Mục đích quan trọng của đổi mới phương pháp dạy học chính là nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh. Như chúng ta vần thường nói, văn học thường mang tính trừu tượng, lan man, không nhiều tính rõ ràng, cụ thể như những môn học khác, mà đặc biệt trong giờ học văn bản, để học sinh tiếp xúc, làm quen, hiểu và cảm nhận rồi rút ra được những điều mà người nghệ sĩ muốn gửi gắm qua tác phẩm của mình thì rất cần đến việc người giáo viên phải sử dụng đến hệ thống câu hỏi phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh. Và khi đó giờ học văn bản sẽ không còn khô khan, trừu tượng, khó hiểu nữa. Học sinh sẽ hứng thú hơn, hiểu bài nhanh hơn và giờ học đó chắc chắn sẽ đạt được kết quả tốt.
Trang 1PHẦN THỨ NHẤT: MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
Hoạt động dạy học ở bậc phổ thông tập trung ở hai khâu lớn: Thiết kế bàihọc (giáo án) và lên lớp (biến giáo án thành hoạt động dạy- học) Đối với ngườigiáo viên Ngữ văn THCS, cái cần nhất trong hai khâu ấy để hình thành giáo án vàbài học Văn chính là hệ thống câu hỏi hướng dẫn học sinh chiếm lĩnh lấy văn bảnnghệ thuật Chưa có hệ thống câu hỏi ứng với văn bản nghệ thuật và phù hợp vớiyêu cầu tích hợp coi như chưa có chất liệu chính để làm giáo án Văn, cũng cónghĩa là chưa có nguyên liệu để tạo thành việc làm cho hoạt động dạy học trên lớp.Đáp ứng mục Đọc - hiểu văn bản - một yêu cầu nội dung lớn trong cấu trúc tổngthể một bài học tích hợp Đối với người giáo viên nói chung, người giáo viên Ngữvăn nói riêng nếu chưa ý thức được vai trò của hệ thống câu hỏi trong hoạt độngdạy văn bản nghệ thuật thì không thể có một bài học trên lớp thành công
Những điều đó xác nhận vai trò quan trọng của phương pháp dạy học bằng hệthống câu hỏi trong tư cách hành nghề của người giáo viên nói chung, cũng như giáoviên Ngữ văn đứng lớp hôm nay Với phân môn Văn học cần làm sao cho học sinhbiết chủ động tiếp cận tác phẩm theo hướng đọc -> suy ngẫm -> liên tưởng Muốnvậy giáo viên phải thiết kế được hệ thống câu hỏi khả thi để có thể phát huy tính tíchcực, chủ động, sáng tạo của học sinh Qua nhiều năm giảng dạy môn Ngữ văn THCS,tôi luôn suy nghĩ, trăn trở và tìm tòi phương pháp nào ưu việt trong việc thiết kế bàidạy thành công, để học sinh yêu thích và tiếp thu tích cực có hiệu quả môn Ngữ văn.Qua quá trình vận dụng thực tế, cùng với việc trao đổi với bạn bè đồng nghiệp, tôi
mạnh dạn đưa ra một số kinh nghiệm của mình về việc: "Sử dụng hệ thống câu hỏi phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong giờ học văn bản Ngữ văn 9"
Trang 2dụng đến hệ thống câu hỏi phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh.
Và khi đó giờ học văn bản sẽ không còn khô khan, trừu tượng, khó hiểu nữa Họcsinh sẽ hứng thú hơn, hiểu bài nhanh hơn và giờ học đó chắc chắn sẽ đạt được kếtquả tốt
Giờ học để đạt được hiệu quả cao thì rất cần đến tính tích cực, chủ động,sáng tạo của học sinh, đặc biệt là trong giờ học văn
Vậy nên khi vận dụng sáng kiến kinh nghiệm này vào quá trình dạy học, tôirất mong muốn mỗi giờ dạy văn và học văn sẽ là những giờ học đầy lý thú và bổích và luôn luôn hấp dẫn với học sinh
3 §èi tîng ph¹m vi nghiªn cøu.
- Nghiªn cøu lý luËn vÒ ph¬ng ph¸p"Sử dụng hệ thống câu hỏi phát huy tínhtích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong giờ học văn bản Ngữ văn 9" ¸pdông ph¬ng ph¸p nµy vµo mét sè tiÕt d¹y cô thÓ
4 Giới hạn, phạm vi nội dung nghiên cứu.
Trong chương trình Ngữ văn trước đây, bộ môn này được tách thành baphân môn: Văn - Tiếng Việt - Tập làm văn Giáo viên hầu như chỉ xây dưng hệthống câu hỏi làm thế nào để bài giảng của mình phát huy tính tích cực của họcsinh mà chưa phân loại rõ ràng từng loại câu hỏi và sắp xếp chúng một cách có hệthống Cho nên việc sử dụng hệ thống câu hỏi sao cho phát huy được tính tích cực,chủ động, sáng tạo của học sinh trong một giờ học văn bản của môn Ngữ văn vẫncòn là điều khó khăn với nhiều giáo viên Vì thế việc xây dựng và sử dụng hệthống câu hỏi phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh vẫn luôn làvấn đề được nhiều giáo viên giảng dạy môn Ngữ văn quan tâm
Và những văn bản được dạy ở phân môn văn đều được lấy làm ngữ liệu đểphân tích, tìm hiểu rút ra kiến thức cơ bản của phân môn tiếng Việt và tập làm văn.Trường tôi là một trường học thuộc vùng cao Trình độ nhận thức của học sinh thìcòn rất nhiều hạn chế và đó là một vấn đề hết sức khó khăn cho việc dạy văn củagiáo viên và học văn của học sinh Đặc biệt là trong các giờ học văn bản, làm thếnào để học sinh làm quen, tiếp xúc với văn bản, với các tác giả, rút ra được nhữngđiều mà mỗi nhà văn, nhà thơ muốn gửi gắm qua tác phẩm của mình lại là một vấn
đề vô cùng khó khăn Các văn bản được đưa vào trong chương trình Ngữ văn 9thường rất dài và mức độ kiến thức lại là cao nhất, khó nhất trong bậc học THCS.Học sinh vùng cao thường thiếu tính năng động, sáng tạo, tích cực mà đa phần các
em rất nhút nhát, hay ỷ lại, trông chờ vào bạn khác Trong các giờ học văn các emnhìn chung đều rất thụ động tiếp thu kiến thức từ người thầy Vậy nên việc sử
Trang 3dụng hệ thống cõu hỏi phỏt huy tớnh tớch cực, chủ động, sỏng tạo của học sinh lạicàng cần thiết hơn.
5 Nhiệm vụ nghiên cứu.
Từ việc tìm hiểu cơ lý luận của "Sử dụng hệ thống cõu hỏi phỏt huy tớnh tớchcực, chủ động, sỏng tạo của học sinh trong giờ học văn bản Ngữ văn 9", để thựcnghiệm áp dụng vào một số tiết dạy cụ thể
6 Phơng pháp nghiên cứu.
a Phơng pháp nghiên cứu lý thuyết:
Đọc sách và các tài liệu liên quan đến phơng pháp hợp tác nhóm làm cơ sở
lý luận cho việc nghiên cứu phần thực trạng
d Phơng pháp trao đổi đàm thoại.
Trao đổi với các giáo viên dạy môn Ngữ văn để tìm hiểu việc"Sử dụng hệthống cõu hỏi phỏt huy tớnh tớch cực, chủ động, sỏng tạo của học sinh trong giờ họcvăn bản Ngữ văn 9" đồng thời qua đó học hỏi kinh nghiệm trong việc áp dụng
7 Thời gian nghiờn cứu
Và xuất phỏt từ thực tế trờn, tụi đó mạnh dạn vận dụng sỏng kiến kinh
nghiệm: "Sử dụng hệ thống cõu hỏi phỏt huy tớnh tớch cực, chủ động, sỏng tạo của học sinh trong giờ học văn bản Ngữ văn 9 " từ năm học 2012 cho đến nay và
cũng đó đạt được một số kết quả khả quan như: học sinh hứng thỳ hơn với mỗi giờhọc văn bản Giỏo viờn đạt được mục đớch đó đề ra Chất lượng học tập của họcsinh đó cú sự chuyển biến rừ ràng, tỷ lệ học sinh khỏ giỏi tăng hơn, tỷ lệ học sinhyếu kộm giảm hơn so với khi chưa ỏp dụng sỏng kiến
PHẦN THỨ HAI: NỘI DUNG
Chương I Cơ sở lý luận của đề tài
Trang 41- Làm thế nào để thiết kế các loại câu hỏi và hệ thống câu hỏi cho thật khả thi.
1.1 Lấy lí luận dạy học hiện đại làm định hướng thiết kế hệ thống câu hỏi.
Sự thay đổi căn bản quan niệm về vai trò của người học và người dạy so với
lí luận dạy học cổ truyền là tư tưởng nổi bật có tính cách mạng của lí luận dạy họchiện đại Dạy học hướng vào học sinh, lấy học sinh làm trung tâm, thầy là người tổchức hướng dẫn tư tưởng ấy thấm nhuần và nhất quán trong tư duy dạy học củanhà sư phạm bậc thầy Tack giả Phan Trọng Luân trong khi khẳng định tính thờiđại của tư duy dạy học cuối thế kỉ XX đã dẫn lời Bộ trưởng Giáo dục Pháp về xuthế: "Đặt người học vào trung tâm của quá trình dạy học "Tác giả Trần Bá Hoànhsau khi nhấn mạnh: "Trong quá trình dạy học lấy học sinh làm trung tâm, toàn bộquá trình dạy học hướng vào nhu cầu, khả năng, lợi ích của học sinh " đã nêuchuẩn mới của người giáo viên giỏi không còn là năng lực giảng bài mà là nănglực phát triển trí sáng tạo của học sinh: " Ngày nay, người giáo viên phải là ngườibiết giúp đỡ học sinh tiến bộ nhanh trên con đường phát triển năng lực tựhọc Quyền của giáo viên không còn dựa trên sự thụ động, dốt nát của học sinh
mà dựa trên năng lực của giáo viên góp phần vào sự phát triển tột đỉnh của họcsinh thông qua sự tham gia tích cực của chúng "
Tư tưởng dạy học hiện đại làm xuất hiện cấu trúc mới của một bài học Điềunày đã được Giáo sư Hồ Ngọc Đại trình bày một cách thuyết phục trong cuốn "Bài học là gì ? " được Nhà xuất bản Giáo dục ấn hành năm 1985, năm tiến hànhcải cách giáo dục đến bậc THCS Mô hình "thầy thiết kế bài học - trò thi công” từ
đó dần trở nên gần gũi đối với tư duy dạy học của các giáo viên
Tư tưởng dạy học hiện đại một lần nữa được các tác giả của chương trình mới
và sách giáo khoa tích hợp quán triệt, khi đề cao ý nghĩa của phương pháp chữ tích
là tích cực "Phải phát huy tối đa tính tích cực, tính sáng tạo của học sinh, chủ thểhọc tập"
Từ đây chúng ta nhận thức rằng không thể có một hình thức dạy học nàođược gọi là mới, là tích cực nếu nó đưa hoạt động trượt khỏi quỹ đạo của tư tưởngdạy học hiện đại Dạy học bằng hệ thống câu hỏi sẽ chỉ là một biện pháp, một giảipháp sư phạm tích cực khi nó được thiết kế theo tư tưởng hiện đại của lí luận dạyhọc Xét trên đơn vị một bài học Văn thì hệ thống câu hỏi là một biện pháp dạy họctác phẩm văn chương có khả năng cụ thể hoá tốt nhất cho mô hình công nghệ dạyhọc hiện đại: Thầy thiết kế (sáng tạo câu hỏi), trò thi công (sáng tạo cách trả lời)
1.2 Thiết kế hệ thống câu hỏi dựa trên thành tựu của tâm lí học hiện đại.
Trang 5Chức năng của học là chiếm lĩnh tri thức, kĩ năng " Muốn người học có kếtquả, người học phải tích cực tiến hành các hoạt động học tập bằng nỗ lực củachính mình, nhờ đó tâm lí được thay đổi, phát triển dần dần tự hoàn thiện nhâncách Trong nhà trường, hoạt động học không diễn ra tự phát, tuỳ tiện mà đượcđiều khiển một cách có ý thức của người dạy ".
Ở đây, tâm lí học đã nhìn nhận bản chất của hoạt động dạy học Nếu hoạt độngdạy học diễn ra nhịp nhàng, hô ứng ở cả hai phía dạy và học nhằm cải biến đối tượng,thì hệ thống câu hỏi sẽ là giải pháp sư phạm tích cực cho hoạt động này Một bài họcVăn, hệ thống câu hỏi sẽ là biện pháp dạy học có khả năng thoả mãn cả hai hoạt độngcủa một quá trình dạy học: vừa là phương tiện hoạt động dạy của thầy (làm giáo ánbằng hệ thống câu hỏi, tổ chức dạy học trên lớp bằng hệ thống câu hỏi) lại vừa là cáchhoạt động chủ yếu của trò nhằm tự mình chiếm lĩnh tri thức, kĩ năng bài học Đó là lí
do cho một cách học văn mới, lấy hệ thống câu hỏi làm nòng cốt cho hoạt động dạyhọc có cấu trúc song hành, hô ứng trong hoạt động của cả hai chủ thể trong một bàihọc
1.3 Lấy hệ thống các loại câu hỏi: Phát hiện, nêu vấn đề, cảm thụ, phân tích, bình, khái quát… làm công cụ thiết kế hệ thống câu hỏi.
Trong một bài giảng Văn, để có thể thấy cái hay, cái đẹp của từng tác phẩm,giáo viên phải sử dụng đa dạng, linh hoạt các loại câu hỏi để tránh đơn điệu, nhàmchán Có sử dụng đa dạng, linh hoạt các loại câu hỏi có câu hỏi dễ ( dành cho họcsinh trung bình yếu ) như câu hỏi phát hiện, phân tích nêu vấn đề và các loại câuhỏi khó ( dành cho học sinh khá và giỏi ) gồm các loại câu hỏi cảm thụ, phân tích,khái quát có sử dụng đa dạng các loại câu hỏi dành cho nhiều đối tượng mới pháthuy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh và giờ học mới đạt hiệuquả cao
1.4 Lấy yêu cầu của bài học phần Văn làm mục đích thiết kế hệ thống câu hỏi.
Bản chất của hoạt động dạy học là giúp học sinh " lĩnh hội nền văn hoá xãhội, phát triển tâm lí, hình thành nhân cách " bản chất của hoạt động học là " chiếmlĩnh tri thức, kĩ năng, kĩ xảo, hướng vào làm thay đổi chính mình " Các chỉ dẫn trêncủa tâm lí dạy học đã quy định một bài học trước hết phải xác định đúng các yêucầu sư phạm Ở dạng khái quát, một bài học Ngữ văn cần phải đạt được ba yêu cầugiáo dục: Yêu cầu về kiến thức, kĩ năng và thái độ Các yêu cầu trên được cụ thể hoátrong mỗi bài học là mục tiêu thực hiện mà hoạt động dạy học cần phải đạt tới để tạothành các hiệu quả sư phạm Chỗ khác nhau trong phương pháp truyền thống so với
Trang 6phương pháp hiện đại không phải ở sự thay đổi khái niệm "mục đích yêu cầu " hay
"yêu cầu", " điểm cần đạt được" hay "kết quả cần đạt " mà ở cái cách dạy học đạttới: một đằng người dạy tìm cách đạt tới các yêu cầu bài học chủ yếu bằng nỗ lựcsoạn giảng của chính bản thân mình, còn một đằng người dạy tìm cách tổ chức chongười học tự tiến tới yêu cầu của bài học Trong số các giải pháp sư phạm nhằm đạttới yêu cầu bài học văn phải kể đến hệ thống câu hỏi cảm thụ, phân tích tác phẩm.Một hệ thống câu hỏi giúp học sinh chiếm lĩnh đúng các giá trị tác phẩm (kiến thức)rèn luyện cách đọc và phân tích tương ứng đối với tác phẩm (kĩ năng) đồng thờikhơi dạy ở họ tình cảm đạo đức trong sáng, cao quý khi học tác phẩm (thái độ) đó sẽ
là một hệ thống câu hỏi có hiệu quả dạy học tích cực Xa rời các yêu cầu bài học hệthống câu hỏi sẽ thừa thãi, chông chênh thậm chí là vô nghĩa và vận hành một hệthống câu hỏi như thế thật lãng phí biết bao
1.5 Thiết kế hệ thống câu hỏi cho bài học phần Văn còn phải thể hiện được quan điểm thực hành và tích hợp của chương trình Ngữ văn mới.
Chương trình THCS môn Ngữ văn của Bộ Giáo dục và Đào tạo nhấn mạnhtinh thần đổi mới trên hai quan điểm: thực hành và tích hợp Trọng tâm của việcrèn kĩ năng Ngữ văn cho học sinh là làm cho học sinh có kĩ năng sơ giản về phântích tác phẩm văn học, lúc đầu có năng lực cảm nhận và bình giá văn học Phươngpháp dạy học truyền thống chấp nhận lối học một chiều: thầy nói - trò nghe, thầyđọc - trò ghi chép Theo quan điểm hiện đại thì nói chưa phải là dạy học Dạy học
là khơi dạy hoạt động bên trong của người học Nghe và ghi một cách thụ động lờithầy giảng rồi sao chép lại trong một bài làm văn cũng chưa phải là năng lực thựchành đích thực của người học Lấy văn băn nghệ thuật là nội dung dạy học chủyếu, môn Văn trong hệ thống Ngữ văn có nhiều cơ hội để khơi dạy không chỉ nănglực thực hành, cảm thụ, phân tích, bình giá văn học mà còn có thể rèn luyện các kĩnăng nghe, nói và viết Dạy văn theo quan điểm thực hành trước hết là tìm cách đặtngười học vào vị thế phải tự làm việc để tiến tới tác phẩm Trong các hình thức,việc làm mà người dạy học tạo ra cho người học có hệ thống câu hỏi cảm thụ, phântích tác phẩm Và khi hoạt động dạy học diễn ra trên chính hệ thống câu hỏi thìngười học đã thể hiện một cách tích cực kỹ năng phân tích, bình giá văn học.Nhưng ngay cả các kĩ năng thực hành khác như nghe, nói,viết vốn thuộc về cácphần tiếng Việt và Tập làm văn cũng xa lạ với phần Văn, nếu phần Văn được dạyhọc bằng hệ thống câu hỏi Đặt câu hỏi chính xác, trúng và hay rèn luyện cáchnghe và nói của người học Trực tiếp trả lời câu hỏi là người học không chỉ tậptrung tư duy mà tập cả cách trình bày ý tưởng của mình, từ đó năng lực diễn đạt
Trang 7bằng lời nói được rèn luyện Như thế dạy học bằng câu hỏi tỏ ra phù hợp với yêucầu của chương trình Ngữ văn mới Kĩ năng viết là nhiệm vụ chủ yếu của phầnTập làm văn, nhưng ngay ở phần Văn học cũng có thể tạo cơ hội cho việc rènluyện kĩ năng này.
Lấy quan điểm tích hợp làm theo nguyên tắc chỉ đạo chương trình vàphương pháp dạy học sách giáo khoa Ngữ văn đã cố gắng tìm ra sự đồng quy của
ba phân môn: Văn, Tiếng Việt, Tập làm văn Vấn đề đặt ra là chương trình tíchhợp của sách Ngữ văn trung học cơ sở có quan hệ thế nào đối với các phương phápdạy học phần Văn và có chi phối như thế nào đối với hệ thống câu hỏi như mộtcông cụ dạy học tích cực của phần Văn Vì thế hệ thống câu hỏi không chỉ phục vụcho lợi ích của việc cảm thụ văn chương mà còn bao gồm các lợi ích gần hoặc xacủa việc học phần tiếng Việt và Tập làm văn ở bậc học này Tinh thần này đượcquán triệt trong cách làm sách giáo khoa Ngữ văn tích hợp ở sự gia tăng việc chúthích từ ngữ trong văn bản ở một số câu hỏi khai thác các kiểu cấu trúc văn bản cóliên quan gần hay xa đến kiến thức văn bản của phần Tập làm văn và các kiến thứckhác của phần tiếng Việt Chẳng hạn khi dạy phân môn Văn ta có thể tích hợp cáccâu hỏi sau :
H: Truyện được kể theo lời của nhân vật nào, thuộc ngôi thứ mấy ?
H: Hãy tìm một số câu văn trong truyện có sử dụng phép so sánh và chỉ ra tác
dụng của những phép so sánh ấy ?
Đó chính là các nguyên tắc để giáo viên Ngữ văn nói chung và giáo viênNgữ văn lớp 9 nói riêng làm cơ sở để thiết kế các loại câu hỏi và hệ thống câu hỏisao cho phù hợp để bài dạy đạt kết quả tối ưu
2 Các loại câu hỏi và hệ thống câu hỏi trong giờ học Văn:
2.1 Câu hỏi nêu vấn đề
Đây là dạng câu hỏi nhằm phát huy tính tích cực, khả năng tổng hợp của họcsinh
Câu hỏi này thường là câu hỏi chuyển từ phần nọ sang phần kia, đoạn nàysang đoạn khác, ý nọ sang ý kia
Trang 8Chẳng hạn trong bài "Con cò"- Chế Lan Viên, khi dạy văn bản này giáo viên
có thể sử dụng một số câu hỏi nêu vấn đề như sau:
H: Cò đã trở thành người bạn thân thiết theo bé vào giấc ngủ Cò còn đồng hành
với em ở thời điểm nào ?
H: Vậy trong giấc ngủ của con, hình ảnh nào lại hiện lên trong đoạn thơ thứ 3 ?
2.2 Câu hỏi phát hiện chi tiết
Đây là dạng câu hỏi yêu cầu học sinh phát hiện các chi tiết có sẵn trong vănbản theo yêu cầu của giáo viên (câu hỏi đọc trên dòng) Loại câu hỏi này thường
để dùng cho học sinh có lực học trung bình, yếu Chẳng hạn khi dạy bài "Con Chế Lan Viên, giáo viên có thể sử dụng một số câu hỏi:
cò"-H: Vậy biểu tượng cách cò theo em vào giấc ngủ được thể hiện qua những lời thơ
nào ?
H: Tìm những câu thơ chứng tỏ Cò có quan hệ bạn bè với em bé ?
H: Tác giả đã sử dụng những biện pháp nghệ thuật gì khi viết những dòng thơ này ?
2.3 Câu hỏi phân tích, bình
Đây là dạng câu hỏi yêu cầu học sinh phân tích các chi tiết đã phát hiệnđựơc cũng như tác dụng của các biện pháp nghệ thuật đó Sau khi đã phân tích chitiết, giáo viên dùng hệ thống các loại câu hỏi để giúp học sinh bình các chi tiết vàviệc tác giả sử dụng các biện pháp nghệ thuật đó
Ví dụ :
H: Em hãy nêu tác dụng của biện pháp nghệ thuật ?
H: Cảm nhận của em về các câu thơ này ?
H: Em có cảm nhận như thế nào về hai câu thơ:
"Con dù lớn vẫn là con của mẹ
Đi hết đời lòng mẹ vẫn theo con"
2.4 Câu hỏi đánh giá, khái quát
Đây là dạng câu hỏi nhằm phát huy tính tích cực, khả năng khái quát hoávấn đề cho học sinh Dạng câu hỏi này thường được giáo viên sử dụng để tổng kếttừng đoạn, từng nội dung Chẳng hạn:
H: Em thấy đó là một quan hệ như thế nào ?
H: Vậy đoạn thơ thứ II, hình ảnh con cò mang ý nghĩa biểu tượng gì ?
H: Em cảm nhận như thế nào về ý nghĩa của lời ru thứ III ?
2.5 Câu hỏi liên tưởng, tưởng tượng:
Đây là loại câu hỏi nhằm phát huy trí tưởng tượng, liên tưởng, sáng tạo củahọc sinh, kích thích khả năng tưởng tượng, sáng tạo của người học
Trang 9Ví dụ: Khi dạy bài " Con cò" - Chế Lan Viên, giáo viên có thể sử dụng một số
câu hỏi như:
H: Qua hình ảnh “con cò” em liên tưởng tới số phận của người nào trong xã hội
phong kiến xưa ?
H: Tác giả đã đề cập đến vấn đề lời ru trong thời hiện đại này có ý nghĩa như thế
nào ?
Trên đây là hệ thống các loại câu hỏi trong một giờ Ngữ văn nói chung vàgiờ phân môn Văn nói riêng Trong giờ học môn Ngữ văn cũng như tất cả các mônhọc khác Vấn đề có vai trò hết sức quan trọng, quyết định chất lượng giờ giảng dạycủa người giáo viên đó chính là xác lập được tính tích cực, chủ động, sáng tạo củahọc sinh Do đó hệ thống câu hỏi đối với các môn học nói chung cũng như môn Ngữvăn nói riêng, đặc biệt trong giờ học Văn thì hệ thống các loại câu hỏi phải đa dạng,phong phú, phù hợp với mọi đối tượng Có câu hỏi dễ dành cho học sinh trung bình,yếu nhưng cũng có câu hỏi khó, cần sự sáng tạo của học sinh dành cho học sinh khá,giỏi Trong các loại hệ thống câu hỏi trên chúng ta có thể khá quát, thu gọn vào 2dạng chính: Dạng câu hỏi tái hiện (phát hiện chi tiết) và dạng câu hỏi sáng tạo (câuhỏi nêu vấn đề, phân tích, bình, đánh giá, khái quát, liên tưởng, tưởng tượng) nhằmhuy động tối đa năng lực, hiểu văn bản của người học
Nếu hệ thống câu hỏi này của thiết kế này khả thi thì chúng ta có thể thiết kếcâu hỏi cho bài học phần Văn tương đối khác so với câu hỏi trong sách giáo khoatheo nguyên tắc kế thừa và phát triển Trong đổi mới sách giáo khoa là chuẩn songkhông phải duy nhất và độc nhất Các tài liệu tham khảo cho sách giáo khoa có thểcần thiết và phải đa dạng, phong phú hơn nhiều
Chương II Thực trạng của đề tài
1 Tình hình thực tế trong việc dạy học thông qua các loại câu hỏi và hệ thống câu hỏi trong giờ học Văn hiện nay ở Trường THCS.
Thực tế, trong việc dạy học Văn nhìn chung các giáo viên đã thiết kế đượcmột hệ thống câu hỏi khá đa dạng, phong phú, bao gồm các loại câu hỏi: Nêu vấn
đề, phát hiện chi tiết, phân tích chi tiết, bình chi tiết, khái quát, nâng cao, liêntưởng tưởng tượng Tuy nhiên qua việc giảng dạy của tôi và việc dự giờ thăm lớpcủa tôi với một số giáo viên thì việc sắp xếp các loại câu hỏi đôi khi còn chưa hợp
Trang 10lí, chưa theo một hệ thống nhất định.
Ví dụ: Khi phát hiện chi tiết xong, giáo viên phải cho học sinh tìm biện
pháp nghệ thuật, thông qua biện pháp nghệ thuật mà toát nên nội dung Nhưng quaviệc giảng dạy của tôi cũng như việc dự giờ thăm lớp của tôi đôi khi lại không chú
ý đến trình tự đó Mà sau khi phát hiện chi tiết -> nội dung -> nghệ thuật, như vậy
H: Qua những lời thơ này, em thấy cò có quan hệ như thế nào với em bé ?
H: Để nói nên mối quan hệ đó, tác giả đã sử dụng biện pháp nghệ thuật gì Tác dụng
của nó ?
Hay khi khai thác hình ảnh con cò trong đoạn thơ thứ III
H: Biểu tượng cuộc đời trong cánh cò còn được diễn tả qua những lời thơ nào ? H: Từ cánh cò và câu hát thành cuộc đời vỗ cánh qua lôi Liên tưởng này, gợi cho
em cảm nghĩ gì ?
H: Biện pháp nghệ thuật khi viết lời thơ này ?
Hoặc đôi khi trong quá trình giảng dạy lại đi ngược với hệ thống câu hỏinhư giáo viên đưa câu hỏi đánh giá khái quát nên trước dạng câu hỏi phân tích,bình Mà theo hệ thống câu hỏi thì câu hỏi phân tích, bình phải đứng trước câu hỏikhái quát
Ví dụ: Trong bài Con cò:
H: Hình ảnh con cò trong đoạn thơ thứ II mang ý nghĩa biểu tượng gì.
H: Em cảm nhận như thế nào về hai câu thơ:
" Mai khôn lớn con theo cò đi học
Cánh trắng cò lại bay hoài không nghỉ”
Hoặc theo hệ thống câu hỏi thì câu hỏi nêu vấn đề phải được đặt trước câuhỏi phát hiện chi tiết, nhưng trong quá trình giảng dạy của bản thân cũng như quamột số tiết dự giờ thăm lớp của tôi với một số giáo viên khác thì đôi khi do không
để ý nên đi ngược lại trình từ trên, đưa câu hỏi phát hiện chi tiết nên trước câu hỏinêu vấn đề
Ví dụ: Trong bài Con cò - Chế Lan Viên khi khai thác hình ảnh con cò
trong đoạn thơ thứ III
H: Vậy biểu tượng con cò trong đoạn thơ thứ III là gì ?
Trang 11H: Trong giấc ngủ của con hình ảnh nào lại tái hiện lên trong đoạn thơ này ?
Chính vì những lí do trên, mà trong quá trình giảng dạy của tôi cũng nhưthông qua việc dự giờ thăm lớp của tôi với một số giáo viên khác việc thiết kế một
hệ thống câu hỏi phù hợp nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của họcsinh là một vấn đề quan trọng, cần thiết của giáo viên các môn học nói chung vàgiáo viên môn Ngữ văn nói riêng, đặc biệt là giáo viên giảng dạy môn Ngữ văn lớp9
2 Nhiệm vụ cần giải quyết:
- Thiết kế và sử dụng hệ thống câu hỏi phát huy tính tích cực, chủ động,
sáng tạo của học sinh trong giờ học văn bản Ngữ văn 9
- Áp dụng vào một bài dạy học văn bản Ngữ Văn lớp 9
- Khảo sát qua số liệu cụ thể
Chương III Giải quyết vấn đề.
1 Để giải quyết vấn đề tôi đã thực hiện các biện pháp sau:
- Thiết kế và sử dụng hệ thống câu hỏi phát huy tính tích cực, chủ động,
sáng tạo của học sinh trong giờ học văn bản Ngữ văn 9
- Áp dụng vào một bài dạy học văn bản Ngữ Văn lớp 9 cụ thể
- Khảo sát qua số liệu cụ thể
- Thống kê từng loại câu hỏi được sử dụng trong bài giảng
1.1 Áp dụng vào thực tế.
Tôi đã sử dụng hệ thống câu hỏi phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo
Trang 12của học sinh vào thực tế giảng dạy văn bản: "Đoàn thuyền đỏnh cỏ"- Huy Cận
trong chương trỡnh Ngữ văn lớp 9 ( tập 1 )
- HS có những hiểu biết bớc đầu về tác giả Huy Cận và hoàn cảnh ra đời của bài thơ
- Những xúc cảm của nhà thơ trớc biển cả rộng lớn và cuộc sống lao động của ngdân trên biển
- Nghệ thuật ẩn dụ, phóng đại, cách tạo dựng những hình ảnh tráng lệ, lãng mạn
- Giáo viên: T liệu về tác giả, tác phẩm
- Học sinh: Đọc trớc bài thơ và trả lời câu hỏi SGK
IV Phơng pháp
- Vấn đáp, nêu và giải quyết vấn đề, động não, giảng - bình/KTDH: “động não”
V Tổ chức giờ học
1 ổn định tổ chức(1p)
2 Kiểm tra đầu giờ (2 phút )
- Giáo viên treo bảng phụ, học sinh lên bảng làm
H: Nối nội dung cột A với cột B sao cho phù hợp
1 Cảnh đoàn thuyền đánh cá lên đờng
2 Cảnh đoàn thuyền đánh cá trên biển
3 Cảnh đoàn thuyền đánh cá trở về
2-3-
Trang 133 Tổ chức các hoạt động dạy học.(40p) HĐ 1: Khởi động (1p)
ở tiết trớc, cô cùng các em đã tìm hiểu xong cảnh đoàn thuyền đánh cá lên ờng và tâm trạng háo hức phấn khởi của ng dân vùng biển Vậy các khổ thơ còn lại
đ-cú giá trị nghệ thuật và nội dung nh thế nào Tiết này cô cùng các em sẽ tìm hiểutiếp
HĐ 2: Hướng dẫn HS tỡm hiểu văn bản
H: Cảnh đoàn thuyền ra khơi được gợi
tả qua những chi tiết nào ?
- HS phỏt hiện chi tiết, trả lời
H: Trong thực tế cỏc em cú thấy hỡnh
ảnh này khụng ( khụng ) -> đõy là hỡnh
ảnh do tỏc giả tưởng tượng ra ?
hối hả cú tỏc dụng gỡ trong việc thể hiện
mối quan hệ giữa thiờn nhiờn và con
người ?
GV phõn tớch, bỡnh: Thuyền ra khơi cú
giú làm lỏi, cú trăng làm thuyền phúng
như bay với một tốc độ phi thường đến
ngư trường để "dũ bụng biển", ngư dõn
khẩn trương lao động vào cụng vịờc
"dàn đan thế trận lưới võy giăng" Giữa
cỏi vất vả vẫn sỏng lờn tỡnh yờu lao
động, niềm tin vào sức mạnh của con
III Tỡm hiểu văn bản
2 2 Bốn khổ thơ tiếp
+ Thuyền: “lỏi giú, lướt mõy cao, biểnbằng, dũ bụng biển, lưới võy giăng ”
- Sử dụng động từ, phúng đại, hỡnh ảnhtrỏng lệ, nhịp thơ hối hả
-> mối quan hệ hài hoà giữa thiờn nhiờn vàcon người, con người ngang tầm với vũ trụ,làm chủ thiờn nhiờn
