Luận văn sư phạm Cấu trúc mật độ và tỉ lệ thành phần các nhóm chân khớp bé(Microarthropoda) ở đai cao 1000 - 16000M của vườn quốc gia Xuân Sơn, tỉnh Phú Thọ

Tỉ lệ thành phần các nhóm phân loại của Acarina theo tầng phân bố.... Do có kích thước nhỏ, số lượng lớn, vòng đời ngắn, sinh sống ở khắp loại hình sinh cảnh, khắp mọi địa hình từ sa mạc

Trường đại học sư phạm hà nội 2

đai cao 1000-1600m của vườn

Quốc gia Xuân Sơn, tỉnh Phú

Thọ Khoá luận tốt nghiệp đại học

Chuyên ngành: Động vật học

Người hướng dẫn khoa học Ths Đào duy trinh

 Phòng thí nghiệm động vật học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

 Các cán bộ thuộc trạm Kiểm lâm Vườn Quốc gia Xuân Sơn

 Chính quyền và nhân dân xã Xuân Sơn, huyện Thanh Sơn, tỉnh Phú Thọ

 NCS Đào Duy Trinh, các anh chị K31CN Sinh và các bạn sinh viên K32, K33 trong nhóm nghiên cứu động vật đất khoa Sinh- KTNN, trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

Đặc biệt với tấm lòng biết ơn sâu sắc, tôi xin trân trọng cảm ơn NCS

Đào Duy Trinh đã tận tình hướng dẫn tôi trong suốt quá trình hoàn thành công trình nghiên cứu này

Cuối cùng tôi xin cảm ơn tất cả người thân, bạn bè, đã luôn giúp đỡ,

động viên và khích lệ để tôi vượt qua những khó khăn, hoàn thành bản khóa luận

Tôi xin kính chúc thầy, cô và các bạn sức khỏe, thành công và hạnh phúc!

Hà Nội, tháng 05 năm 2010

Sinh viên

Hoàng Đức Trọng

Lời cam đoan

Tôi xin cam đoan:

Đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Tất cả các số liệu và kết quả nghiên cứu trong khóa luận này là trung thực và chưa được ai công bố hay sử dụng để bảo vệ một học vị nào từ trước đến nay

Mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện đều đã được cảm ơn Các thông tin trích dẫn trong khóa luận đều đã được ghi rõ nguồn gốc

Hà Nội, tháng 05 năm 2010

Sinh viên

Hoàng Đức Trọng

Danh mục bảng

Trang

Bảng 1.2 Cấu trúc mật độ và tỉ lệ thành phần các nhóm phân loại của

Acarina 19 Bảng 1.3 Cấu trúc mật độ và tỉ lệ thành phần các nhóm phân loại của

Collembola 19

Bảng 2.2 Cấu trúc mật độ và tỉ lệ thành phần các nhóm phân loại của

Acarina 22 Bảng 2.3 Cấu trúc mật độ và tỉ lệ thành phần các nhóm phân loại của

Collembola 23

Bảng 3.2 Cấu trúc mật độ và tỉ lệ thành phần các nhóm phân loại của

Acarina 25 Bảng 3.3 Cấu trúc mật độ và tỉ lệ thành phần các nhóm phân loại của

Collembola 26 Bảng 4.1 Cấu trúc mật độ và tỉ lệ thành phần của quần xã Chân khớp bé

theo tầng phân bố 28 Bảng 4.2 Cấu trúc mật độ và tỉ lệ thành phần các nhóm phân loại của

Phụ lục biểu đồ

Trang Biểu đồ 1.1 Tỉ lệ thành phần của 2 nhóm Acarina và Collembola ở tầng

rêu 18 Biểu đồ 1.2 Tỉ lệ thành phần các nhóm phân loại của Acarina (trang bên)

và Collembola (bên trên) 21

Biểu đồ 2.2 Tỉ lệ thành phần các nhóm phân loại của nhóm Acarina

(trang bên) và Collembola (bên trên) 24 Biểu đồ 3.1 Tỉ lệ thành phần của 2 nhóm Acarina và Collembola ở tầng

đất 25 Biểu đồ 3.2 Tỉ lệ thành phần các nhóm phân loại của nhóm Acarina (bên

trên) và Collembola (bên dưới) 27 Biểu đồ 4.1 Tỉ lệ thành phần của 2 nhóm Acarina và Collembola theo tầng

phân bố 29 Biểu đồ 4.2 Tỉ lệ thành phần các nhóm phân loại của Acarina theo tầng

phân bố 31 Biểu đồ 4.3 Tỉ lệ thành phần các nhóm phân loại của Collembola theo tầng

phân bố 32

phụ lục hình

Trang

Hình 3: Phân tích và xử lý số liệu tại phòng thí nghiệm, Trường Đại học Sư

phạm Hà Nội 2 15

đất gồm phần lớn là nhóm Ve bét (Acarina) và Bọ nhảy (Collembola) Ngoài

ra, với số lượng không đáng kể còn có các nhóm Chân khớp bé khác (Microarthropoda khác) như rết tơ (Myriapoda: Symphyla), côn trùng Đuôi nguyên thuỷ, bọ Hai đuôi và bọ Ba đuôi (Insecta: Protura, Diplura, Thysanura) Chúng tham gia tích cực vào các quá trình sinh học của đất, quá trình vận chuyển năng lượng và vật chất, quá trình làm sạch đất khỏi các ô nhiễm chất thải (hữu cơ và hoá học), chất phóng xạ Chúng làm gia tăng độ màu mỡ của đất thông qua các hoạt động sống của mình [6]

Ve bét và Bọ nhảy được đặc biệt quan tâm, bởi chúng rất nhạy cảm với các sản phẩm hoá chất sử dụng trong sản xuất nông nghiệp, với sự thay đổi các yếu tố khí hậu môi trường và tính chất đất [4]

Trong quá trình hoạt động sống của mình, Bọ nhảy hoàn trả lại cho đất

cải tạo chất lượng đất Do có kích thước nhỏ, số lượng lớn, vòng đời ngắn, sinh sống ở khắp loại hình sinh cảnh, khắp mọi địa hình từ sa mạc đến vùng băng tuyết, từ Bắc cực đến xích đạo, có độ thích nghi sinh thái cao, phương pháp thu bắt dễ dàng nên Bọ nhảy là đối tượng nghiên cứu thích hợp phục vụ cho việc nghiên cứu về hình thái, sinh thái cá thể và quần thể, là vật chỉ thị sinh học tốt trong việc đánh giá các tác động yếu tố môi trường [12]

Vườn Quốc gia Xuân Sơn là một trong những địa điểm có tính đa dạng sinh học cao Tại đây, môi trường tự nhiên và thảm thực vật còn giữ được khá tốt Đã có những nghiên cứu tương đối đồng đều về khu hệ động thực vật của vườn như: thú, chim, lưỡng cư, bò sát… nhưng riêng về khu hệ côn trùng và

động vật Chân khớp bé vẫn đang được quan tâm

Bản thân là người rất thích được nghiên cứu khoa học, lại được thầy

Đào Duy Trinh gợi ý, nên chúng tôi đã quyết định lựa chọn và tiến hành nghiên cứu đề tài:

“Cấu trúc mật độ và tỉ lệ thành phần các nhóm Chân khớp bé (Microarthropoda) ở đai cao 1000-1600m của vườn Quốc gia Xuân Sơn, tỉnh Phú Thọ”

2 Mục đích của đề tài

2.1 Mục đích của đề tài: nhằm cung cấp, bổ sung thêm dẫn liệu mới về cấu trúc mật độ và tỉ lệ thành phần các nhóm Chân khớp bé (Microarthropoda) theo tầng phân bố ở đai cao 1000-1600m của vườn Quốc gia Xuân Sơn, tỉnh Phú Thọ

2.2 Bước đầu làm quen với nghiên cứu khoa học, phục vụ giảng dạy và nghiên cứu tiếp theo khi điều kiện cho phép và xây dựng lòng say mê học tập, nghiên cứu khoa học và làm cho ta yêu sinh học hơn

3 Nhiệm vụ của đề tài

Chúng tôi đặt ra 2 nhiệm vụ chính của đề tài như sau:

3.1 Nghiên cứu cấu trúc mật độ và tỉ lệ thành phần của quần xã Chân khớp bé (Microarthropoda) bao gồm 2 nhóm chủ yếu là Acarina và Collembola ở 3 tầng phân bố (tầng rêu, tầng thảm lá và tầng đất)

3.2 Nghiên cứu cấu trúc mật độ và tỉ lệ thành phần các nhóm phân loại của Acarina và Collembola ở 3 tầng phân bố (tầng rêu, tầng thảm lá và tầng

đất)

Chương 1 TổNG QUAN TàI LIệU

và tình hình nghiên cứu

1.1 Lược sử nghiên cứu Microarthropoda ở Việt Nam

Động vật Chân khớp bé ở Việt Nam đã được bước đầu nghiên cứu từ những năm 30 của thế kỷ XX, ban đầu chỉ là những nghiên cứu lẻ tẻ của các tác giả nước ngoài khi kết hợp với các nhóm sinh vật khác Sau này chúng

được nghiên cứu kỹ và có rộng hơn ở nhiều kiểu sinh cảnh khác nhau bởi nhóm một số tác giả trong nước Nhiều kết quả nghiên cứu về Ve bét, Bọ nhảy

ở Việt Nam đã được công bố ở một số hội nghị, hội thảo trong nước và quốc tế cũng như trên các tạp chí chuyên ngành

Gần đây, đã có các nghiên cứu về cấu trúc nhóm Microarthropoda theo các sinh cảnh, các đai cao khí hậu, theo các tầng thẳng đứng trong đất (Vũ Quang Mạnh 1989, 1990; Vương Thị Hòa 1995; Nguyễn Trọng Năm 2003;

Vũ Quang Mạnh, Nguyễn Xuân Lâm, Khiếu Thị Nhàn 2005; Đào Duy Trinh

2006…) [4, 5, 9, 11, 14]

Vũ Quang Mạnh (1990) đã tổng kết tất cả các công trình nghiên cứu về Microarthropoda ở Việt Nam cho đến thời điểm đó Tác giả rút ra kết luận về thành phần, đặc điểm phân bố và số lượng Microarthropoda, nêu một số quy luật sinh thái quyết định sự hình thành cấu trúc định tính và định lượng của quần xã Oribatida ở đất Đồng thời tác giả dẫn ra danh sách 117 loài Oribatida

đã biết ở Việt Nam, cùng đặc điểm phân bố của chúng theo vùng địa lý, loại

đất và hệ sinh thái [5]

Năm 2004, Vũ Quang Mạnh, Nguyễn Xuân Lâm nghiên cứu quần xã

động vật chân khớp bé ở các đai cao của vườn quốc gia Tam Đảo, không phát hiện sự khác biệt đáng kể trong cấu trúc nhóm, trong phân bố thẳng đứng của nhóm Microarthropoda và của Acarina Khi nghiên cứu về đai cao khí hậu của

hệ sinh thái đất rừng, phát hiện thấy sự khác biệt về mật độ quần xã Microarthropoda và Acarina Mật độ của Acarina đạt lớn nhất ở hệ sinh thái rừng của đai cao 900m, còn ở đai cao 1300m và 450m, số lượng cá thể đồng

đều [8]

Vũ Quang Mạnh, Nguyễn Xuân Lâm (2005) nghiên cứu đặc trưng phân

bố và tính chất địa động vật của khu hệ Ve giáp (Acarina: Oribatida) ở Việt Nam Khu hệ này hiện biết với 158 loài, thuộc 46 họ, mang tính chất ấn Độ- Mã Lai và thuộc vùng địa động vật đông phương Khu hệ có nhiều động vật chung với khu hệ Thái Lan, Inđônêxia, Malaixia, Philipin, cùng Nhật Bản và các đảo vùng nam Thái Bình Dương Khu hệ Ve giáp Việt Nam có tính chuyên biệt cao, với 76 loài chỉ mới phát hiện ở riêng lãnh thổ Việt Nam Tại một số vùng núi phía Bắc khu hệ động vật Ve giáp đã gặp một số yếu tố động vật Cổ Bắc, thuộc các giống Nothrus C.L Koch, 1836; Metabelba Grandjean, 1956; Tectocepheus Berlese, 1913; Oppia C.L Kock, 1836; Xylobates Jacot, 1929; Scheloribates Berlese, 1908; Orbatella Bank, 1895; Achipteria Berlese,

1885 và Galumna Heyden, 1826 [9]

Năm 1994 - 1997, khi điều tra tác động của thuốc trừ sâu (Vofatox, Moniror, Padan ) được sử dụng trong sản xuất nông nghiệp ở vùng trồng rau,

cây cảnh thuộc Đông Anh, Thanh Trì, Từ Liêm (Hà Nội), Thường Tín (Hà Tây cũ, nay là Hà Nội), Nguyễn Trí Tiến (2000) đã nhận thấy tác động của các hóa chất bảo vệ thực vật nói chung (trong đó có thuốc trừ sâu và diệt cỏ),

đặc biệt là nhóm lân hữu cơ, cacbonat đã làm giảm số lượng loài, giảm tính đa dạng của Bọ nhảy nói riêng và khu hệ động vật không xương sống nói chung, khi so sánh đối chứng Thuốc trừ sâu thể hiện những mức độ tác động khác nhau đến động vật đất: nếu phun ở nồng độ thích hợp (0,02%) thì thuốc có tác dụng kích thích sự phát triển của một số nhóm Bọ nhảy và Chân khớp khác Trong trường hợp ngược lại, thuốc sẽ gây tác động xấu tiêu diệt nhiều loài mẫn cảm vốn là những loài có số lượng ít nhưng tham gia quyết định vào độ

đa dạng của quần xã Đồng thời làm xáo trộn cấu trúc nội tại, làm thay đổi tỉ

lệ thành phần nhóm, làm thay đổi cấu trúc ưu thế [6]

Trong thời gian từ 1998 - 2005, Nguyễn Trí Tiến đã mô tả và công bố

28 loài Bọ nhảy mới cho khoa học đã bổ sung thêm hàng trăm loài cho khu hệ Collembola ở Việt Nam

Nhìn chung trong những năm gần đây, Chân khớp bé đã được điều tra nghiên cứu ở nhiều địa phương trong cả nước, các địa điểm nghiên cứu thuộc nhiều hệ sinh thái khác nhau, tập trung chủ yếu vào các Vườn Quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên Tuy nhiên, do đặc điểm cư trú phân tán, gắn bó chặt chẽ với điều kiện sinh thái của nơi sống cụ thể, nên việc điều tra nghiên cứu về khu hệ, sinh thái của nhóm này cần được tiến hành liên tục, rộng khắp nhằm ngày càng được bổ sung đầy đủ hơn những dẫn liệu mới về thành phần loài cũng như đặc điểm cư trú của chúng, mở ra khả năng khai thác những mặt lợi ích từ chúng phục vụ cho khoa học và thực tiễn

1.2 Vài nét sơ lược về điều kiện tự nhiên của Vườn Quốc gia Xuân Sơn, tỉnh Phú Thọ

1.2.1 Vị trí địa lý, địa hình và đất đai

Vườn Quốc gia Xuân Sơn có tổng diện tích là: 15048 ha Trong đó, phân khu bảo vệ nghiêm ngặt: 11148 ha, phân khu phục hồi sinh thái: 3000 ha

và 900 ha dành cho phân khu hành chính, dịch vụ (hình 1) [15]

Vườn Quốc gia Xuân Sơn nằm chủ yếu trên địa bàn xã Xuân Sơn, thuộc huyện Thanh Sơn, của tỉnh Phú Thọ, tiếp giáp với hai tỉnh Hòa Bình và Sơn La

Có tọa độ địa lý 2105’- 21011’ vĩ độ Bắc, 104050’- 104058’ kinh độ Đông

Vườn Quốc gia Xuân Sơn nằm ở cuối dãy núi Puluông, với khoảng 40% tổng diện tích đất đai phân bố độ cao trên 700m Phía Tây Bắc khu bảo tồn thiên nhiên là dãy núi Cấm, với đỉnh cao khoảng 1140m; còn Tây Nam là dãy núi Voi với hai đỉnh Voi và Ten, tương ứng cao khoảng 1390m và 1250m; dọc

Đông Bắc là dãy núi đất, nằm cao trung bình 0-700m; với hai hệ thống sông suối chính, là Thang và Chiềng

Hình 1: Vườn Quốc gia Xuân Sơn, tỉnh Phú Thọ

1.2.2 Khí hậu

Đặc điểm nổi bật của khí hậu Việt Nam nói chung, của khu vực Đông Bắc (trong đó có Phú Thọ) nói riêng là nóng, ẩm và mưa nhiều theo mùa - khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa Miền Bắc của Việt Nam có mùa hè nóng, ẩm và lượng mưa lớn, mùa đông ít mưa và khá lạnh do chịu ảnh hưởng của gió mùa Đông Bắc, mùa xuân có mưa phùn

Dưới đây là các chỉ số khí hậu chính của vườn Quốc gia Xuân Sơn, Phú Thọ [15]:

động vật đất Rừng có vai trò đặc biệt quan trọng đối với môi trường sống của con người Vườn Quốc gia Xuân Sơn cũng mang nhiều đặc điểm của rừng nhiệt đới Việt nam, có rất nhiều thuận lợi cho quá trình phát triển của sinh vật

Vườn Quốc gia Xuân Sơn tuy có diện tích không lớn, nhưng có mức độ

đa dạng cao cả về các kiểu thảm thực vật cũng như hệ thực vật Có thể coi đây

là sự thu hẹp của tất cả các vùng thiên nhiên vừa là phổ biến đặc trưng, vừa là

độc đáo, đặc sắc chẳng những cho khí hậu nhiệt đới gió mùa Đông Nam ở châu á mà còn là một trong số rất ít vùng trên thế giới còn giữ lại được các thảm thực vật tự nhiên trên núi đá vôi

Trên địa bàn vườn Quốc gia Xuân Sơn ta có thể gặp các loại thảm rừng chính: rừng kín thường xanh mưa mùa nhiệt đới phát triển trên núi thấp, rừng kín thường xanh mưa mùa á nhiệt đới trên núi cao, rừng lùn, rừng kín thường

xanh mưa mùa phát triển trên núi đá vôi, rừng kín thường xanh mưa mùa nhiệt

đới trên núi trung bình, trảng cây trên núi đá và rừng tre nứa…

1.2.4 Tài nguyên động vật

Vườn Quốc gia Xuân Sơn lưu giữ trong nó một hệ động vật tương đối phong phú, đa dạng, thường gặp, với hầu hết đại diện của các lớp động vật, bao gồm từ động vật không xương sống đến các động vật có xương sống thuộc các nhóm cao trong thang tiến hoá Tại khu bảo tồn này chúng ta thường gặp một số các nhóm động vật chính với các hệ sinh thái chủ đạo sau:

Nhóm động vật không xương sống trong hệ sinh thái thuỷ vực Động vật không xương sống hay gặp là thân mềm như ốc, trai; giáp xác như tôm, cua; giun đốt như giun nhiều tơ, ít tơ và đỉa; sâu bọ như phù du, cánh lông, cánh úp, cánh cứng, hai cá

Nhóm động vật không xương sống trong hệ sinh thái đất Trong các nhóm động vật không xương sống đa bào nhỏ trong đất, trước hết phải kể đến giun tròn thực vật (Nematoda), là nhóm gây hại thực vật, có thể tập trung đến hàng triệu cá thể trên 1 mét vuông mặt đất quanh vùng rễ cây Bên cạnh đó là rất nhiều loài động vật đất có ích, chúng tham gia vào quá trình tái tạo, hình thành kết cấu đất làm tăng độ phì nhiêu cho đất, thực hiện quá trình tuần hoàn vật chất, làm sạch môi trường đất

Nhóm động vật không xương sống ở hệ sinh thái cạn Đây là nhóm

động vật vô cùng đa dạng gồm rất nhiều loài khác nhau như châu chấu, cào cào, dế, cánh nửa như bọ xít nhiều nhóm cánh cứng và cánh phấn Đây không chỉ là những nhóm sâu bọ số lượng nhiều, thành phần loài đa dạng mà còn có vai trò quan trọng trong việc ăn phá hoại cây xanh, như lá hoa, củ quả của hệ sinh thái trên cạn, đồng thời lại là những mắt xích quan trọng trong chuỗi và lưới thức ăn của hệ sinh thái này

Nhóm động vật có xương sống trong Vườn Quốc gia Xuân Sơn cũng rất

đa dạng Bao gồm nhiều loài khác nhau, thuộc các chi, các họ, các bộ và các lớp khác nhau

Lưỡng cư và bò sát đã thống kê được tới 53 loài Chúng gồm có 23 loài lưỡng cư thuộc 7 họ khác nhau như: Cóc bùn (Pelobatidae), Cóc (Bufonidae), Nhái bén (Hylidae), ếch (Ranidae), ếch cây (Phacophoridae), Nhái bầu (Microhylidae) và ếch giun (Coeciliidae) ở đây hiện đã biết đến 30 loài Bò sát thuộc 11 họ khác nhau như: Tắc kè (Gekkonidae), Nhông (Agamidae), Thằn lằn bóng (Scincidae), Trăn (Boidae), Rắn nước (Colubridae), Rắn hổ (Elapidae), Rắn lục (Viperidae), Rùa đầm (Emydidae) và Ba ba (Trionychidae)

Lớp chim có 168 loài chim của 45 họ, thuộc 15 bộ đó là Hạc, Cắt, Gà, Sừu, Rẽ, Bồ câu, Vẹt, Cu cu, Cú, Cú muỗi, Yến, Nuốc, Sả, Gõ kiến, Sẻ

Động vật thuộc lớp Thú có trong vườn Quốc gia này hiện biết tới 61 loài thuộc 24 họ và 8 bộ Đó là các bộ Nhiều răng, ăn sâu bọ, Tê tê, Dơi, Gậm nhấm, ăn thịt, Móng guốc ngón chẵn, Linh trưởng

1.2.5 Điều kiện kinh tế xã hội của khu vực nghiên cứu

Điều kiện kinh tế xã hội, văn hoá và giáo dục của cộng đồng dân cư tại vườn Quốc gia Xuân Sơn rất khó khăn và còn thấp kém Trong vườn hiện có tổng số 190 hộ gia đình và có khoảng 1040 người sinh sống

Giáo dục trong khu vực đã được chú trọng Hầu hết các xã có trường tiểu học và trường trung học cơ sở (cấp I và II) Các xóm đều có lớp cắm bản từ lớp 1 đến 3 hoặc lớp 5 Giáo viên hầu hết là người trên địa bàn huyện Trên 90% học sinh trong độ tuổi tiểu học được đến trường Tuy nhiên, số học sinh trong độ tuổi trung học cơ sở chỉ có khoảng 50% được đến trường, và trung học phổ thông chỉ có 25%

Hầu hết các phòng học và phòng ở giáo viên đều là nhà tạm, chỉ có phòng học ở xóm Lấp là mới được xây dựng kiên cố

Như vậy, với số lượng loài thực vật và động vật rất phong phú và đa dạng, vườn Quốc gia Xuân Sơn quả là một bảo tàng thiên nhiên vô giá nhưng còn ít được khám phá và nghiên cứu Do đó chúng tôi đã chọn đai cao địa lý

1000-1600m (thuộc núi Ten) ở vườn Quốc gia Xuân Sơn để nghiên cứu nhóm

Chương 2 Đối tượng, thời gian, địa điểm

và phương pháp nghiên cứu

2.1 Đối tượng nghiên cứu

Chúng tôi đã tiến hành nghiên cứu về nhóm động vật Chân khớp bé (Microarthropoda ) ở đất, trong đó phân tích chủ yếu là các đại diện thuộc 2 nhóm:

Nhóm Ve bét (Acarina) thuộc lớp Hình nhện (Arachnida), phân ngành

Có kìm (Chelicerata), ngành Chân khớp (Arthropoda) gồm các nhóm phân loại nhỏ sau: Oribatida, Gamasina, Uropodina, Acarina khác

Nhóm Bọ nhảy (Collembola) thuộc phân lớp Sâu bọ hàm ẩn (Entognatha), lớp Sâu bọ (Insecta), phân ngành Có ống khí (Tracheata), ngành Chân khớp (Arthropoda) gồm các nhóm phân loại nhỏ sau: Poduromorpha, Entomobryomorpha, Symphypleona

2.2 Địa điểm nghiên cứu

Chúng tôi đã tiến hành đi thu mẫu tại Vườn Quốc gia Xuân Sơn, tỉnh Phú Thọ Đã tiến hành thu mẫu tại đai cao 1000-1600m Yếu tố khí hậu của vùng này có đặc điểm á nhiệt đới gió mùa với mùa hè thường nóng ẩm, mưa nhiều còn mùa đông mưa ít và lạnh do ảnh hưởng của gió mùa Đông Bắc, vì thế chu kỳ mùa về nhiệt độ và độ ẩm thể hiện tương đối rõ rệt Sự phân hoá độ cao cũng ảnh hưởng sâu sắc đến tính chất thổ nhưỡng, khí hậu và quyết định

sự khác biệt trong cấu trúc hệ thực bì của đai cao địa lý này [3]

Hình 2: Địa điểm thu mẫu tại đai cao 1000-1600m 2.3 Thời gian nghiên cứu

Bắt đầu làm quen với nghiên cứu khoa học từ đầu những năm 2007, do thầy Đào Duy Trinh hướng dẫn làm quen với đối tượng Chân khớp bé (Microarthropoda)

Chúng tôi đã tiến hành thu 3 đợt mẫu từ tháng 11 năm 2007 đến tháng 9 năm 2008:

Mẫu sau khi thu đều được xử lý và phân tích đồng bộ Mẫu đất được lọc

và tách Microarthropoda tại phòng thí nghiệm bộ môn Động vật của trường

Đại Học Sư Phạm Hà Nội 2 (từ ngày 25 tháng 11 năm 2007 đến ngày 20 tháng

12 năm 2009)

2.4 Phương pháp nghiên cứu

Mẫu định lượng của Chân khớp bé được thu ở 3 tầng phân bố: tầng rêu, tầng thảm lá và tầng đất của sinh cảnh rừng tự nhiên thuộc đai cao địa lý 1000-1600m

2.4.1 Thu mẫu định lượng ở đất, thảm lá và rêu

Chúng tôi đã tiến hành thu mẫu như sau:

Mẫu đất định lượng được lấy ở độ sâu 0-10cm (tầng -1) Kích thước của mỗi mẫu thu là 5x5x10cm Mẫu đất được thu bằng hộp sắt kim loại mỏng hình hộp chữ nhật, có kích thước là 5x5x15cm

Đối với thảm lá rừng phủ trên mặt đất (tầng 0), mẫu định lượng là tất cả lá mục, cành cây, xác hữu cơ phủ trên mặt đất có diện tích 20cm x 20cm

Đối với các mẫu là thảm rêu bám trên thân cây gỗ rừng, xác vụn thực vật ở trên mặt đất nằm ở độ cao từ 0 + 100cm trên mặt đất (tầng +1), mẫu

định lượng là số lượng rêu thu gom trung bình từ 250gr đến 500gr/mẫu

Tất cả các mẫu sau khi thu được ở thực địa đều được cho ngay vào túi nilon riêng, bên trong có nhãn, ghi những thông số cần thiết (ngày, tháng lấy mẫu; sinh cảnh; tầng phân bố…) rồi buộc chặt lại Các mẫu thu được trong cùng một tầng được để vào một túi nilon to, để khỏi lẫn và đỡ mất thời gian khi tách lọc

Cả 3 loại mẫu: tầng đất, thảm lá, tầng rêu đều được thu nhắc lại 5 lần cho mỗi đợt điều tra Trong khi đi thu mẫu còn mang theo sổ thực địa ghi nhật

kí thu mẫu

2.4.2 Tách lọc mẫu động vật chân khớp bé

Chúng tôi đã tiến hành tách Microarthropoda theo phương pháp phễu lọc “Berlese- Tullgren”, dựa theo tập tính hướng đất dương và hướng sáng âm của động vật đất Mẫu đất trong phễu lọc sẽ khô dần, sau đó Microarthropoda chui sâu dần xuống lớp đất phía dưới, qua lưới lọc và rơi xuống đáy phễu, vào ống nghiệm có đựng dung dịch định hình là formol 4%

Các phễu lọc “Berlese- Tullgren” có cấu tạo như sau: Phễu được làm bằng thuỷ tinh hoặc giấy cứng, có chiều cao 30cm, đường kính miệng 18cm,

đường kính vòi 1,9cm Bộ được đặt trên giá gỗ, vòi phễu gắn với ống nghiệm chứa dung dịch formon 4% bên trong có etiket ghi giống nhãn túi nilon

Mẫu đất đặt trong các rây lọc hình trụ và đặt trên phễu Các rây lọc có lưới lọc bằng nilon, đường kính lỗ dưới 1x1mm, đường kính rây lọc 15cm với thành bằng kim loại cao 5cm Trước khi đặt mẫu vào rây, đất hay xác thực vật

được bẻ nhỏ, vụn và rải đều trên mặt lưới, phần đất hoặc lá vụn lọt qua lỗ lưới

sẽ được đổ trở lại sau khi đặt rây vào phễu Các mẫu được lọc liên tục trong 7 ngày đêm trong điều kiện phòng thí nghiệm [4]

Sau khi lọc, chúng tôi dùng dây chun bó các ống nghiệm đã được nút bông có cùng tầng phân bố với nhau, rồi lần lượt đặt vào bình miệng rộng có chứa dung dịch formon 4% để khi tiến hành phân tích thì các mẫu không bị nhầm lẫn và hỏng

Ve bét: tách thành 4 nhóm chính bao gồm: Oribatida, Gamasina, Uropodina và các Acarina khác

Bọ nhảy: tách thành 3 nhóm chính bao gồm: Poduromorpha, Entomobryomorpha, Symphypleona

Mỗi ống nghiệm đựng mẫu đều có nhãn ghi lại các thông số cần thiết

và nút bằng bông không thấm nước Để giữ mẫu được lâu không bị giòn, nát cần bổ sung vào dung dịch định hình một vài giọt glixerin

Tất cả các mẫu đã phân tích, sau khi được Ths Đào Duy Trinh kiểm tra,

sẽ được cho vào ống nghiệm nhỏ chứa dung dịch định hình trong có nhãn ghi

địa điểm, thời gian, sinh cảnh, tầng phân bố rồi nút bằng nút bông không thấm nước

Số liệu trong phần kết quả nghiên cứu, được qui đổi ra: số lượng cá thể/1m2 thảm lá, 1m2 đất và số lượng cá thể/1kg rêu

Hình 3: Phân tích và xử lý số liệu tại phòng thí nghiệm, Trường Đại học

Sư phạm Hà Nội 2 2.5 Vị trí phân loại, một vài nét về đặc điểm sinh học và dấu hiệu chuẩn loại Bọ nhảy (Collembola)

- Vị trí phân loại (theo Thái Trần Bái, 2001) [1]:

Bọ nhảy (Collembola) thuộc: Phân giới động vật đa bào (Metazoa)

Động vật đa bào chính thức (Eumetazoa)

Động vật có miệng nguyên sinh (Protostomia) Ngành Chân khớp (Arthropoda)

Phân ngành Có ống khí (Tracheata) Lớp Sâu bọ (Insecta)

Phân lớp Sâu bọ hàm ẩn (Entognatha)

- Vài nét về đặc điểm sinh học của Bọ nhảy (Collembola) [13]:

+ Kích thước và hình thái ngoài: đa số Bọ nhảy có kích thước khoảng 8mm chiều dài thân Có một số đại diện có chiều dài đến 5-9mm (Morulila, Tomocerus…) và một số loài khác có kích thước rất nhỏ 0,2-0,7mm (Neelidae) Cơ thể chia 3 phần: đầu, 3 đốt ngực và 6 đốt bụng Đầu có cơ quan thụ cảm ở đốt râu thứ 3 và ở gốc râu, trước vết mắt, 3 đốt ngực mang 3 đôi chân Đốt ngực 1 mang phần phụ (gọi là ống bụng) Phần phụ ở đốt bụng 3 là quai móc (gồm một số răng và một lông ở gốc), đốt bụng 4 mang chạc nhảy (cơ quan giúp Bọ nhảy vận động)

0,3 Đặc điểm chuẩn loại: những đặc điểm hình thái chính được sử dụng trong định loại Bọ nhảy: hình dạng cơ thể, sự phân chia các đốt, hình dạng lớp

vỏ da, sự có mặt và cách sắp xếp mắt giả trên thân Dạng vảy, lông và sự có mặt của chúng trên một số phần của cơ thể

- Để phân biệt Bọ nhảy với các đại diện chân khớp khác, chủ yếu dựa vào một số đặc điểm:

+ Kích thước: thường từ 0,3-3mm

+ Hình dạng: phân biệt đầu, ngực, bụng Bụng gồm 6 đốt Phần kết thúc thân thường có lông dạng gai nhọn, chạc nhảy ngắn hoặc dài Có đủ 3 cặp chân ở phần ngực Thân thường phủ lông hay vảy Không có cánh, giữa ngực

và bụng không thắt lại Râu thẳng, có từ 4-6 đốt

2.6 Vị trí phân loại, hình thái chung, đặc điểm để phân biệt các nhóm Ve bét với các nhóm khác của lớp Hình nhện (Arachnida) và đặc điểm phân biệt các nhóm Ve bét chính (Oribatida, Gamasina, Uropodina và Acarina khác)

- Vị trí phân loại (theo Vũ Quang Mạnh, 2004) [6]:

Ve bét (Acarina) thuộc: Ngành Chân khớp (Arthropoda)

Phân ngành Có kìm (Chelicerata) Lớp Hình nhện (Arachnida)