Luận văn sư phạm Đánh giá tác động hoạt động tín ngưỡng cầu tài lộc tới môi trường tự nhiên tại đền Bà Chúa Kho

Trường đại học sư phạm hμ nội 2 Khoa SINH - KTNN ****&**** NGUYễN THị PHƯƠNG THảO ĐáNH GIá TáC ĐộNG HOạT ĐộNG TíN NGƯỡNG CầU TμI LộC TớI MÔI TRƯờNG Tự NHIÊN TạI ĐềN Bμ CHúA KHO X∙ Vũ N

Trường đại học sư phạm hμ nội 2

Khoa SINH - KTNN

****&****

NGUYễN THị PHƯƠNG THảO

ĐáNH GIá TáC ĐộNG HOạT ĐộNG TíN NGƯỡNG CầU TμI LộC TớI MÔI TRƯờNG Tự NHIÊN TạI ĐềN Bμ CHúA KHO (X∙ Vũ NINH – THμNH PHố BắC

NINH – TỉNH BắC NINH) Vμ Hệ

THốNG CáC GIảI PHáP

Khóa luận tốt nghiệp đại học

Chuyên ngành: Môi trường

Người hướng dẫn khoa học

TS Hoμng nguyễn bình

Hà Nội, 04/2009

Em xin bày t lòng bi t n sâu s c nh t đ n TS.Hoàng Nguy n Bình, th y

là ng i đ u tiên đã đ nh h ng d n d t em trên con đ ng nghiên c u khoa h c

Cu i cùng em xin g i l i c m n đ c bi t t i cha m , gia đình và b n bè,

nh ng ng i luôn đ ng viên và t o m i đi u ki n t t nh t giúp em hoàn thành khoá lu n t t nghi p

Em xin chân thành c m n!

Hà N i, tháng 5 n m 2009 Sinh viên

Nguy n Th Ph ng Th o

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên c u c a riêng mình

Các s li u, k t qu thu đ c trong khoá lu n là trung th c, ch a t ng

đ c công b trong b t kì m t công trình khoa h c nào

N u sai tôi xin hoàn toàn ch u trách nhi m

Hà N i tháng 5 n m 2009 Tác gi

Nguy n Th Ph ng Th o

CÁC CH VI T T T TRONG KHOÁ LU N

TS Ti n s

KTNN K thu t nông nghi p

Nxb Nhà xu t b n

DANH M C NH TRONG KHOÁ LU N

Hình 1 C ng Tam Quan

Hình 2 S đ hành l n Bà Chúa Kho

Hình 3 Bia vàng công đ c n Bà Chúa Kho

Hình4 Du khách n u ng và v t rác ngay trong khu v c di tích

Hình 5 L ng vàng mã đ t quá nhi u, l ng tro b i không k p chuy n đi Hình 6 Rác th i do xây d ng, tôn t o các công trình n Bà Chúa Kho Hình 7 L ng rác ùn t c trên s n núi Kho thu c khu di tích n Bà

Chúa Kho Hình 8 Nhà v sinh t m b thu c r ng sinh thái núi Kho

Hình 9 S đ đ n n Bà Chúa Kho

M U

1 Lý do ch n đ tài

Vi t Nam tín ng ng ra đ i và t n t i qua hàng ngàn n m l ch s và đ c phát tri n đ n t n ngày nay Tín ng ng th ng g n v i các l h i truy n th ng

đ c t ch c vào các d p l , t t trong n m M i m t đ a ph ng, dân t c, vùng

mi n đ u có các hình th c tín ng ng khác nhau t o nên nét v n hoá tín ng ng phong phú, đ c đáo c a đ t n c Vi t Nam mà không n i nào có đ c Ho t

đ ng tín ng ng c u tài l c t i n Bà Chúa Kho là m t trong nh ng tín ng ng

Vi t Nam Nó mang đ m nét truy n th ng tr ng t n b t di t trong tâm linh

ng i Vi t, th hi n c m khát v ng mong mu n m t cu c s ng m no h nh phúc, đây là nh ng nhu c u r t chính đáng c a ng i dân, nó ti p thêm s c m nh tinh th n cho h đ xây d ng đ t n c Vi t Nam ngày càng giàu đ p ng th i khi đ n v i n Bà Chúa Kho ng i ta còn nh v m t v nhân th n là Bà Chúa Kho là ng i đã có công giúp nhân dân khai p l p làng, giúp nhà Lý đánh th ng

ch n đ tài: “ ánh giá tác đ ng ho t đ ng tín ng ng c u tài l c t i môi

tr ng t nhiên t i n Bà Chúa Kho (xã V Ninh, thành ph B c Ninh, t nh B c Ninh) và h th ng các gi i pháp”

tài đã b c đ u đánh giá hi n tr ng môi tr ng t nhiên c a khu di tích l ch s

v n hoá n Bà Chúa Kho, bao g m môi trr ng đ t n c, không khí và h sinh thái,

c ng nh nh h ng c a các ho t đ ng tín ng ng c u tài l c t i môi tr ng n i đây

T đó tôi m nh d n đ xu t m t s gi i pháp nh m gi m thi u ô nhi m môi tr ng hi n

t i và đ ng th i xây d ng các bi n pháp b o v môi tr ng b n v ng

N c ta có v trí thu n l i trong giao l u qu c t , có nhi u danh lam th ng c nh,

di tích l ch s v n hoá, ngh thu t Nhân dân ta giàu lòng m n khách ó là nh ng đi u

ki n thu n l i đ phát tri n du l ch thàng m t ngành kinh t quan tr ng c a đ t n c

H ng t i 1000 n m Th ng Long – Hà N i cùng v i vi c b o t n n Bà Chúa Kho, chúng tôi v i mong mu n nâng cao s hi u bi t c a ng i dân Vi t Nam v các giá tr

l ch s v n hoá truy n th ng, đ ng th i gi i thi u cho du khách m t đ a đi m du l ch tâm linh đ hi u thêm v b n s c v n hoá Vi t V i mô hình b o v môi tr ng t i n Bà Chúa Kho, đ tài có th đ c m r ng và nghiên c u áp d ng nh ng đ a đi m di tích, danh lam th ng c nh trong c n c, nh m ti n đ n m c tiêu chung là xây d ng hình nh

du l ch Vi t Nam là du l ch v n hoá v n minh và thân thi n

ch ng th nào có đ c n i đây B y gi , làng Qu C m có ng i con gái r t

đ p, nhan s c tuy t tr n l i đ m đang tài gi i Lúc đó bà đeo bên mình m t b

tr u xu ng t n núi Bài (Nham Bi n) v a l i đ ng v a vung tr u xu ng n c,

tr u trôi đ n đâu bà l p p đ n đó, khoanh vùng, tr thu , d y dân cày c y T đó các làng i T o S , Cô M , Qu C m, Th ng ng (72 trang p) dân c đông đúc, v n v t t t t i, cu c s ng no đ , giàu có

Ti ng đ n v ng i con gái x B c đ n kinh thành vua lý, vua li n đón bà

v cung và l y làm v , bà tr thành v Hoàng Phi c a tri u Lý Ngày ngày n i cung đình, Bà luôn nh v quê h ng, lòng th ng dân không d t M t hôm Bà xin vua cho Bà v ch n c mong giúp dân làng làm n Tin t ng tài n ng, đ c

đ , lòng trung th c, tính ch t chiu c a Bà, nhà vua đ ng ý giao cho Bà tr ng trách trông coi kho l ng th c c a tri u đình ven sông C u đ ti p t l ng

th c cho t ng s trên chi n tuy n Nh Nguy t ch ng gi c T ng đ ng th i cai

qu n m t s tù binh do nhà Lý b t đ c trong chi n tranh, đ cung c p cho quân

i Vi t phòng ch ng gi c T ng ngo i xâm

C ng t đó núi Cô M mang tên núi Kho, làng Th ng ng đ c g i là làng L m (làng Kho)

Sau đó Bà đã anh d ng hi sinh vì s nghi p đánh gi c gi n c vào ngày

12 tháng Giêng âm l ch (1077) Nhà vua th ng ti c phong cho Bà làm Phúc

Th n Nhân dân nh th ng công n c a Bà l p n trên núi Kho N i đ t kho

n m sau công trình b xu ng c p đ i Nguy n D c Tông niên hi u T c (1848 – 1883) dân làng Cô M đã trùng tu l i di n m o c b n c a khu n

Qua th i gian chi n tranh tàn phá, n Bà Chúa Kho tuy đ c th ng xuyên tu b , nh ng đ n nh ng n m 30 th k XIX thì s p đ hoàn toàn sau đó

đ c kh c ph c d ng l i nh ng l i b phá tan trong cu c kháng chi n ch ng Pháp và ch ng M

N m 1980 khi có ch tr ng c a nhà n c ch ng mê tín d đoan thì ngôi

n đã b phá hu hoàn toàn, t ng Bà b v t xu ng sông n khi nhà n c ch

tr ng cho t do tín ng ng thì n Bà Chúa Kho m i đ c ho t đ ng tr l i

T ng Bà Chúa Kho đã đ c v t lên trùng tu tôn t o l i và đ t trong cung

Th ng đ ngày ngày tu n nhang h ng khói t ng nh công n c a Bà

S h i sinh th t s c a ngôi n đ c b t đ u t tháng 1 n m 1989, khi nhà n c chính th c ra quy t đ nh công nh n toàn b khu di tích l ch s - v n hoá làng Cô M g m n, ình, Chùa là di tích l ch s - v n hoá T khi đ c

x p h ng là di tích l ch s - v n hoá c ng v i vi c tuyên truy n c a đ a ph ng thì tín ng ng v n Bà Chúa Kho đ c phát tri n

N m 1991, d i s lãnh đ o c a chính quy n đ a ph ng và ngành v n hoá các c p cùng bách gia tr m h , công đ c ti n c a dân làng Cô M đã d ng

l i ngôi n to l c trên n n thiêng đ t c Theo thuy t phong thu , n to l c trên đ u r ng (núi Cô M , Th C u) n i li n v phía Tây Nam là nh ng qu đ i

l n nh kéo dài đ n T S n thì d ng l i, gi ng nh hình con r ng đang u n

l n, phun châu nh ng c Và tên đ t, tên làng c ng t o nên t đó, g n v i bao truy n thuy t c a m t vùng v n hoá x B c, quê h ng c a 8 v vua tri u lý, v i

nh ng làn đi u dân ca quan h B c Ninh c bi t pho t ng Bà Chúa Kho đã

đ c đúc l i b ng đ ng và hoàn thành vào ngày 29/5/1993 (t c ngày 10/8 n m Quý D u) Bà Chúa Kho đ c an v trong khám th c a cung th ng Toàn b

t ng đ c th p vàng r c r , ánh sáng c a nh ng ng n n n b ch l p đ t phía

d i khám th càng tôn thêm v huy n o và tôn kính c a ban th Bà

T trung tâm thành ph B c Ninh du khách theo qu c l 1 (đi L ng S n)

đ n v i su i Hoa r 1000m là t i chân núi Kho, v i h th ng đi n th trong khuôn viên 6000m2 t ng th ki n trúc đ c đáo Leo qua 15 b c g ch đ n khu sân

th nh t (chi u ngh ) Qua 13 b c n a đ n khu sân th ng ti p thêm 11 b c là nhà Ti n T , toà nhà này x a là 3 gian 2 trái, ph n khung g làm ki u r n r ng

k tràng, 4 góc mái là 4 đ u đao cong vút Ngày 29 tháng 10 n m 1997, Công ty

th ng m i B n Thành công đ c trùng tu l i nguyên m u c , b ng ch t li u quý,

b n, ch c h n Ti p đó là 3 toà nhà đ ng b , tr m m c trên đ nh núi thoáng

t nh, đây là trung tâm c a n g m 3 cung: cung Th ng, Cung Nh , cung Tam

1 Cung Th ng: gian gi a th Bà Chúa Kho, gian bên ph i đ t ban th

c Ông, gian bên c nh đ t ban th Ch u Bà

2 Cung Nh : là bàn th Tam toà Thánh M u

3 Cung Tam: gian gi a (ban trên) th T Ph Công ng Ban d i

th Ng H , gian bên ph i th ông Hoàng B (Ba) K c nh là 2 gian nhà th đ t ban th Cô, ban th C u

phía Tây khu n đ t ban th M u C u Trùng Thiên (dân gian còn g i

là bàn Trùng c u, ho c đài C u Thiên) cao 4m

v n gi nguyên giá tr Nó là món n tinh th n không th thi u đ c trong đ i

s ng tâm linh c a m i ng i dân Vi t Nam Tín ng ng v Bà Chúa Kho t lâu

là ch d a tinh th n cho dân làng Cô M và hoà vào m ch ngu n tín ng ng dân

t c

2.3 Các công trình nghiên c u liên quan đ n n Bà Chúa Kho

Khu di tích l ch s - v n hoá n Bà Chúa Kho có v trí đ c bi t quan

tr ng trong đ i s ng v n hoá tâm linh c a nhi u ng i dân Vi t, đã thu hút nhi u tác gi , nhi u nhà khoa h c nghiên c u trên các l nh v c khác nhau đó là: ki n trúc, v n hoá dân gian, l ch s , du l ch

Trong d án phát tri n du l ch t nh B c Ninh (2006), công trình nghiên

c u đã đ c p đ n Bà Chúa Kho nh : m c đích đ n n c a du khách, l t khách trung bình đ n hàng n m [6]

Trong sách non n c Vi t Nam – sách h ng d n du l ch c a T ng c c

Du l ch Vi t Nam – NXB Hà N i 2006, đã gi i thi u khái quát v l ch s n Bà Chúa Kho, ki n trúc n, m c đích c a ng i đi c u [7]

T t c nh ng nghiên c u trên đ u nh m tìm hi u v l ch s v n hoá n

Bà Chúa Kho, b o t n và phát tri n nh ng giá tr c a khu di tích này

Hi n nay, cùng v i ho t đ ng tín ng ng c u tài l c là các ho t đ ng du

l ch, th ng m i t i khu di tích đã n y sinh nhi u v n đ b t c p mà các nhà t

ch c và các c quan ch c n ng ch a ki m soát đ c tài này không ngoài

m c tiêu b o t n và phát tri n b n v ng khu di tích, chúng tôi đã xem xét v n đ

m t khía c nh khác đó là nguy c xu ng c p môi tr ng t nhiên tr c tác

đ ng c a các ho t đ ng tín ng ng c u tài l c

Ch ng 2: I T NG - TH I I M - A I M –

PH NG PHÁP NGHIÊN C U

2.1 i t ng nghiên c u

- Ki n trúc n Bà Chúa Kho

- Ho t đ ng tín ng ng c u tài l c n Bà Chúa Kho

- Môi tr ng t nhiên c a khu v c

+ i u tra th c đ a khu v c n Bà Chúa Kho

- Ph ng pháp thu th p s li u và tài li u có liên quan

Tôi đã thu th p s li u có liên quan đ n đ tài t phía ban qu n lí khu di tích, các tài li u v n Bà Chúa Kho c ng nh m t s tài li u liên quan khác

Ch ng 3: K T QU NGHIÊN C U VÀ TH O LU N

3.1 c đi m ho t đ ng tín ng ng c u tài l c t i n Bà Chúa Kho

Hi n nay vi c t ch c ho t đ ng tín ng ng c u tài l c c a n Bà Chúa Kho tuân theo quy t đ nh s 100 VHQ ngày 21/01/1989 v vi c công nh n

n Bà Chúa Kho là di tích l ch s v n hoá

Theo tín ng ng dân gian Vi t Nam, mùa xuân là mùa kh i đ u c a m t

n m, là mùa đ v n v t sinh sôi n y n đ ng th i là mùa có nhi u d p l h i quan

tr ng: t t Nguyên án, R m Tháng Giêng (T t Nguyên Tiêu), l h i Chùa

H ng vào tháng 2 âm l ch Và khi đi l b t kì n i nào ng i dân c ng đ u mong mu n m t đi u là c u đ c c th y Quan ni m c a ng i Vi t Nam là

“có Thánh có thiêng” chính vì th m i đ a danh đ u g n v i m c đích mong

mu n c a ng i dân nh đ c u con cái lên Chùa H ng (tháng 2 âm l ch); c u

xu t ngo i lên Bia Bà, La C , La Khê thu c Hà ông, Hà N i; đ c u quan ch c xin n Tr n Nam nh, n c Thánh C thu c qu n th chùa H ng, n

C a Ông, đ ng Tam Thanh, Nh Thanh, n Cô Chín bên sông ng Dao

Nh ng v tài l c có thuy t đã nói phong trào xin l c n Bà Chúa Kho là tâm

đi m nh t M i du khách khi hành h ng v n đ u mong mu n đ c đ c tài

đ c l c, mong đ c Bà phù h n Bà Chúa Kho, l ng khách hành h ng

v n hàng n m t ng lên đáng k vào d p l h i 3 tháng đ u n m (10/01 đ n h t tháng 3 âm l ch) và 3 tháng cu i n m (t tháng 10 đ n h t tháng 12 âm l ch) Ngoài ra s l ng khách vãng lai hành h ng vào các d p khác trong n m đ u

t ng Theo Ban di tích S V n hoá - Th thao - Du l ch t nh B c Ninh, l ng khách trung bình đ n đi m này vào n m 2006 đ t 25000 – 30000 l t/n m, n m

2007, 2008 s l ng du khách đ n đây t ng g p 2 đ n 3 l n, th m chí có th h n, trong đó ch y u là vào d p l h i Du khách đ n đây không ch có du khách

trong n c mà c du khách n c ngoài, trong đó du khách trong n c chi m 93,2%, du khách qu c t chi m 6,8% Tâm nguy n c a ng i đi l r t khác nhau

tu thu c vào ngành ngh , l a tu i, hoàn c nh nh ng ch y u du khách đ n đây đ dâng h ng, c u tài, c u l c, c u bình an, xin vay, nh Bà h đ , tr n

n Bà Chúa Kho Ho t đ ng tín ng ng c u tài l c t i n Bà Chúa Kho g m

có các hình th c: xin l c r i, l c vãi và hình th c vay tr

3.2 Các v n đ môi tr ng đ t ra

Các ho t đ ng c a du khách và dân đ a ph ng có th tác đ ng tr c ti p

ho c gián ti p lên môi tr ng t nhiên nhi u m c đ khác nhau N u nh không đ c quan tâm b o v k p th i thì nguy c c n ki t, suy thoái tài nguyên môi tr ng là đi u không th tránh kh i T i n Bà Chúa Kho tín ng ng c u tài l c, tham quan du l ch đang r t phát tri n chính đi u đó đã góp ph n làm cho môi tr ng ngày m t suy thoái nghiêm tr ng h n

Hi n nay ho t đ ng tín ng ng c u tài l c đã đ c coi là m t ho t đ ng tín ng ng lành m nh Do v y vi c gi gìn ho t đ ng tín ng ng này đi kèm v i

b o v giá tr n Bà Chúa Kho Chính vì v y đ b o t n nh ng giá tr v t th - phi v t th nên có s k t h p gi a du l ch di tích l ch s danh lam th ng c nh v i

du l ch sinh thái Chi c c Ki m lâm B c Ninh cùng v i Ban qu n lí n Bà Chúa Kho và s Tài nguyên Môi tr ng t nh B c Ninh đã tr ng và phát tri n r ng sinh thái sau khu v c n Bà Chúa Kho (núi Kho) ây là khu r ng đ c d ng n m

trong khu di tích l ch s đ c b o v và phát tri n, h a h n là khu v c sinh thái trong lành, c nh quan đ p Du khách đ n đây không ch đ c tho mãn v nhu

c u tín ng ng c u tài l c mà còn tho mãn v nhu c u th m thú c nh s c thiên nhiên

Trên th c t , nh ng v n đ đ t ra cho môi tr ng t nhiên có th b tác

đ ng theo h ng tiêu c c Hi n tr ng môi tr ng t nhiên n Bà Chúa Kho

đ t nhi u không th ki m soát n i ó là vì nhi u du khách hi u sai v tín

ng ng c u tài l c mang theo quan ni m “t t l d kêu”, “l sao l c v y” nên h

s p l to vàng mã nhi u Các th i gian còn l i trong n m s l ng du khách ít

h n do v y mà l ng vàng mã c ng đ t ít h n Vàng mã có th do du khách chu n b tr c nhà ho c khi đ n n m i b t đ u mua nh ng hàng vàng mã

c a n, s l ng vàng mã du khách đ t ngày m t t ng do đó kéo theo s

l ng hàng bán vàng mã c ng t ng theo C th s l ng c a hàng bán vàng mã

t ng lên qua các n m nh sau (tính t n Trình đ n n chính):

N m S l ng hàng kinh doanh bán đ vàng mã,vi t s

đáp ng nhu c u c a du khách th p ph ng, ban qu n lí di tích đã xây

d ng hai khu hoá vàng mã có kích th c m i khu là 3.8m x 2m x 2.2m nh ng

vào mùa l h i v n không đáp ng đ nhu c u hoá vàng mã c a du khách S n

ph m c a đ t vàng mã là nhi u khí th i đ c h i nh : C (b i than), CO, CO2, SOx

(SO, SO2, SO3), NOx (NO, NO2, N2O5) các ch t này khi vào trong không khí có

kh n ng gây nên hi n t ng m a axit

c bi t, n Bà Chúa Kho n m trên núi nên khí đ t có kh n ng phân tán ra xung quanh bao ph lên m t di n tích làng m c, đ ng ru ng r t l n Khi không có gió khói b i có th lan ph trong không khí theo quy t c Gause:

G i h1 là chi u cao c a ngôi n so v i m t đ t xung quanh

h2 là chi u cao c a ng khói

h = h1 + h2

Bán kính lan to c a b i trong không khí b ng 15 – 30h Ngôi n v trí càng cao so v i m t đ t xung quanh thì bán kính lan to c a b i càng l n và nó gây ra tác h i càng nhi u S t ng ng gi a t c đ gió và chi u cao c a ng khói đ c th hi n trong b ng sau (trích t “Acidrain” c a các tác gi Stephen

Tilling, Andy Nisbet, Keith Chell) [4]

Chi u cao ng khói so v i m t đ t (m) T c đ gió trung bình(km/phút)

(t tháng XI – IV hàng n m là gió ông - B c, t tháng V – X hàng n m là gió

ông – Nam) và s lan to đi xa h n n a

Các ho t đ ng giao thông v n t i đ c bi t vào d p l h i hàng ngàn xe c

gi i đ v đây v i đ các lo i ph ng ti n nh các lo i xe ô tô, mô tô 2 bánh

ho t đ ng h t công su t vào mùa l h i đ ph c v nhu c u đi l i c a nhân dân

Các khí th i bao g m các khí đ c h i phát sinh trong quá trình đ t cháy nhiên

li u c a các lo i đ ng c đ t trong nh : CO, CO2, h i chì, NOx, SOx là nguyên

nhân gây ô nhi m l n t i không khí khu v c n và các vùng ph c n

L ng khách hành h ng đ n v i n Bà Chúa Kho ngày m t t ng là

nguyên nhân d n đ n ô nhi m môi tr ng không khí do ngu n CO2 th i ra t ng

đ t bi n Khu v c n thì nh h p mà l ng CO2 t ng đ t bi n nh v y đã làm

cho b u không khí tr nên ng t ng t khó ch u, nhi t đ c ng t ng lên so v i nhi t

đ trung bình c a th i ti t H n n a s khu ch tán ch m không khí làm cho

l ng CO2 khó phân tán vào t ng khí cao h n do v y nh h ng đ n h hô h p

c a con ng i

3.2.2 Ch t th i r n và môi tr ng đ t