biến

động của kịch trường thế giới với sự ra đời của những loại kịch mới như kịch của sự phân huỷ, kịch phi lý, kịch ý niệm …Trong số đó, kịch tự sự xuất hiện như là một trong những sự đổi mới nổi bật nhất, gây nhiều tiếng vang nhất gắn liền với tên tuổi vĩ đại của B Brêcht Ông được mệnh danh là “Người cha đẻ của dòng sân khấu tự sự Tây phương”

Mặc dù thuật ngữ “kịch tự sự” không phải do B Brêcht sử dụng đầu tiên nhưng mọi người sau này đều xem kịch tự sự là do công lao sáng tạo của

ông, bởi lẽ chỉ trong tác phẩm của ông kịch tự sự mới thực sự bộc lộ đầy đủ những đặc trưng khác biệt và ưu việt của nó

Đã có rất nhiều ý kiến khác nhau về khái niệm kịch tự sự, trong “Từ điển văn học”, Đỗ Ngoạn đã đưa ra một cái nhìn tương đối bao quát về kịch tự sự:

“Kịch tự sự là một loại hình thức sân khấu nghệ thuật hiện đại xuất hiện từ sau Đại chiến thế giới lần thứ nhất, đối lập với nghệ thuật kịch Arixtôt truyền thống ở chỗ ít quan tâm đến số phận con người mà nặng về trình bày những

điều kiện lịch sử, xã hội…Khái niệm kịch tự sự được dùng hiện nay là theo cách hiểu của Brêcht Nhà soạn kịch Đức này đề xướng ra kịch tự sự nhằm chống lại kịch Tư sản hiện đại mà ông gọi là kịch ảo tưởng” Kịch tự sự của Brêcht không muốn để cho người xem “đồng nhất” mình với nhân vật kịch

mà tìm cách làm cho họ luôn luôn giữ một khoảng cách và đối lập với hành

động kịch, không muốn đem đến cho người xem những xúc động uỷ mị mà muốn phá bỏ những ảo tưởng để gợi cho họ những suy nghĩ có phê phán Như vậy, ta thấy vai trò, tầm quan trọng của B Brêcht đối với kịch tự sự là rất lớn

Khi đi vào tìm hiểu các tài liệu có liên quan đến kịch tự sự của Brêcht ta mới thấy thực sự rõ vai trò to lớn của một nhà cách tân sân khấu vĩ đại

Với Brêcht, kịch truyền thống Arixtôt chỉ dựa trên ảo giác, và sự thể nghiệm lôi cuốn người xem cùng sống và xúc động với những hành động và nhân vật trên sân khấu, mất đi cái cảm giác ranh giới sân khấu và cuộc đời vì vậy kịch Arixtôt không giải thích được thế giới, không có khả năng giác ngộ con người với hiệu quả cao

Từ quan niệm trên, Brêcht chủ trương không dựng mà là thuật lại câu chuyện ngoài đời vì thế cần phải biết thái độ của công chúng khán giả đồng thời tạo nên khoảng cách nhất định để khán giả tỉnh táo, nhìn nhận đánh giá nội dung câu chuyện kịch

Brêcht có quan điểm triết học và mỹ học khác biệt với cách lý giải về mục đích sân khấu của triết gia cổ đại Hy Lạp Brêcht coi trọng vai trò cốt truyện kịch, song mỗi vở kịch tự sự của Brêcht là một câu chuyện được kết cấu một cách phóng khoáng chứ không chỉ là một hành động kịch sắp xếp dồn nén theo một mô hình định sẵn Câu chuyện kịch thể hiện là một câu chuyện quá khứ được thuật lại Brêcht không chú ý nhiều tới những phản ứng tâm trạng hoặc sa vào khai thác diễn biến tâm lý phức tạp mà tập trung phản ánh hành động ứng xử của nhân vật Tác giả cũng không tự giới hạn ngòi bút vào

một biến cố số phận Kịch tự sự của Brêcht thường là cả một quãng đời dài với nhiều mối xung đột

Đó là sự cách tân kịch vô cùng độc đáo của Brêcht, đặc biệt là được thể hiện rõ qua lời các bài hát được xen kẽ, lồng vào từng vở kịch, ở đây lời bài hát mang tính chất thuật truyện

1.2.1 Tính chất thuật truyện qua lời bài hát trong “Mẹ Can Đảm và bầy con”

Tính chất thuật truyện chính là tính tự sự, ở đây ta hiểu tính tự sự là một khái niệm xác định phương thức trình bày hiện thực của một loại hình văn học trong đó nội dung cụ thể của tác phẩm được thuật lại qua quá trình phát triển của một hệ thống sự kiện và sự tác động qua lại của các nhân vật ở loại hình này, người kể chuyện “thuật lại một điều hình như tự nó phát triển theo những quy luật vốn có của nó”

Kịch tự sự của Brêcht không “tái hiện một hành động có tính xung đột

đang xảy ra”, mà thuật lại câu chuyện kịch, đặt người thưởng thức nghệ thuật

ở vị trí người quan sát, theo dõi đánh giá nhân vật và sự kiện của câu chuyện

kể Sân khấu tự sự không dựng lại như thực mà trình bày con người sự việc Diễn viên sân khấu tự sự giữ vai trò kể lại câu chuyện (qua biểu diễn) Các thủ pháp nghệ thuật và kỹ thuật sân khấu đều nhằm góp phần thuật lại câu chuyện

Đặc biệt trong kịch tự sự của Brêcht mà cụ thể ở đây là vở “Mẹ Can

Đảm và bầy con”, tính thuật truyện được thể hiện qua các lời bài hát của các nhân vật kể về những sự kiện diễn ra trong đời mình Tất cả đều theo một trình

tự tuyến tính của thời gian lịch sử, không hề có chút miêu tả tâm trạng nội tâm nhân vật

Brêcht viết “Mẹ Can Đảm và bầy con” vào mùa thu năm 1939 trong vòng một tháng Đây là vở kịch viết theo thể biên liên niên sử và theo phương

pháp tự sự Một vở kịch chống chiến tranh viết ngay những ngày đầu chiến tranh thế giới lần thứ hai

Chuyện kể về bà Mẹ Can Đảm cùng ba người con, đẩy một chiếc xe hàng qua Thụy Điển, Ba Lan, Đức trong cuộc chiến tranh “Ba mươi năm” lúc

bà đi với quân đạo Tin lành, lúc theo quân Thiên chúa giáo Bà vừa mong kiếm lời, vừa muốn giữ con ở bên mình Nhưng cả hai ý muốn đều thất bại Ba người con đều chết trong chiến tranh, và bà ngày một già, cô đơn, xác xơ với chiếc xe ngày càng rỗng và cũ nát Bà gặp mọi bất hạnh nhưng trước sau vẫn không hiểu nổi nguyên nhân Tất cả sự can đảm, tình mẹ, trí thông minh và mưu mẹo đều không có ích gì, mà chỉ đem lại cho bà những tổn thất liên tiếp

Các sự kiện trong cuộc đời Mẹ Can Đảm cũng là các sự kiện chính của

vở kịch được xen kẽ với những lời ca, khúc hát của nhân vật, tái hiện lại suy nghĩ cũng như hành động, việc làm của chính mình Lời bài hát xuất hiện rải khắp các cảnh trong vở kịch, đặc biệt khi bất kỳ sự kiện nào xảy ra, lời bài hát của nhân vật được cất lên để thể hiện kịp thời nhằm thuật lại diễn biến của vở kịch nhưng điều dễ nhận thấy là lời bài hát xuất hiện đều ở các cảnh Được thể hiện qua bảng thông kê sau:

Nhân vật thể hiện lời bài hát Số lần xuất hiện lời bài hát Cảnh

Qua bảng thống kê trên, ta thấy tổng số lần xuất hiện lời bài hát là 15 lần trong vở kịch, tuy số lượng bài hát không nhiều, mật độ không dày so với nhiều vở kịch khác nhưng nó được phân bố đều khắp và tập trung vào nhân vật chính là Mẹ Can Đảm, các nhân vật khác đều thể hiện một bài hát nhằm bộc

lộ tâm trạng của chính mình Không phải ngẫu nhiên mà Brêcht để cho nhân vật Hêlen Vaighen - bà Mẹ Can Đảm làm chủ những khúc hát nhiều lần (8lần) trong hầu hết các cảnh của vở kịch Đây là một dụng ý nghệ thuật đặc sắc của Brêcht làm nổi bật lên vai trò quan trọng của lời bài hát Như phần mở đầu chúng tôi đã quan niệm, bản thân lời bài hát đều là một nhân vật cụ thể có tác dụng dẫn truyện – thuật truyện cũng như miêu tả lại hành động, sự kiện của nhân vật trong tác phẩm

Lời bài hát trong “Mẹ Can Đảm và bầy con ” được trực tiếp các nhân vật ( cả nhân vật chính và nhân vật phụ ) thể hiện, nó như những lời dẫn truyện của nhân vật giới thiệu chuyển cảnh ở trong vở kịch

Tìm hiểu một cách tổng quát vở kịch ta thấy đây là một vở kịch viết theo thể biên niên sử, phản ánh cuộc chiến tranh “Ba mươi năm” nhưng khung thời gian ở đây làm nổi bật lên các sự kiện của mười hai năm (1924 - 1936), sự việc được kể gần như từng năm một qua mười hai cảnh Mỗi một sự kiện, một biến cố ta lại thấy nhân vật cất lên lời hát, dường như vừa để giãi bày kể lại sự việc vừa để bộc lộ tâm sự của mình, cũng là tạo ra một hình thức

độc đáo cho khán giả tiếp cận, đón nhận và cảm thụ Cảnh một mở đầu cho vở kịch là hình ảnh con đường trong mùa đông lạnh giá với người mộ lính và Viên cai “Rõ ràng quá, ở đây người sống không chiến tranh đã quá lâu rồi

mà Đạo đức ở đâu ra mới được chứ hả? Hoà bình là lộn xộn chiến tranh là trật tự” Rõ ràng đây là lời nói làm xuất hiện một không khí chiến tranh ảm

đạm bao trùm lên cuộc sống của người dân Tiếp đó, xuất hiện nhân vật trung tâm - Mẹ Can Đảm và cô gái câm ngồi trên xe hàng Khi Viên cai hỏi Mẹ Can

Đảm: “Chào các người! Các người là ai?”, bà trả lời bằng một bài hát cụ thể, xuất hiện nhiều hình ảnh, mục đích ý nghĩa trong đó:

“Ngài đại uý hãy ngừng chiến trận

Và cho quân lính nghỉ ngơi

Mẹ Can Đảm bán giầy nghìn dặm Cho binh bộ hành quân

Tay chân ghẻ lở, mình đầy chấy rận

Họ nhẫn nhục gò lưng kéo pháo

Nếu họ phải đi dần trên đường vào cõi chết

ít ra họ cũng muốn một đôi giầy tốt

Mùa xuân đã đến

Hãy đứng lên, hỡi giáo đồ cơ đốc!

Tuyết đã tan rồi trên xác chết

Và tất cả những ai còn lê chân được Lại ra đi chiến trận trên các ngôi đường dài Ngài đại uý, nạn đói hoành hành

Chiến sĩ của ngài đương cơn chết đói

Mẹ Can Đảm có bánh mì

Và với những lòng sầu muộn

Mẹ Can Đảm có rượu vang…”

Lời bài hát trên đây của Mẹ Can Đảm có một tác dụng lớn không những

mở đầu cho các khúc hát khác mà còn giới thiệu đầy đủ nhân vật chính về giới tính, về nghề nghiệp, về mục đích cuộc sống của nhân vật Mẹ Can Đảm có ba người con là Ailip, Thụy sĩ con, Catơrin cả mấy mẹ con sống nhờ vào chiếc xe hàng lăn bánh từ mặt trận này qua mặt trận khác Mục đích của Mẹ Can Đảm

là kiếm lời trong chiến tranh, mặc dù là không thích chiến tranh nhưng bà cũng không thích hoà bình, vì trong hoà bình bà không bán hàng kiếm lời

được Qua lời hát của Mẹ Can Đảm, ta thấy bà rất hiểu chiến trận, biết hậu quả của nó đối với con người, biết được sự đau đớn của con người phải chịu trong chiến tranh Lời bài hát còn là lời giới thiệu, quảng bá mặt hàng của bà Khi bà nghĩ đến những người lính mình ghẻ lở, chấy rận, phải đi vào con

đường chết cũng là lúc bà giới thiệu về mặt hàng giầy bán cho người lính, bà nghĩ đến người chết đói, đến những người sầu muộn là bà muốn họ mua bánh mì và rượu vang của bà Mục đích cuối cùng là kiếm lời trong chiến tranh Lời bài hát ở đây không cần nhiều đến yếu tố nhạc điệu, âm hưởng mà điều cốt yếu Brêcht muốn đạt tới là thuật lại sự kiện bằng sự cách tân nghệ thuật độc

đáo của mình

Toàn bộ vở kịch “Mẹ Can Đảm và bầy con”, cả lời thoại văn xuôi và lời thoại bằng các khúc hát, Brêcht đều nhằm tái hiện lại những sự kiện, những hành động của nhân vật

Mẹ Can Đảm có tham vọng làm giàu trong chiến tranh và luôn mong

ước các con của mình có cuộc sống thanh bình, yên ổn bên mình, nhưng hai ý muốn việc làm đó của bà hoàn toàn mâu thuẫn với nhau khi muốn một cuộc sống hoà bình ngay trong chiến tranh, bom đạn Mẹ Can Đảm cho những đứa con của mình bốc thăm lá số để xem số mệnh của mỗi đứa, kết quả là đứa nào cũng bốc phải “chữ thập” (“chữ thập” nghĩa là nỗi khổ đau lớn hoặc nỗi khổ

đau sâu sắc) Suốt cuộc hành trình của Mẹ Can Đảm và ba người con đều được những lời ca, khúc hát dẫn dắt kể chuyện như một nhân vật chuyên nghiệp đưa người đọc đến với những diễn biến, những tình tiết cụ thể của vở kịch “Bài ca của người chinh phụ và chinh phu” được Mẹ Can Đảm và Ailip thể hiện đã phản ánh rõ nét thực trạng nỗi khổ của con người trong chiến tranh:

“Súng nổ đạn reo, gươm đâm tới tấp

Và dòng sông nuốt chửng kẻ sang ngang Nước băng giá đang rình anh đó,

Anh ơi hãy cẩn thận, chớ sang!

Đấy là lời chinh phụ Nhủ các người chinh phu

Điều Mẹ Can Đảm mong nhưng không được, lần lượt hai người con trai của bà đã ra chiến trận và đều mang trên mình một lá số tử hình Bà đã mất đi hai người con liệu bà có kiếm nhiều lời trong chiến tranh không?

Trong toàn bộ vở kịch với mười hai cảnh, có cảnh xuất hiện lời bài hát,

có cảnh không nhưng điều đáng quan tâm là cảnh mười, nội dung của toàn cảnh chỉ là một khúc hát của một người trong trang trại và xuất hiện duy nhất một lần Brêcht có dụng ý gì khi để cho Mẹ Can Đảm và Catơrin nghe thấy khúc hát đó?

“Cây hồng, cây hồng Giữa thửa vườn của tôi

Tôi đợi hồng nở hoa Tôi trồng hồng tiết tháng ba, Tôi hái hồng tiết tháng năm,

Để tặng người bạn gái tôi thương

Hạnh phúc thay ai có mảnh vườn Trong vườn hồng nở hoa” (2-376) Dường như đây là một nốt nhạc trầm xuống trong một bản hòa tấu hỗn

hợp của chiến tranh Khúc hát làm cho Mẹ Can Đảm và Catơrin có những giây

phút yên bình, thanh thản trong lòng sau khi mất đi hai người con trai Khúc

hát cùng bước chân của bà Mẹ Can Đảm đưa chúng ta gần đến cảnh kết của

vở kịch

Như vậy, với vai trò như một người dẫn truyện, những lời ca khúc hát đã

đưa chúng ta đến từng địa điểm, từng diễn biến trong chiến tranh “Ba mươi

năm” cũng như cuộc đời, cuộc hành trình của bà Mẹ Can Đảm

“Mẹ Can Đảm và bầy con” là một trong những vở kịch đầu tiên của Brêcht đã dựng ở Đoàn văn công Bá - linh Người ta thường nói, từ ngày Helen

Vaighen kéo chiếc xe trên sân khấu bên bờ sông Sprê, thì cũng là lúc ngôi sao

Bắc đẩu sâu khấu thế giới chuyển về Bá - linh Vở kịch này đã được quay

thành phim và chiếu khắp nơi

1.2.2 Tính chất thuật truyện qua lời bài hát trong “Vòng phấn Kafkazơ”

Sau vài năm so với “Mẹ Can Đảm và bầy con”, năm 1942, Brêcht viết

“Vòng phấn Kafkazơ”, vở kịch viết vào giai đoạn cuối của cuộc Đại chiến thế

giới lần thứ hai, khi quân đội phát xít Hitle bị đánh lui khỏi hết thành phố này

đến trận địa khác Đây là một vở mà Brêcht đã phải bỏ nhiều công phu Lần

đầu tiên viết trong hai tháng, lần thứ hai viết lâu hơn, và lần thứ ba mất hơn

một năm sửa chữa Đây là tác phẩm được giới nghiên cứu đánh giá rất cao

Trong “Vòng phấn Kafkazơ”, có hai vở kịch nối tiếp nhau: Màn mở đầu là

cuộc tranh luận giữa một số thành viên của hai nông trường có đại diện của uỷ

ban khôi phục kinh tế sau chiến tranh về dự Nông trường Galinxcơ dự định sử dụng cánh đồng cỏ ngày xưa để chăn nuôi dê Nông trường Rôza Luychxămbua đề nghị được khai khẩn lại một thung lũng trồng cỏ xơ xác của nông trường Galinxcơ để trồng nho Hai bên tranh luận xem phần đất đó nên thuộc về ai Nông trường Galinxcơ đồng ý nhường lại cái thung lũng ngày trước cho nông trường bạn thực hiện phương án mới trồng cây ăn quả Nông trường Rôza mời các đại diện xem vở kịch “Cái vòng phấn” Vở thứ hai gồm

có năm hồi kịch bổ sung cho nhau để nêu bật chủ đề: Quan niệm mới về quyền sở hữu là sự vật phải thuộc về người có khả năng làm cho nó tốt hơn Tác giả đề cao một quan niệm pháp lý mới dựa trên lẽ phải, vì lợi ích thực tế chung, vì hiện tại và tương lai

“Vòng phấn Kafkazơ” là vở kịch tự sự độc đáo, trong đó ca sĩ và các lời bài hát của các nhân vật đóng vai trò là người thuật lại câu chuyện Mỗi hồi của vở kịch đều có tiêu đề như tiểu thuyết, mối quan hệ giữa các hồi không thực chặt chẽ hữu cơ, không theo quy luật nhân quả

Mỗi một diễn biến, sự kiện, tình tiết của vở kịch đều được những khúc hát, lời ca của nhân vật, đặc biệt là của ca sĩ dẫn dắt chúng ta tiếp cận cũng như hình dung và hiểu được nội dung chính của toàn vở kịch Với vai trò không kém phần quan trọng như một nhân vật chính, lời hát, lời ca sĩ xuất hiện hầu khắp ở tất cả các hồi kịch cũng như tiến trình của câu chuyện Mật

độ lời bài hát được thống kê qua bảng số liệu sau:

Nhân vật thể hiện lời bài hát Số lần xuất hiện lời bài hát Hồi

So với “Mẹ Can Đảm và bầy con”, ta thấy lời bài hát trong “Vòng phấn Kafkazơ” mật độ xuất hiện dày hơn gấp nhiều lần, chứng tỏ vai trò, tác dụng rất lớn của ca sĩ Tổng số lần bài hát xuất hiện trong toàn bộ vở kịch là 58 lần,

đây không phải là con số nhỏ của một tác phẩm tự sự Riêng nhân vật ca sĩ đã thể hiện 36 lần và hầu hết các nhân vật chính đều dùng lời bài hát để truyền tải nội dung của diễn biến sự kiện Qua việc khảo sát số lượng bài hát, lời ca trong tác phẩm của Brêcht, người đọc đều nhận thấy rằng lời bài hát chiếm một vị trí đáng kể Và như vậy cũng có nghĩa là Brêcht đã sử dụng lời bài hát

và ca sĩ với ý đồ nghệ thuật khá rõ ràng Với nội dung truyền tải thông tin khá phong phú, đa dạng, hệ thống, nhất quán theo chủ đề tác phẩm với hình thức, tính chất thể hiện đã được trình bày qua tác phẩm

Cũng như “Mẹ Can Đảm và bầy con”, lời bài hát trong “Vòng phấn Kafkazơ” có vai trò đặc biệt như một nhân vật thực thụ chuyên dẫn truyện,

đưa bạn đọc tiếp xúc, thấu hiểu nội dung của từng hồi kịch

Ngay hồi đầu tiên của vở kịch thứ hai (được coi là vở kịch chính) lời ca

sĩ đã cất lên nhằm vào đề, giới thiệu một câu chuyện được bắt đầu với những thông tin cần thiết:

“Vào cái thời xưa cũng như thời nay đẫm máu, Trị vì ở thành đô nọ, gọi là cái thành phố “đáng nguyền”

Có một vị tổng trấn tên là Gioocgiơ Abasvili Ngài giàu sụ như vua Krêzuyt

Vợ ngài vốn là một nhà quyền quý cao sang

Và con trai ngài rất xinh rất bụ

ở đất nước Giêoocgi, chẳng một vị tổng trấn nào

Có nhiêu ngựa vạc mõm ăn thóc trong tàu Nhiều ăn mày trước cổng

Nhiều quân lính hầu hạ” (2-142)