Luận văn sư phạm Phân tích nội dung, xây dựng tư liệu, thiết kế bài học, nhằm nâng cao chất lượng dạy và học các bài trong chương II và III SGK sinh học 12 - ban cơ

Nh ng cây s ng khí sinh phong lan s ng nh trên cây khác.

su t quá trình nghiên c u đ tài khoa h c c a em

Em xin c m n các th y, cô giáo tr ng THPT a Phúc - Hà N i,

tr ng THPT Th ch Th t - Hà N i, Trung Tâm giáo d c Th ng Xuyên huy n Th ch Th t - Hà N i đã nhi t tình ng h , giúp đ em trong su t quá trình đi u tra th m dò và đóng góp cho em nh ng ý ki n quý báu

Tôi xin chân thành c m n các b n sinh viên đã giúp đ tôi trong su t quá trình nghiên c u đ tài

L n đ u làm quen v i vi c nghiên c u khoa h c, đ tài c a tôi không tránh kh i nh ng thi u sót R t mong đ c s ch b o, đóng góp ý ki n c a các th y cô và các b n sinh viên đ đ tài c a tôi đ c hoàn thi n h n

Sinh viên

Ph m Th Thanh Huy n

M C L C

L i c m n 1

L i cam đoan 2 M c l c……… 3

Danh m c kí hi u vi t t t……… 4

M đ u……… 5

Lí do ch n đ tài………5

2 M c tiêu và nhi m v nghiên c u………7

Ch ng 1 T ng quan các v n đ nghiên c u……… 8

1.1 Tính tích c c h c t p……… 8

1.2 B n ch t c a ph ng pháp d y h c l y h c sinh làm trung tâm………….9

Ch ng 2 i t ng và ph ng pháp nghiên c u……….12

2.1 i t ng nghiên c u………12

2.2 Ph ng pháp nghiên c u……… 12

Ch ng 3 K t qu nghiên c u………13

3.1 Phân tích n i dung……….13

3.2 Thi t k m t s giáo án theo h ng d y h c tích c c……… 52

3.3 Nh n xét và đánh giá c a giáo viên ph thông……….86

K t lu n và ki n ngh ……… 88

Tài li u tham kh o……… 90

Ph l c

DANH M C CÁC KÍ HI U, CH VI T T T

CNH: Công nghi p hóa DTST: Di n th sinh thái

GD - T: Giáo d c – ào t o GDPT: Giáo d c ph thông

HST: H sinh thái NXB GD: Nhà xu t b n giáo d c PPDH: Ph ng pháp d y h c SGK: Sách giáo khoa

THPT: Trung h c ph thông

M U

1 LÝ DO CH N TÀI

Chúng ta đang s ng trong xu th h i nh p qu c t và toàn c u hóa ngày càng sâu r ng trên t t c các l nh v c kinh t - xã h i, giáo d c và đào t o, khoa h c và công ngh Ngày nay s c m nh c a m i qu c gia không ch ph thu c vào ngu n tài nguyên thiên nhiên mà còn ph thu c ch y u vào trí tu

và n ng l c sáng t o c a ngu n l c xã h i Trong b i c nh đó phát tri n giáo

d c đào t o là y u t quy t đ nh và yêu c u c p bách c a s nghi p phát tri n kinh t - xã h i c a m i qu c gia trên th gi i các n c công nghi p phát tri n, n n s n xu t siêu công nghi p đã t o ra m t cu c cách m ng giáo d c

mà tr ng tâm là chuy n t d y h c th đ ng sang d y h c tích c c l y h c sinh làm trung tâm, nh m phát huy tính tích c c, ch đ ng sáng t o c a ng i

đ y s nghi p công nghi p hóa - hi n đ i hóa, y u t c b n đ phát tri n xã

h i, t ng tr ng kinh t nhanh và b n v ng” ánh giá thành t u sau 20 n m

đ i m i, rút ra nh ng bài h c kinh nghi m, t i i h i ng toàn qu c l n th

X ng ta ti p t c xác đ nh chi n l c phát tri n giáo d c đào t o giai đo n

2006 - 2010 là “ i m i m c tiêu, n i dung, ph ng pháp và ch ng trình giáo d c…”

Th c hi n ngh quy t c a ng trong nh ng n m qua ngành giáo d c

và đào t o nói chung và giáo d c ph thông nói riêng đã có nh ng chuy n

bi n tích c c c bi t là vi c nghiên c u xây d ng ch ng trình, biên so n SGK b c h c ph thông đã đ c quan tâm ch đ o và t ch c th c hi n nghiêm túc, đúng k ho ch và đ m b o ch t l ng ây đ c coi là khâu đ t

phá có ý ngh a quy t đ nh, t o đ ng l c thúc đ y s đ i m i ph ng pháp d y

và h c Nh v y đ i m i ph ng pháp d y h c theo h ng phát huy tính tích

c c h c t p c a h c sinh v a là xu th phát tri n t t y u c a giáo d c đào t o

v a là đòi h i c p bách c a s nghi p công nghi p hóa - hi n đ i hóa n c ta Sau nhi u n m xây d ng, n m 2008 b giáo d c và đào t o đã hoàn thành

b SGK ph thông N m h c 2008 – 2009 SGK sinh h c 12 đã đ c tri n khai

th c hi n đ i trà các tr ng THPT v i hai ch ng trình nâng cao và c b n Trong quá trình tri n khai thay SGK m i, B giáo d c và đào t o đã t ch c các

l p b i d ng giáo viên, song do th i gian h n h p, ph m vi quá l n nên g p không ít khó kh n Nhi u giáo viên vùng sâu, vùng xa, sinh viên các tr ng s

ph m ch a có đi u ki n đi sâu tìm hi u các quan đi m xây d ng và phát tri n n i dung, nh ng đ i m i v ki n th c, ph ng pháp d y và h c Khó kh n c b n c a giáo viên THPT hi n nay là thi u tài li u tham kh o và cách thi t k bài gi ng theo h ng tích c c hóa ho t đ ng c a HS Vì v y vi c phân tích n i dung, xây

d ng t li u, thi t k bài gi ng là vi c làm c n thi t và có ý ngh a th c ti n sâu s c trong nh ng n m đ u th c hi n SGK m i Gi i quy t t t khó kh n nêu trên ch c

ch n vi c th c hi n n i dung SGK m i s đ t đ c m c tiêu nâng cao ch t l ng

d y và h c b c h c THPT

Xu t phát t c s lý lu n và th c ti n nêu trên, v i mong mu n tháo

g nh ng khó kh n nâng cao ch t l ng d y và h c môn sinh h c l p 12 Tôi

ti n hành nghiên c u đ tài: “Phân tích n i dung, xây d ng t li u, thi t k bài h c nh m nâng cao ch t l ng d y và h c các ch ng II,III ph n sinh thái h c - SGK sinh h c 12 ban c b n.”

2.M C TIÊU VÀ NHI M V NGHIÊN C U

2.1 M c tiêu

Phân tích n i dung, xây d ng t li u phuc v cho thi t k bài h c theo

h ng phát huy tính tích c c h c t p c a h c sinh trong d y và h c các bài trong hai ch ng II và III ph n sinh thái h c - SGK sinh h c 12 ban c b n

T p d t nghiên c u khoa h c, rèn luy n các k n ng d y h c c b n,

đ c bi t là k n ng phân tích bài, l a ch n ph ng ti n, t li u và k n ng thi t k bài h c theo h ng d y h c tích c c

Cung c p tài li u tham kh o cho sinh viên và giáo viên m i ra tr ng, giáo viên nh ng n i g p nhi u khó kh n v tài li u, ph ng ti n d y và h c

2.2 Nhi m v

Phân tích n i dung các bài trong 2 ch ng II và III ph n sinh thái h c - SGK sinh h c 12 ban c b n

Xây d ng t li u, b sung nh ng ki n th c hình nh, t li u t o đi u

ki n thu n l i cho giáo viên trong vi c th c hi n k ho ch d y và h c

Thi t k bài h c theo h ng phát huy tính tích c c h c t p c a h c sinh các bài trong 2 ch ng II và III ph n sinh thái h c - SGK sinh h c 12 ban c b n

3 Nh ng đóng góp m i c a đ tài

- Làm sáng t n i dung, logic ki n th c và n i dung m i trong t ng bài

c a ch ng II và III ph n sinh thái h c

- Cung c p t li u, ki n th c b sung giúp giáo viên thu n l i h n trong quá trình xây d ng thi t k bài gi ng

- Xây d ng quy trình thi t k bài gi ng theo h ng phát huy tính tích

c c h c t p có th làm tài li u tham kh o cho giáo viên m i ra tr ng, sinh viên các tr ng s ph m và giáo viên các vùng g p nhi u khó kh n

t o ra nh ng con ng i n ng đ ng, thích ng v i s phát tri n c a c ng đ ng,

c a xã h i Có th xem tính tích c c v a là k t qu v a là đi u ki n đ phát tri n nhân cách

Theo Kharlamop – 1987: “ Tính tích c c là tr ng thái ho t đ ng ch th ngh a là c a ng i ho t đ ng đ c tr ng b i khát v ng hành đ ng, h c t p, c

g ng trí tu và ngh l c cao trong quá trình n m v ng ki n th c”

Theo L.V.Rebrova – 1975: “Tính tích c c h c t p là m t hi n t ng s

ph m bi u hi n s g ng s c cao v nhi u m t trong ho t đ ng h c t p”

Theo Giáo s Tr n Bá Hoành – 1995: “ Tính tích c c nh n th c là

tr ng thái ho t đ ng c a h c sinh đ c tr ng đ c tr ng khát v ng h c t p, có

s c g ng trí tu và nghi l c cao trong quá trình n m v ng ki n th c”

Theo G.I.Sukina - 1979 có th nêu nh ng d u hi u c a tính tích c c

- H c sinh mong mu n đ c đóng góp v i th y, v i b n nh ng thông tin

m i l y t nh ng ngu n khác nhau, có khi v t ra ngoài ph m vi bài h c, môn h c

1.2 B n ch t c a ph ng pháp d y h c l y h c sinh làm trung tâm

1.2.1 C s lý lu n c a ph ng pháp d y h c l y h c sinh làm trung tâm

Quá trình d y h c g m hai m t quan h h u c : ho t đ ng d y c a giáo viên và ho t đ ng h c c a h c sinh V y quá trình d y h c c n chú tr ng vào quá trình d y c a giáo viên (giáo viên làm trung tâm) hay quá trình h c c a

h c sinh (h c sinh làm trung tâm) thì cho hi u qu cao h n Qua quá trình nghiên c u ta th y r ng: phù h p v i s phát tri n nhanh chóng c a xã h i

hi n nay, s bùng n thông tin cùng nh ng yêu c u c a xã h i trong tình hình

m i thì d y h c l y h c sinh làm trung tâm mang l i hi u qu cao h n

Trong quá trình d y h c, giáo d c, ng i h c v a là đ i t ng v a là ch

th T t ng nh n m nh vai trò tích c c ch đ ng c a ng i h c, xem ng i h c

là ch th c a quá trình h c t p đã có t lâu Tuy nhiên thu t ng “D y h c l y

h c sinh làm trung tâm” m i ch đ c s d ng ph bi n g n đây

Theo Giáo s Tr n Bá Hoành, không nên xem d y h c l y h c sinh làm trung tâm nh ph ng pháp d y h c, đ t ngang t m v i các PPDH đã có, mà nên quan ni m nó nh m t t t ng, m t quan đi m d y h c chi ph i có m c tiêu, n i dung, ph ng pháp, hình th c t ch c và đánh giá hi u qu d y h c

D y h c l y h c sinh làm trung tâm, coi tr ng l i ích và nhu c u c b n

c a h c sinh, là s phát tri n nhân cách, đánh th c n ng l c ti m tàng m i

em, chu n b t t cho các em th m quan phát tri n c ng đ ng M i n l c

gi ng d y giáo d c c a nhà tr ng đ u nh m t o đi u ki n thu n l i cho các

em hoàn thi n chính mình và phát tri n nhân cách c a mình không ai có th thay th đ c

D y h c l y h c sinh làm trung tâm không nh ng không h th p vai trò

c a giáo viên, mà trái l i đòi h i giáo viên ph i có trình đ cao h n nhi u v

ph m ch t và n ng l c ngh nghi p Giáo viên v i vai trò là ng i c v n, t

ch c cho các em tham gia vào quá trình tìm ra ki n th c m i Chính vì lí do

đó đòi h i giáo viên không ng ng m r ng nâng cao ki n th c c a mình

1.2.2 c tr ng c a PPDH tích c c

PPDH tích c c là h th ng nh ng ph ng pháp phát huy tính tích c c

h c t p c a h c sinh

PPDH tích c c có nh ng đ c tr ng ch y u sau đây

1.2.2.1 D y h c l y h c sinh làm trung tâm

PPDH tích c c đ cao vai trò c a ng i h c, đ t h c sinh vào v trí trung tâm c a quá trình d y h c M c đích xu t phát t ng i h c và cho

ng i h c

N i dung bài h c do h c sinh l a ch n và phù h p v i h ng thú c a

h c sinh Sau m i bài h c đánh giá kh n ng nh n th c c a t ng h c sinh

H c sinh t ch u trách nhi m v k t qu c a mình

1.2.2.2 D y h c b ng cách t ch c ho t đ ng cho h c sinh

PPDH tích c c chú tr ng ho t đ ng đ c l p c a h c sinh trong gi h c,

ho t đ ng t h c c a h c sinh chi m t l cao v th i gian và c ng đ làm

vi c t o đi u ki n cho h c sinh tác đ ng tr c ti p vào đ i t ng b ng nhi u giác quan, t đó n m v ng ki n th c

1.2.2.3 D y h c chú tr ng rèn luy n ph ng pháp t h c, t nghiên c u

Giáo viên h ng d n đ h c sinh t tìm tòi con đ ng đi đ n ki n th c, khuy n khích ho t đ ng khám phá tri th c c a h c sinh

D y h c theo ph ng pháp áp d ng quy trình c a ph ng pháp nghiên

c u nên các em không ch hi u, ghi nh mà c n ph i có s c g ng trí tu , tìm

ra tri th c m i, t o đi u ki n cho h c sinh có th t h c, t nghiên c u và có

ph ng pháp ti p t c h c sau này

1.2.2.4 D y h c cá th hóa và h p tác

PPDH tích c c ch y u theo ph ng pháp đ i tho i th y - trò Giáo viên đ t ra nhi u m c đ , nhi u câu h i khác nhau, h c sinh đ c l p gi i

quy t qua trao đ i, th o lu n v i các b n trong nhóm, t , l p và u n n n c a giáo viên mà h c sinh b c l tính cách, n ng l c nh n th c c a mình và h c

đ c cách gi i quy t, cách trình bày v n đ t đó nâng cao đ c trình đ

1.2.2.5 D y h c đ cao t đánh giá

H c sinh đánh giá và t đánh giá k t qu đ t đ c v i m c tiêu đ ra thông qua h th ng câu h i ki m tra T đó không ch b sung ki n th c, phát tri n n ng l c t duy sáng t o, có tinh th n trách nhi m và có ý th c v n lên

đ t k t qu cao

Trong PPDH tích c c ng i giáo d c tr thành ng i t giáo d c, không ch nâng cao trình đ cho ng i h c mà còn nâng cao trình đ s ph m cho ng i th y

- Nghiên c u quan đi m xây d ng và phát tri n n i dung SGK m i

M c đích: Tranh th đóng góp c a các chuyên gia giáo d c, GV giàu

kinh nghi m và cán b qu n lý giáo d c

Các ti n hành:

- Ph ng v n, trao đ i tr c ti p

- S d ng phi u nh n xét

CH NG 3 K T QU NGHIÊN C U

THÁI H CBÀI 40 QU N XÃ SINH V T VÀ M T S C TR NG C B N

C A QU N XÃ

I Ki n th c tr ng tâm

- Khái ni m qu n xã sinh v t

- Các đ c tr ng v s l ng và s phân b trong không gian c a qu n xã

- Phân bi t các m i quan h h tr (c ng sinh, h i sinh, h p tác) và đ i kháng (c nh tranh, kí sinh, c ch c m nhi m, sinh v t này n sinh v t khác) trong qu n xã

- Khái ni m v hi n t ng kh ng ch sinh h c, ng d ng trong s n xu t nông nghi p

- c tr ng v phân b cá th trong không gian c a qu n xã theo chi u

th ng đ ng và theo chi u ngang

1.3 Quan h gi a các loài trong qu n xã sinh v t

- Quan h h tr g m: quan h h i sinh, c ng sinh và h p tác Trong quan h h tr các loài đ u có l i ít nh t không b h i,

- Quan h đ i kháng bao g m: quan h c nh tranh, ký sinh, c ch - c m nhi m và quan h sinh v t này n sinh v t khác Trong quan h đ i kháng loài

đ c l i s th ng th và phát tri n, loài b h i s b suy thoái

* Khái ni m kh ng ch sinh h c: “ Kh ng ch sinh h c là hi n t ng s

l ng cá th c a m t loài b kh ng ch m t m c nh t đ nh do tác đ ng c a các m i quan h gi a các loài trong qu n xã”

s bi n đ ng c a chúng đ u di n ra trong quan h ph thu c l n nhau”

Putman1994

- “Qu n xã là m t t p h p các qu n th khác loài s ng trong m t không gian xác đ nh (sinh c nh ), đó chúng có quan h ch t ch v i nhau và v i môi tr ng đ t n t i và phát tri n n đ nh theo th i gian”

Sách sinh h c 12 nâng cao Nhà xu t b n GD2008

- “Qu n xã là m t t p h p các sinh v t cùng s ng trong m t không gian

nh t là sinh c nh, đ c hình thành trong m t quá trình l ch s , liên h v i nhau do tính trung nh t các đ c tr ng sinh thái, bi u hi n đ c tính thích nghi

gi a sinh v t và sinh c nh”

Sinh thái h c - Tr n Kiên - Phan Nguyên H ng NXBGD 1990

2.2 M t s đ c tr ng c b n c a qu n xã:

Ngoài c u trúc v thành ph n loài, phân b cá th trong không gian, qu n xã còn có đ c tr ng v c u trúc dinh d ng g m có:

+ Xích th c n (chu i T )

+ L i th c n

2.2.1 Xích th c n (chu i T )

c t o nên b i m i quan h dinh d ng c a các loài t n t i trong

qu n xã, trong đó loài này b t m t loài khác làm m i, còn v phía mình l i tr thành th c n cho m t s loài khác ti p theo

Con m i →V t s d ng 1→ V t s d ng 2 →

xích th c n,v t ch t đ c chuy n t b c th p lên b c cao,càng lên

b c cao n ng l ng đ c tích l y trong m i b c càng gi m, song ch t l ng

s n ph m hay s giàu có n ng l ng tính trên đ n v s n ph m càng l n

Trong qu n xã hay h sinh thái t nhiên có th g p 3 lo i xích th c n + Xích th c n ch n nuôi: Xích th c n này đ c kh i đ u b ng th c

c a loài n c n v n, r i đ n các v t n th t khác;

Ph li u ng v t n ph li u ng v t n th t b c 1 ng v t n

th t b c2 →

V b n ch t, mùn bã hay ph li u là d ng th c n sinh h c r t quan

tr ng trong t nhiên, xác sinh v t ch t c ng nh s n ph m bài ti t c a chúng

n m trong đ t, trong n c đ c các loài sinh v t nh bé, đ c bi t là vi sinh v t phân h y Do ho t đ ng c a chúng đã t o ra các ch t khoáng và h u c khác

(protein, lipít, gluxít,…) và tr thành ngu n th c n m i có tên là mùn bã hay

ph li u …

+ Xích th c n th m th u: Là xích th c n r t đ c tr ng cho h sinh thái

n c v i 2 l : Th nh t n c là dung môi có th hòa tan t t c các mu i vô c

và nh ng ch t h u c phân c c có kh i l ng phân t th p Th hai, các th y sinh v t s ng trong n c t c là s ng trong m t dung d ch các ch t i b

ph n các loài sinh v t nh bé (t o, đ ng v t nguyên sinh, vi khu n ….) có kh

n ng dinh d ng các ch t h u c hòa tan b ng con đ ng th m th u qua b

m t thân m t s không nh các đ ng v t l n, ngoài ph ng th c theo ki u

b t m i, dinh d ng th m th u c ng đóng vai trò quan tr ng Ngu n ch t h u

c hòa tan r t đa d ng T quá trình phân h y xác ch t bài ti t các ch t trao

đ i đ c t o ra do ho t đ ng s ng c a th y sinh v t

Trong t nhiên 3 xích th c n ho t đ ng đ ng th i, t t nhiên tùy t ng môi

tr ng và hoàn c nh c th mà xích nào tr nên u th , xích nào th y u song chúng đã lôi qu n m i v t ch t vào vòng luân chuy n và n ng l ng đ c bi n

đ i hoàn h o nh t trong các ph m vi môi tr ng l n nh khác nhau [8]

2.2.2 L i th c n

T h p các xích th c n s cho l i th c n, trong đó th nào c ng có m t loài tham ra vào các b c dinh d ng c a m t s xích th c n, chúng t o nên m i quan h dinh d ng r t ph c t p trong qu n xã hay trong các h sinh thái [8]

L i th c n có 2 d ng: L i th c n m đ u b ng sinh v t s n xu t

ho c l i th c n m đ u b ng sinh v t phân gi i ch t h u c Tuy nhiên trong qu n xã luôn luôn có m i quan h ch t ch gi a 2 lo i l i th c n này

Trong l i th c n, n u càng có nhi u chu i th c n khác nhau liên h

t ng h v i nhau thì thành ph n loài c a qu n xã càng giàu tính n đ nh

qu n xã đ c t ng c ng, trong l i th c n, m t xích th c n th ng thay

th b ng m t xích (loài) có h hàng g n nhau mà không làm thay đ i c u trúc

qu n xã Tuy nhiên n u có s thay đ i nh v y, tuy đ c đi m c a qu n xã v n

đ c gi nguyên, song t ng quan gi a các loài v t trong chu i th c n s b

bi n đ i khá nhi u, b t kì bi n đ i nào trong chu i th c n s nh h ng đ n chu i th c n khác, qua đ y nh h ng đ n toàn b qu n xã

T t c các chu i th c n đ u không b n v ng, ph thu c vào nhi u y u t

nh ch đ n khác nhau, trong các giai đo n phát tri n khác nhau c a đ ng

v t ho c nh h ng c a di c , nh p c vào mùa nh t đ nh làm thay đ i thành

ph n loài [4]

2.3 M i quan h sinh thái gi a các loài qu n xã

M i quan h sinh thái khác loài bi u hi n các m t nh sau: quan h

đ i đ ch (c nh tranh, v t n th t - con m i, kí sinh - v t ch , quan h t ng

tr (c ng sinh, h i sinh, h p tác); quan h sinh thái gi a các loài trong qu n

xã th hi n 2 m t ch y u: quan h dinh d ng và quan h v n i [4]

xã S bi n đ ng s l ng và thành ph n th c v t đang làm th c n cho đ ng

v t d n đ n s bi n đ i khu v c phân b đ a lí và s l ng c a nh ng loài

đ ng v t s d ng nh ng loài th c v t Th c v t trong m i quan h v i đ ng

v t đã hình thành nh ng thích nghi t ng ng Nhi u đ c đi m hình thái và sinh lí c a cây đ c hình thành v i ý ngh a thích nghi, t v : v cây dày cành

lá có gai, nh a m t s cay đ ng và đ c …M t khác nhi u loài cây ph i c n

đ n đ ng v t m i phát tri n và phát tán đ c [4]

u th Loài u th s lo i d n d n loài y u h n nó hay làm cho loài y u h n

nó gi m d n s s ng Trong m t kho ng đ t hep, m t đ cây cao s gây ra

hi n t ng c nh tranh giành n c và mu i khoáng b ng h r , giành ánh sáng

b ng h lá [4]

* nh h ng đ n s phân b đ a lý và s phân b theo n i

nh h ng c a s c nh tranh đ n s phân b đ a lý,đ c bi t là trong

tr ng h p nh ng loài ng u nhiên xâm nh p vào nh ng mi n mà tr c đây không có nó N u tr ng h p nh ng loài xâm nh p là loài khác, sinh s n

m nh h n nh ng loài đ a ph ng thì loài đ a ph ng b lo i Nhi u loài thú có túi Châu Úc tr c đây là nh ng loài r t ph bi n và có s l ng l n Song khi th , c u đ c nh p vào thì s l ng chúng d n d n b gi m sút và b n thân chúng d n d n b tiêu di t do s c nh tranh c a th và c u

M t s loài xâm nh p vào n i m i, n u đó không có s c nh tranh

c a các loài khác và n u có đi u ki n s ng thích h p thì loài m i xâm nh p s

đ ng hóa lãnh th m i d dàng [4]

* nh h ng đ n s phân hóa sinh thái

Nhi u loài cùng s ng m t n i, song do s phân hóa v th c n ho c n i

ki m n, nên không có hi n t ng c nh tranh, ví d : Loài Cóc và Cóc Mào cùng làm t trên m t vách đá và cùng đi ki m n m t n i Tuy nhiên

m i loài có th c n riêng Cóc (Phalarocorax carbo) n đáy, th c n c a chúng h u h t là đ ng v t đáy, trong khi đó Cóc Mào (Phalarocorax aristotelis) ki m n trên m t, th c n ch y u là đ ng v t n i Vì th hai loài này không c nh tranh v i nhau

T đó rút ra khái ni m sinh thái và phân bi t sinh thái và n i N i

là n i loài c trú, còn sinh thái là cách sinh s ng c a loái đó ki m n b ng cách nào? Ki m n nh ng lo i m i nào? Ki m n đâu? Sinh s n nh th nào

và đâu? S phong phú và đa d ng c a th c n và nh ng đi u ki n sinh thái khác nhau là nh ng y u t c b n trong s phân hóa sinh thái

* nh h ng đ n s phân hóa v m t hình thái

S c nh tranh trong quá trình ch n l c t nhiên có th t o ra nh ng loài

đ ng v t có v trí phân lo i g n nhau, cùng s ng m t n i nh ng đ c đi m hình thái sinh thái, t p tính khác nhau sao cho chúng có th cùng chung s ng

v i nhau b ng nh ng cách khác nhau (nh ng sinh thái khác nhau) [4]

2.3.3 Quan h v t n th t - con m i

Quan h v t n th t con m i là quan h trong đó v t n th t là đ ng v t

s d ng lo i đ ng v t khác, con m i làm th c n V t n th t có nh h ng rõ

r t đ n s l ng con m i

V t n th t tuy có nh h ng rõ r t đ n s l ng con m i, song v t n

th t th ng s n b t con m i y u hay b b nh Hi n t ng này có tác d ng ch n

l c đ lo i tr ra ngoài qu n th nh ng cá th y u

i v i v t n th t thu c nhóm r ng th c, khi s l ng cá th m t loài

m i nào đó quá ít thì chúng có th n nh ng con m i thu c loài khác trong

gi i h n th c n c a chúng Còn đ i v i v t n th t thu c nhóm đ n th c ho c

h p th c thì s l ng con m i nh h ng rõ r t đ n s l ng v t n th t Do

đó, đôi khi th y m t s loài n th t đ n th c ho c h p th c b ch t vì thi u

th c n Cóc Bufo marinus đ c nuôi đ tiêu di t sâu h i mía (Phyllophaga portoricensis và P wandinei) Khi sâu h i mía b tiêu di t thì cóc c ng ch t đói ây c ng là tr ng h p linh miêu, th , cú, cáo và chu t lemnut

M t đ v t n th t ph thu c ch t ch vào m t đ c a con m i Khi m t

đ con m i quá th p thì vi c tìm m i c a v t n th t tr nên khó kh n, th m chí không th b t đ c con m i và khi đó con m i ti p t c sinh s n và phát tri n s l ng

Trong tr ng h p v t n th t và con m i có cùng ti m n ng sinh h c thì tác d ng c a v t n th t lên con m i là rõ r t và nh h ng nhi u đ n s bi n

đ ng s l ng c a con m i Trong tr ng h p ng c l i n u kh n ng sinh

s n c a v t n th t th p h n con m i thì s không đ s c đ h n ch m t cách

hi u nghi m s t ng s l ng m nh m c a con m i và tác d ng c a v t n

th t lên con m i s c đ nh và không gây nh h ng l n đ i v i s bi n đ ng

s l ng c a con m i Th t v y, chim b c má s ng trong r ng chúng góp m t

ph n nh vào vi c tiêu di t sâu b n th c v t C th khi m t đ con m i ( u trùng n sâu b n th c v t) thay đ i t 0,06 đ n 0,80 cá th trên 1m2

thì s

l ng con m i trung bình do chim b c má n trong m t ngày d ng nh n

đ nh t 10,5 đ n 19,5 cá th (nh v y là nh so v i s l ng con m i) Khi

hi u l c b t m i c a v t n th t n đ nh thì ng i ta nói s l ng con m i đã

“bão hòa” đ i v i v t n th t

Trong m i quan h gi a v t n th t con m i và nh ng quan h khác loài, n i b t lên s kìm hãm h n ch l n nhau v m t s l ng gi a nh ng

qu n th trong qu n xã d n s cân b ng sinh h c trong t nhiên Cân b ng

sinh h c còn có ngh a là s cân b ng s l ng các loài trong qu n xã D i tác đ ng c a nhân t ngo i c nh và m i quan h sinh thái h c gi a các loài khác nhau trong qu n xã s l ng cá th m i loài th ng xuyên thay đ i, song s loài trong qu n xã v n gi v ng đ c s n đ nh t c là gi đ c th

cân b ng sinh h c, n u s loài trong qu n xã b thay đ i nhi u ho c ít thì qu n

xã có th cân b ng nhi u ho c ít Nh ng sau đó th cân b ng l i đ c l p l i song d i m t d ng khác

n m, vi khu n đ ng v t nguyên sinh, giun tròn, sán lá, bét sâu b V t ch có th

là giáp xác, các loài đ ng v t có x ng s ng trong đó có c con ng i

V t kí sinh không gi t ch t ngay v t ch khi v t ch b kí sinh xâm

nh p V t kí sinh dinh d ng nh v t ch nhi u l n làm v t ch y u đi

V t kí sinh khác v t n th t ch chúng không có đ i s ng t do mà chuyên hóa h p đ i v i m t s v t ch thu c m t s loài nh t đ nh Chúng bám vào da (ngo i kí sinh) ho c s ng trong n i quan, trong h máu (n i kí sinh) V t ch ch ng nh ng đ m b o cho v t kí sinh th c n, n i v i khí

h u thích h p mà n u v t kí sinh càng thích ng v i v t ch bao nhiêu thì kh

n ng sinh s n c a chúng càng đ c t ng lên b y nhiêu t o đi u ki n cho s phát tri n gi ng nòi th c v t có nhóm n a kí sinh (t m g i, đàn h ng, long não…) g m nh ng th c v t có ch a di p l c, có kh n ng quang h p

nh ng không đ đ nuôi c th , chúng ph i s ng bám vào cây ch (t m g i- cây s u; dây to xanh- b i sim, mua, me r ng…) V t kí sinh có ti m n ng sinh

h c cao h n v t n th t

Trong m t s tr ng h p quan h kí sinh - v t ch d n đ n quan h có

l i cho c hai bên Ng i ta đã ch ng minh r ng n u sâu b kí sinh n lá v t

ch , ch n v a ph i, nó s kích thích quá trình t ng tr ng c a cây i u này

gi ng v i quan h v t n th t - con m i [4]

2.3.5 Quan h c ch c m nhi m

Quan h c ch c m nhi m là quan h gi a các loài sinh v t trong đó loài này c ch s phát tri n ho c s sinh s n c a loài kia b ng cách ti t vào môi tr ng nh ng ch t đ c

R c a nhi u loài th c v t ti t ra nh ng h p ch t khác nhau mà chúng ta

th ng g i là phytonxit Nh ng ch t này kìm hãm s phát tri n c a nh ng loài

th c v t khác góp ph n gi i thích đ c đi m v thành ph n th c v t m t th m

th c v t T o giáp gi ng Gonyaulax gây hi n t ng “n c đ ” b ng cách ti t ra

nh ng ch t hòa tan có th gây t vong cho m t s l n đ ng v t [4]

2.3.6 Quan h c ng sinh

Quan h c ng sinh là quan h h p tác gi a hai loài sinh v t trong đó c hai bên đ u có l i, song m i bên ch có th s ng phát tri n và sinh s n đ c d a vào s h p tác c a bên kia Quan h c ng sinh ph bi n nhi u loài th c v t

S c ng sinh gi a th c v t và n m ho c vi khu n: Ph bi n nh t là s

c ng sinh gi a t o xanh và n m làm thành đ a y Trong s c ng sinh này n m

s d ng gluxit và vitamin do t o ch t o, còn t o s ng trong t n c a n m, nh

v dày c a t n n m, nên t o ch ng đ c ánh sáng m nh, t o s d ng vitaminC, h p ch t h u c do n m ch t o, s d ng n c trong ph n t y c a

t n n m đ s d ng cho hô h p và cung c p cho t o axit cacbonic đ t o dùng trong quang h p Ngoài ra còn có s c ng sinh gi a vi khu n c đ nh đ m

s ng trong n t s n r cây h đ u, s c ng sinh gi a t o lam Auabaena azollse trong bèo hoa dâu có kh n ng c đ nh đ m v i th y d ng x trong bèo hoa dâu, đã tr thành phân bón có giá tr

S c ng sinh gi a th c v t và đ ng v t: nh ng bãi đá ng m san hô có

s c ng sinh gi a san hô (polip) v i t o đ n bào (zuooxanthelin) v i t o s i

S c ng sinh gi vi khu n v i n m men, đ ng v t đ n bào s ng trong ng tiêu hóa c a sâu b Chúng góp ph n t ng c ng s tiêu hóa, đ c bi t tiêu hóa

ch t xenluloza

C ng sinh gi a đ ng v t và đ ng v t: S c ng sinh gi a h i qu (Adamsia) v i cua Eupagurus, gi a trùng roi v i m i, trong đó trùng roi s ng trong ng tiêu hóa c a m i và tiêu hóa ch t xenluloxa mà m i không t mình tiêu hóa đ c [4]

2.3.7 Quan h h p tác

S h p tác là m i quan h gi a hai loài sinh v t, song s h p tác này không nh t thi t ph i có đ i v i m i loài b i th khi hai loài s ng tách r i chúng v n t n t i đ c S h p tác đem l i cho m i bên nh ng ích l i c n thi t Ví d s làm t t p đoàn gi a nh n b và cò S h p tác này giúp m i bên b o v có hi u qu tr c k thù [4]

s ng bám vào các cây s ng ng p n c Nh ng cây s ng khí sinh (phong lan)

s ng nh trên cây khác Cá ép (Echeneis) bám vào b t kì m t con v t l n nào (cá m p, rùa), k c t u thuy n đ đ c v n chuy n đi xa H n n a, nh ng con v t l n khi b i, t o nên dòng n c m nh ch y qua xoang mi ng cá ép, giúp cá th a mãn c hai yêu c u l y th c n và h p th oxi m t cách d dàng

R i kh i v t bám, loài này khó s ng vì đói và “ ng t ng t” bi n trong t giun Erechis có t i 13 loài đ ng v t nh nh cá b ng, cua, giun nhi u

t …s ng h i sinh v i Erechis đ có n i n n p và ki m th c n th a và phân

c a ch đ s ng [8]

BÀI 41 DI N TH SINH THÁI

I Ki n th c tr ng tâm

- Khái ni m DTST, di n th nguyên sinh, di n th th sinh

- Nguyên nhân c a di n th sinh thái

- Ý ngh a nghiên c u c a di n th sinh thái

1.2 Nguyên nhân c a di n th sinh thái

- Nguyên nhân bên ngoài: Do tác đ ng m nh m c a nhân t vô sinh

mà ch y u do bi n đ i khí h u: h n hán, l l t, núi l a

- Nguyên nhân bên trong: Do c nh tranh gay g t c a các loài trong

qu n xã, đ c bi t là vai trò c a loài u th d n đ n hình thành loài u th m i

- Do ho t đ ng c a con ng i: Con ng i có nh h ng tiêu c c và tích c c đ n h sinh thái

1.3 Ý ngh a c a vi c nghiên c u di n th sinh thái

- Giúp chúng ta n m b t đ c quy lu t phát tri n c a qu n xã sinh v t

đ ch đ ng xây d ng k ho ch b o v khai thác h p lý tài nguyên thiên nhiên, đ xu t các bi n pháp kh c ph c nh ng bi n đ i b t l i c a ngo i c nh,

ng n ch n tác đ ng tiêu c c c a con ng i

- Tuyên truy n nâng cao ý th c b o v tài nguyên ph c h i r ng b tàn phá

2 Ki n th c b sung, t li u tham kh o

2.1 Khái ni m DTST:

“ DTST là quá trình bi n đ i, thay th c a qu n xã sinh v t t qu n xã

kh i đ u (hay tiên phong) qua các giai đo n chuy n ti p đ đ t đ n qu n xã

cu i cùng, cân b ng v i m i đi u ki n môi tr ng v t lý mà nó t n t i lâu dài theo th i gian”

C s sinh thái h c - V Trung T ng - NXB GD 2007

“ DTST là quá trình phát tri n thay th tu n t các qu n xã sinh v t, t

d ng đ u qua các giai đo n trung gian đ đ t t i qu n xã cu i cùng t ng đ i

n đ nh Qu n xã này đ c g i là qu n xã đ nh c c Di n th th ng là m t quá trình đ nh h ng, có th d báo đ c”

Sinh h c 12 nâng cao - NXB GD 2008

* Các lo i di n th sinh thái

Ngoài di n th nguyên sinh và di n th th sinh còn có di n th phân h y

“ Di n th phân h y: Là quá trình di n th không d n t i qu n xã đ nh

c c D i tác d ng c a nh ng nhân t sinh h c, môi tr ng d n bi n đ i theo

h ng b phân h y d n d n qua m i qu n xã trong quá trình di n th ó là s

di n th c a qu n xã trên xác m t loài đ ng v t ho c trên m t thân cây đ ”

Sinh thái h c - Tr n Kiên - Phan Nguyên H ng - NXB GD 1990

BÀI 42 H SINH THÁI

I Ki n th c tr ng tâm:

- Khái ni m h sinh thái

- Các thành ph n c u trúc c a h sinh thái, các ki u h sinh thái (h sinh thái t nhiên và h sinh thái nhân t o)

II Các thành ph n ki n th c

1 Ki n th c c b n

1.1 Khái ni m h sinh thái

“H sinh thái là t p h p qu n xã sv v i sinh cánh c a qu n xã, trong đó sinh v t luôn tác đ ng l n nhau và tác đ ng qua l i v i nhân t vô sinh c a môi tr ng t o nên m t h th ng hoàn ch nh và t ng đ i n đ nh”

Sinh v t tiêu th : g m các loài đ ng v t s ng d d ng

Sinh v t phân h y: là nh ng sinh v t d d ng s ng ho i sinh

1.3 Các ki u sinh thái

- H sinh thái t nhiên 2 nhóm:

+ HST trên c n: HST r ng nhi t đ i, sa m c, hoang m c, savan đ ng

c , th o nguyên, r ng lá r ng…

+ HST d i n c :

HST n c m n: HST r ng ng p m n vùng ven bi n, HST vùng bi n kh i HST n c ng t: HST n c t nh (ao, h ), HST n c ch y

HST nhân t o: Do con ng i xây d ng nh đ ng ru ng, ao h , r ng tr ng…

2 Ki n th c b sung, t li u tham kh o

2.1 Khái ni m HST

“HST là t p h p c a qu n xã sinh v t v i môi tr ng vô sinh (hay còn

g i là môi tr ng v t lí) c a nó, trong đó các sinh v t t ng tác v i nhau và

v i môi tr ng đ t o nên m t chu trình sinh đ a hóa và bi n đ i n ng l ng”

Sinh h c 12 nâng cao – NXBGD2008

“ HST (ecosystem) là t h p c a qu n xã sinh v t v i môi tr ng v t lí

mà qu n xã đó t n t i, trong đó các sinh v t t ng tác v i nhau và t ng tác

v i môi tr ng đ t o nên chu trình v t ch t và s chuy n hóa n ng l ng ”

C s sinh thái h c - V Trung T ng - NXBGD2007

HST đ c nghiên c u t lâu nên khái ni m này đã ra đ i cu i th k

th XIX d i các tên khác nhau nh “sinh v t qu n l c” (Dakuchaey, 1846, 1903; Mobius, 1877 ), Sukatsev (1994) m r ng khái ni m “sinh v t qu n

l c” thành khái ni m “sinh v t đ a qu n l c” (biogeocenose) T “h sinh thái” (ecosystem) đ c A.Tansley nêu ra vào n m 1935 và tr thành ph bi n

và s d ng r ng rãi nh t vì nó không ch bao hàm các HST t nhiên mà c HST nhân t o

C s sinh thái h c - V Trung T ng - NXBGD2007

2.2 Các thành ph n c u trúc c a h sinh thái

M t HST đi n hình đ c c u trúc b i các thành ph n sau đây

- Sinh v t s n xu t (producer )

- Sinh v t tiêu th (conumer )

- Sinh v t phân h y (reducer )

- Các ch t vô c (CO2, H2O, O2, CaCO3,…)

- Các ch t h u c (protein, lipit, gluxit, vitamin, enzim,…)

- Các y u t khí h u ( nhi t đ , ánh sáng, đ m, l ng m a…)

Th c ch t 3 thành ph n đ u là qu n xã sinh v t, 3 thành ph n sau là môi tr ng v t lí mà qu n xã đó t n t i và phát tri n

* Sinh v t s n xu t là nh ng sinh v t t d ng (autotrophy ) g m các loài

TV có màu và m t s n m, vi khu n có kh n ng quang h p ho c hóa t ng

h p Chúng là thành ph n không th thi u đ c trong b t kì HST nào Nh

ho t đ ng quang h p c a chúng mà ngu n th c n ban đ u đ c t o thành đ

nuôi s ng tr c tiên chính nh ng sinh v t s n xu t sau đó nuôi s ng c th

gi i sinh v t

* Sinh v t tiêu th là nh ng sinh v t d d ng (heterotrophy) nh t t c các loài đ ng v t và vi sinh v t không có kh n ng quang h p và hóa t ng h p nói cách khác chúng t n t i đ c là d a vào ngu n th c n ban đ u do sinh v t t

d ng t o ra

* Sinh v t phân h y (saprophy) là t t c các sinh v t d d ng, s ng ho i sinh Trong quá trình phân h y các ch t, chúng ti p nh n ngu n n ng l ng hóa h c đ t n t i và phát tri n, đ ng th i gi i phóng các ch t t h p ch t

ph c t p ra môi tr ng d i d ng nh ng khoáng ch t d n gi n ho c các nguyên t hóa h c ban đ u tham gia vào chu trình (nh CO2, O2, N2,…) Ngoài c u trúc theo thành ph n, HST còn có ki u c u trúc treo ch c n ng Theo E D Odum (1983), c u trúc c a h g m các ph m trù sau:

- Quá trình chuy n hóa n ng l ng c a h

- Xích th c n trong h

- Các chu trình sinh đ a hóa di n ra trong h

- S phân hóa trong không gian và theo th i gian

- Các quá trình phát tri n và ti n hóa c a h

- Các quá trình t đi u ch nh

M t HST cân b ng là m t h trong đó 4 quá trình đ u tiên đ t đ c

tr ng thái cân b ng đ ng t ng đ i nhau S cân b ng c a t nhiên, ngh a là

m i quan h c a qu n xã sinh v t đ i v i môi tr ng v t lí mà qu n xã đó t n

t i đ c xác l p và ít thay đ i t n m này đ n n m khác chính là k t qu cân

b ng 4 ph m trù nêu trên trong HST l n [8]

2.3 Các ki u HST ch y u trên trái đ t

2.3.1 HST trên c n

* R ng nhi t đ i

Khí h u nhi t đ i nóng và m Nhi t đ trung bình cao (24 - 300

C) và

g n nh n đ nh quanh n m L ng m a cao (1800 - 2000mm), r ng nhi t

đ i quanh n m xanh t t, r m r p t o thành nhi u t ng Trong r ng ánh sáng

m t tr i ít khi soi th u đ n t n m t đ t, do đó đ m không khí cao

- S phân t ng r ng nhi t đ i là l n nh t Trong r ng có nhi u cây cao to

d i g c có “b nh” trên thân cây có các loài phong lan, t m g i, dây leo,…

- ng v t phong phú v i r t nhi u loài s ng c trên cây l n m t đ t [4]

* Hoang m c

Hoang m c phân b trong vùng có l ng m a r t th p (d i 250mm/

n m), đôi khi có c n i có l ng m a l n h n nh ng r t không đ u, ng m

và b c h i nhanh Nhi t đ chênh l ch ngày đêm và các mùa r t l n Nh ng hoang m c tuy t đ i không có m a là Chile và trung Sahara Các hoang m c

l n th ng t o nên vành đai liên t c quanh Trái t kho ng chí tuy n B c

và chí tuy n Nam v hai phía c a vùng nhi t đ i xích đ o b c bán c u hoang m c l n nh t là Sahara (9 tri u km2 ) Các hoang m c khác g m r p,

Th Nh Kì, Iran, n B c M , ph n tây Hoa Kì hoang m c m r ng

đ n Mexico Phía nam xích đ o có hoang m c Patagoni (Achentina), Atakama (Chile), Kalahari (Châu Phi) và hoang m c Châu i D ng (chi m 44% l c

đ a châu i D ng)

Th c v t hoang m c r t nghèo, tr các “ c đ o”, g m nh ng cây tr n

h n (cây 1 n m duy trì d ng h t, phát tri n nhanh trong lúc m a r i ch t) và cây ch u h n (r ng lá vào mùa không m a, lá bi n thành gai, ho c cây m p

m p ch a n c nh cây x ng r ng (Saguaro)), khi tr ng thành n ng 10 t n trong đó 80% là n c Nh ng cây ho c có r n r t sâu xu ng đ t ho c r lan

r ng trên m t đ t đ n s ng… Nh ng loài tiêu bi u cho hoang m c là

Akacia, Uka, Aga, x ng r ng, ng i, đ i kích,…

ng v t là nh ng loài thích nghi v i c nh khô h n, nóng, g m nh ng loài n đêm và s ng n gi t, m t s có kh n ng l y n c t n i bào (l c đà),

phân khô,…Tuy kh c nghi t, nh ng hoang m c đã nuôi m t kh i l ng đ ng

v t khá l n Côn trùng nhi u vô k Nh ng loài đ c tr ng là chu t nh y, chu t

Gecbin, th n l n, chó dingo ( Ôxtrâylia), chó hoang, các loài cáo,…[8]

* Savan

+ Th o nguyên và savan nhi t đ i

Savan nhi t đ i là th m th c v t thân c , có m t s ít cây g hay nhóm cây g , phân b trong vùng nóng, l ng m a cao (1000 – 1500 mm), nh ng

có m t ho c hai mùa khô kéo dài, th ng xu t hi n nh ng đám cháy Vùng

r ng l n nh t c a biome này n m Trung và ông Phi, sau n a là vùng Nam

M và Châu i D ng

Thành ph n các loài th c v t nghèo, u th là nh ng loài thu c chi

Panicum Pennisetum, Adropogon, Imperata…C nh quan savan Châu Phi còn

r i rác nh ng cây keo Acacia tán ph ng, có gai, nh ng cây thu c h u, cây

bao báp (Adansonia) và các loài cây c thu c h Cau d a (Plamae) ây là

n i t p trung nh ng đàn l n s n d ng, g nu, trâu, ng a v n… thu c t p đoàn móng gu c và nh ng loài n th t chúng nh s t , báo, linh c u,…Chim

g m k n k n,… r t đi n hình

+ Th o nguyên vùng ôn đ i

Th o nguyên vùng ôn đ i phân b nh ng n i có l ng m a trung bình n m n m gi a hoang m c và r ng (250-750mm) S t n t i c a nó ph thu c vào nhi t đ , l ng m a theo mùa, dung tích n c c a đ t m c a

đ t là gi i h n hàng đ u đ i v i s phân gi i các ch t h u c b i vi sình v t

Nh ng th o nguyên r ng l n t p trung n i đ a Âu - Á, B c và Nam M và Châu i D ng

B c M , th o nguyên phân thành th o nguyên c cao v i các loài

thân c , cao 150- 240 cm nh Andropogon gerardi, Panicum virgatum… và

th o nguyên c th p v i các loài Buchloe dactyloides, Boutelonua gracilis…

ng v t trong vùng là nh ng loài n c , u th là t p đoàn móng gu c

và nhi u loài n th t nh s t , chó r ng,…

Di n tích th o nguyên b thu h p đáng k do con ng i chuy n chúng thành các đ ng c ch n nuôi ho c do ch n th quá m c đ a đ n s nghèo ki t

và hoang m c hóa [8]

* R ng lá r ng r ng theo mùa c a vùng ôn đ i

Tr c đây lo i r ng này đã bao ph ph n phía đông c a B c M , toàn

b châu Âu, m t ph n lãnh th Trung Qu c, Nh t B n, Châu i D ng và

ph n nam c a m Latinh N n v n minh c a Châu Âu, B c M , Vi n ông phát tri n đã h y di t th m th c v t này

Thành ph n các lo i cây c a vùng r t đa d ng v gi ng loài và c ng có

th đ c phân thành nhi u phân vùng B c M , nh ng đ i di n đ c tr ng là thông tr ng, thông đ , s n đ ( phía đông B c M ),…, song đã b đ n h b a bãi vào nh ng n m 80 và 90 c a th k XIX Các phân vùng quan tr ng khác

là Visconsin, mi n Tây và Nam M trên các cao nguyên,…R ng này c ng

ch a ph i là giai đo n cu i cùng

H đ ng v t giàu có v loài và s l ng, t côn trùng cho đ n thú l n

nh ng không m t loài nào u th đ đ c l u ý đ c bi t [8]

* R ng lá kim (Taiga)

Khu sinh h c này n m k sau đ ng rêu v phía nam Siberi, di n tích

c a th m th c v t này r t l n, đ t di n tích kho ng 85 tri u cây s vuông (14.000 x 6.000km) c tr ng c a vùng là đ t b b ng tuy t, nghèo mu i dinh d ng, thu c lo i Potzon Trong vùng l m đ m l y, h , su i,…

Th c v t g m cây lá kim th ng xanh, thân th ng, ken dày, che bóng

nh các loài thông Cây b i và thân th o do đó kém phát tri n D c nh ng n i

có n c là d ng li u, b ch d ng, phong…Cây là giá th cho các loài n m,

đ a y,…phát tri n phong phú

H đ ng v t đa d ng h n so v i đ ng rêu Ngoài các loài côn trùng,

nh ng đ ng v t b c cao, g m th , linh miêu, cáo, chó sói, g u,…Trong vùng còn có m t cây l n, c th nh cây Sequoia kh ng l , cao đ n trên 80 m v i

đ ng kính 12m và s ng đ n 3000 n m Cây Sequoia s ng ven bi n còn cao

h n (110m, s ng 2000 n m) [8]

* ng rêu (Tundra)

ng rêu bao quanh B c c c, Greenland và m t đai vòng phía b c c a

l c đ a Âu- Á, B c M ây là m t đ ng b ng không cây c i, nhi u đ m l y giá l nh, b ng tuy t Nhi t đ r t th p, đ ng ng t h i n c r t kém, mùa sinh tr ng c a sinh v t ng n (kho ng 60 ngày); n n đ t b đông c ng Do đó

đ i s ng r t kh c li t S l ng loài th c v t ít, ch y u là c bông, rêu và đ a

y ng v t đ c tr ng cho vùng là h u tu n l c (Rangifer tarandus), h u kéo xe (R caribou), th , chó sói B c c c, Lemmus, Tarimigan, g u tr ng b c

c c, chim cánh c t,… chúng có th i gian ng đông dài, nhi u loài chim s ng thành đàn l n, di c xa xu ng vùng v đ th p đ tránh rét mùa đông [8]

D ng S l ng loài ph thu c vào đi u ki n khí h u đ a ph ng Chúng là

y u t quan tr ng, t o cho cây b i chi m u th Nhi u loài r có n t s n do

ph n Tây Nam Á L ng m a trong n m phân b không đ u là y u t chính chi ph i đ i s ng c a th m th c v t Th c v t g m nh ng cây g không l n,

th ng có gai d u n, lá nh , r ng vào mùa khô [8]

c tr ng chính c a đ i d ng là ch a n c m n (S%0 > 30%0) có h

th ng dòng ph c t p trên b m t và d i sâu, h thông dòng đ i l u (phân

kì và h i t ), ho t đ ng c a gió, c a th y tri u,…T t c chúng t o nên nh ng

bi n đ i ph c t p v các đi u ki n v t lí, h i d ng, khí t ng… trên m i vùng bi n H n n a, nh ng bi n đ i này còn tác đ ng m nh lên l c đ a và khí quy n S t ng tác l c đ a - khí quy n đi u hòa cân b ng nhi t - m, kéo theo là m i đi u ki n khác n a c a môi tr ng ph m vi toàn c u, t o thu n

l i cho toàn sinh quy n t n t i và phát tri n b n v ng

Tuy nhiên, Bi n và i d ng c ng không hoàn toàn đ ng nh t v c u trúc, nh ng đ c tr ng v đ a hình, v đi u ki n khí t ng h i v n, v m i

t ng tác l c đ a - bi n - khí quy n và v s phân b c a s s ng Do đó, i

D ng đ c chia làm hai ph n chính: đáy (benthic) và kh i n c (pelagic)

v i các ti u vùng khác nhau

Vùng th m l c đ a đ t đ n đ sâu 200m, n m k l c đ a, có đ d c

th p, chi m kho ng 11% di n tích đáy đ i d ng, đ c ph ch y u b i tr m tích có ngu n g c l c đ a Trên đó là kh i n c g n b (neritic), n i đ c chi u sáng đ y đ , giàu mu i dinh d ng, nh ng ch u nh h ng c a m i

t ng tác l c đ a - bi n - khí quy n Vùng có ti m n ng sinh h c l n Cùng

v i m t ph n d c l c đ a, vùng th m l c đ a đã cung c p t i 95% t ng s n

l ng h i s n khai thác đ c trên toàn th gi i

Vùng đáy sâu ti p sau th m l c đ a là d c l c đ a, n i chuy n ti p gi a

th m l c đ a và lòng ch o đ i d ng, chi m kho ng 7% t ng di n tích đây

xu t hi n nhi u rãnh v c (canon) nh m t ph ng ti n chuy n t i nh ng tr m tích t th m l c đ a xu ng đáy đ i d ng, song b m t c a chúng khá g gh , nhi u đ o, đ o ng m và các ám tiêu san hô,…

Lòng ch o đ i d ng b ng ph ng h n, tuy nhiên trên ph m vi l n c a các đ i d ng, đ a hình đáy m i n i m i khác Gi a i Tây D ng, đáy xu t

hi n m t “ Tr ng S n” cao ch y theo h ng B c – Nam, còn Thái Bình

D ng l i đ c đ c tr ng b i hàng lo t các h sâu trên 6 - 7km, ch ng h n,

nh ng rãnh ch y d c b phia Tây châu M nh Peru - Chilê, sâu 8055m dài

5900 km; gi a phân tây c a nó là rãnh Tonga (10800m và 1400km), Kurile- Kamchatka (10542m và 2200km),… và h sâu nh t là Marianas vi n phía đông - đông b c qu n đ o Philippin v i đ sâu 11023m, kéo dài 2550km…

Áp su t c t n c t ng d n v i t l c 10m sâu t ng 1at T t nhiên, nhi t đ

t ng m t bi n thiên ph thu c vào nhi t đ khí quy n và v đ đ a lí

H th ng dòng đ c xác l p do ho t đ ng c a các lo i gió th nh hành

th i trên m t các đ i d ng Dòng bi n gây ra s phân b l i các y u t khí

h u h i d ng trên bi n và nh ng l c đ a ch u nh h ng c a nó, đ ng th i còn là nh ng (đ i l ) di nh p c a cá loài sinh v t bi n t đ i d ng này đ n

đ i d ng khác [8]

Do đi u ki n s ng nh trên, nên sinh v t s ng trong bi n và đ i d ng

có nhi u nét khác bi t v i nh ng loài s ng trên c n Tr c h t sinh v t bi n

có tu i l ch s c h n so v i sinh v t s ng trên c n Chúng có s l ng loài sinh h c ít h n, nh ng s bi n d di truy n cao nh t là vùng ven b

Sinh v t s n xu t chính là nh ng loài t o đ n bào s ng trôi n i trong

t ng n c Gi i th c v t n c m n nghèo h n so v i môi tr ng c n ch y u

g m vi khu n, t o…Trong 33 l p th c v t thì bi n và đ i d ng g p 10 l p, trong đó 5 l p ch s ng trong n c m n

H đ ng v t thì ng c l i r t phong phú có h u h t các nhóm đ ng v t

Hi n nay, ng i ta đã xác đ nh đ c trong s 63 l p đ ng v t thì có 52 l p có

m t đ i d ng, trong đó có 31 l p ch có bi n mà không có trong l c đ a Trong đ i d ng hi n nay đã bi t đ n trên 200000 loài Sinh v t trong h sinh thái n c m n đ c chia làm 3 lo i:

- Sinh v t n n đáy (benthos): Th c v t có t o nâu, t o đ , t o l c, th c

v t có hoa ít; đ ng v t có b t bi n, h i qu , c u gai, cua…

- Sinh v t n i (plankton): Vi khu n s ng n i, th c v t n i (các lo i t o

đ n bào) đ ng v t n i (s a, giáp xác nh nh chân ki m), u trùng các đ ng

v t đáy nh thân m m, da gai…

- Sinh v t b i t do (nekton): bò sát bi n, thú, giáp xác cao, cá…

T t c các sinh v t có quan h v i nhau b ng nhi u m i quan h trong n i

b và v i môi tr ng đ t o nên m t h sinh thái kh ng l - H sinh thái bi n [4]

+ c đi m qu n xã vùng ven b :

Qu n xã vùng ven b thay đ i tùy theo vùng h i d ng Nhìn đ i th , vùng ven bi n ôn đ i t o chi m u th , còn vùng ven bi n nhi t đ i có r ng

ng p m n v i nh ng lo i đ c chi m u th vùng ven b s bi n đ ng nhi t đ và đ m n r t l n, đ c bi t là nh ng vùng bi n g n c a sông

Nh ng sinh v t s ng c a sông ph i có kh n ng ch ng ch u gi i, khi n c chi u xu ng đ m n gi m, còn khi n c chi u lên đ m n c a n c g n b ng

đ m n c a n c bi n Sinh v t vùng ven b có chu k ho t đ ng ngày đêm thích ng v i ho t đ ng c a n c chi u và có kh n ng ch u đ ng đ c trong

đi u ki n thi u n c khi n c chi u rút xu ng Sinh v t vùng chi u là nh ng sinh v t có đ i s ng c đ nh (bám ch t xu ng đáy n c) ho c b i gi i đ kh c

ph c sóng đa d ng c a qu n xã ven b cao h n h n qu n xã ngoài kh i ven b có s phân b theo t ng c a t o đa bào và nh t là t o đ n bào

mu i th p h n (kho ng 0,05- 5%0), kém đa d ng h n, bao g m ít đ n v phân

lo i H sinh thái n c ng t đ c chia làm h sinh thái n c đ ng (đ m l y,

ru ng, ao, h ) và các h sinh thái n c ch y (sông, su i)

+ Các h sinh thái n c đ ng

Các v c n c đ ng càng có kích th c nh bao nhiêu càng ít n đ nh

b y nhiêu Khi tr i nóng v c n c có th b khô c n, đ m n t ng, còn khi

m a rào thì có th b ng p n c Ch m t chút ô nhi m c ng có th gây h i cho qu n xã Nhi t đ n c thay đ i ph thu c vào nhi t đ không khí Trong

nhi u tr ng h p s phân h y l p đá m c đáy t o ra nhi t đ cao làm n c

có màu s m [3]

H sinh thái đ m khác ao ch : ao nông h n đ m nên d b khô c n

h n đ c bi t là đ i v i nh ng ao, đ m th ng b khô h n theo t ng th i kì

nh t đ nh, sinh v t th ng có kh n ng ch u đ ng đ i v i s khô h n, n ng đ

mu i cao, n u không chúng ph i di c sang các v c n c khác ho c s ng

ti m sinh Nh ng dù sao ánh sáng v n xâm nh p xu ng đáy ao h , do đó vùng b th ng có nh ng cây th y sinh có r n xu ng đáy, còn trên m t

nh ng vùng n c sâu, có nh ng th c v t n i b ng b nh nh các lo i bèo

Th c v t tr thành n i và ngu n th c n c a đ ng v t Trong các t ng n c nhi t đ và l ng mu i khoáng đ c phân b đ ng đ u d i tác d ng c a gió

H đ ng v t bao g m: đ ng v t n i, đ ng v t đáy và đ ng v t b i t do

H sinh thái h khác ao, đ m đ sâu Ánh sáng ch chi u đ c vào

t ng n c trên, do đó v c n c đ c phân thành hai l p: l p trên đ c chi u sáng th c v t n i phong phú, n ng đ oxi cao do đó s th i oxi trong quá trình quang h p và nhi t đ c a n c thay đ i ph thu c vào nhi t đ không khí L p n c d i t i, thi u ánh sáng nhi t đ n đ nh, n ng đ oxi th p, đ c

bi t trong tr ng h p c s lên men các ch t h u c đáy [4]

+ H sinh thái n c ch y:

c đi m c a h sinh thái n c ch y có nhi t đ , n ng đ mu i tan nói chung là đ ng đ u, song thay đ i theo mùa Các qu n xã th y sinh sông có thành ph n không đ ng nh t thay đ i theo th ng l u, trung l u và h l u sông Thành ph n loài mang tính pha tr n do nhi u loài nh p c t nh ng

th y v c khác t i Vùng th ng l u do n c ch y m nh nên th c v t có r bám xu ng đ t không phát tri n ch y u là rong, t o, vi khu n s ng trôi n i, thành ph n đ ng v t ch y u là cá b i gi i Vùng h l u n c ch y ch m, h

th c v t phát tri n phong phú nhi u loài th c v t có hoa, thành ph n đ ng v t phong phú nh qu n xã ao, h Vùng c a sông đ ng v t đáy có nhi u loài

hai m nh v nh nghêu, sò… nh ng loài cá b i gi i đ c thay th b ng cá

b i ch m có nhu c u oxi th p

Ví d : th ng l u sông H ng có nh ng loài cá b i gi i có nhu c u oxi cao đ c tr ng cho vùng núi nh : cá sình, cá h a, cá chát…trong khi đó vùng h l u g m nh ng loài cá ph bi n đ ng b ng: cá chép, cá di c, cá mè,… và m t s loài cá t bi n di c vào Tuy nhiên có nh ng lo i cá phân

b r ng t th ng l u đ n h l u: cá nheo, cá m ng,…[3]

I Ki n th c tr ng tâm

- Khái ni m v chu i và l i th c n, phân bi t hai lo i chu i th c n

- Khái ni m v b c dinh d ng và tháp sinh thái

1.2 B c dinh d ng và tháp sinh thái

B c dinh d ng bao g m các loài sinh v t có cùng m c dinh d ng Trong m t l i th c n có nhi u b c dinh d ng:

+ Sinh v t s n xu t là b c dinh d ng c p 1

+ Sinh v t tiêu th bâc 1 là b c dinh d ng b c 2

+ Sinh v t tiêu th b c n là b c dinh d ng b c n+1

Tháp sinh thái cho bi t m c đ dinh d ng t ng b c và toàn b qu n

xã Tháp sinh thái đ c xây d ng b ng các hình ch nh t ch ng lên nhau, chi u dài c a m i hình ch nh t bi u th đ l n c a t ng b c dinh d ng

Có 3 lo i tháp sinh thái:

+ Tháp s l ng: Xây d ng trên s l ng cá th m i b c

+ Tháp sinh kh i: D a trên kh i l ng t ng s c a t t c sinh v t trên

m t đ n v di n tích, hay th tích m i b c dinh d ng

+ Tháp n ng l ng: Là hoàn thi n nh t đ c xây d ng d a trên s n ng

l ng đ c tích l y trên m t đ n v di n tích hay th tích, trong m t đ n v

th i gian m i b c dinh d ng

2.Ki n th c b sung, t li u tham kh o

2.1 Khái ni m v b c dinh d ng

“ B c dinh d ng bao g m nh ng m t xích th c n thu c m t nhóm

s p x p theo các thành ph n c a chu i th c n nh : v t cung c p, v t tiêu th

c p 1, c p 2, …”

Ví d : Nh ng loài th c v t xanh t o thành b c dinh d ng 1 Trong chu i th c n m đ u b ng sinh v t phân h y các xác sinh v t thì t t nhiên các sinh v t phân h y s t o thành b c dinh d ng c p 1 Tuy nhiên loài đ ng

v t h n th c l i thu c vào hai b c dinh d ng ho c nhi u b c dinh d ng n u chúng s d ng nhi u lo i m i làm th c n

Sinh thái h c - Tr n Kiên - Phan Nguyên H ng - NXBGD 1900

2.2 Các lo i tháp sinh thái

Phân tích s l ng cá th hay sinh v t l ng ho c n ng l ng theo các

b c dinh d ng t th p đ n cao, bao gi chúng c ng s p x p theo d ng hình tháp Hình tháp sinh thái h c đ c bi u di n b ng nh ng hình ch nh t ch ng

lên nhau Các hình ch nh t có cùng m t chi u cao; chi u dài ph thu c vào

s l ng hay n ng l ng c a cùng m t b c dinh d ng

* Hình tháp s l ng: Hình tháp xây d ng trên c s phân tích các b c

dinh d ng theo s l ng cá th

S l ng cá th nh ng b c dinh d ng th p th ng bao gi c ng l n

h n nh ng b c dinh d ng cao, nên có d ng hình tháp đ nh nh n nh nh n

bi u th b c dinh d ng cao, còn đáy r ng bi u th b c dinh d ng th p

Hình tháp s l ng tuy d th c hi n song ít có giá tr vì kích th c cá

th và ch t s ng c u t o nên loài c a các b c dinh d ng khác nhau không

đ ng nh t, nên chúng ta không th so sánh đ c các b c dinh d ng khác nhau v i nhau đ c [4]

* Tháp sinh kh i ( hay tháp sinh v t l ng)

Hình tháp xây d ng trên c s phân tích các b c dinh d ng theo sinh

v t l ng Hình tháp sinh v t trong chu i th c n có v t n th t th ng có

d ng hình tháp đ nh phía trên Tuy nhiên trong m t s h sinh thái n c

có tr ng h p ngo i l Ví d : th c v t n i có sinh v t l ng th p h n so v i

đ ng v t n i thu c b c dinh d ng cao h n Song vì t c đ sinh s n c a th c

v t n i cao h n tuy sinh v t l ng có th p nh ng luôn luôn đ i m i

Hình tháp sinh v t l ng có giá tr cao h n hình tháp s l ng, vì m i

b c dinh d ng đ c bi u th b ng s l ng ch t s ng do đó ph n nào có th

so sánh đ c các b c dinh d ng v i nhau Tuy nhiên tháp sinh v t l ng có

nh c đi m:

+ Thành ph n hóa h c và giá tr n ng l ng c a ch t s ng (mô sinh

v t) trong các b c dinh d ng khác nhau;

Không chú ý t i y u t th i gian trong vi c tích l y sinh v t l ng

m i b c dinh d ng Th t v y, sinh v t l ng c a m t s b c dinh d ng (th c v t n i) có th đ c tích t trong vài ngày; song sinh v t l ng c a m t khu r ng trong nhi u n m Sinh v t l ng c a vi khu n r t nh nên thi u