Luận văn sư phạm Phân tích nội dung, xây dựng tư liệu, thiết kế bài học góp phần nâng cao chất lượng dạy và học chương I, phần 6 - Tiến hoá - Sinh Học 12- Ban cơ bản

VD: B que có thân hình que, b m lá có đôi cánh hình lá.

Trường đại học sư phạm hμ nội 2

học 12 ban cơ bản

tóm tắt KHóA LUậN TốT NGHIệP

Chuyờn ngành: Ph ng phỏp gi ng d y

Th.s Nguyễn Đình tuấn

Hμ Nội – 2009

L I C M N

hoàn thành khoá lu n t t nghi p này l i đ u tiên em xin đ c g i l i c m n chân thành t i Th y giáo, Th c s Nguy n ình Tu n đã tr c ti p h ng d n và giúp đ em trong

su t quá trình th c hi n nghiên c u khoá lu n t t nghi p

Em xin chân thành c m n các th y cô giáo trong t Ph ng pháp gi ng d y khoa sinh

- KTNN tr ng HSP Hà N i 2 cùng các th y cô giáo t Sinh – Hoá tr ng THPT Phúc Thành - H i D ng, tr ng THPT Quang Thành - H i D ng, tr ng THPT Ti n Th nh – Hà

N i, tr ng THPT Xuân Hoà - V nh Phúc và toàn th các b n sinh viên đã t o đi u ki n thu n

l i và đóng góp ý ki n quý báu đ em hoàn thành khoá lu n này

c a Th c s Nguy n ình Tu n, tôi xin cam đoan r ng:

ây là k t qu nghiên c u c a riêng tôi

tài này không trùng l p v i b t kì đ tài nào khác

N u sai tôi xin hoàn toàn ch u trách nhi m

Hà N i, tháng 4 n m 2009

Sinh viên

Tr n Th L ng

3.2 Thi t k m t s giáo án theo h ng l y HS làm trung tâm 48

3.3 Nh n xét đánh giá c a giáo viên THPT 74

K T LU N VÀ KI N NGH 76

Tài li u tham kh o 78

PH N I: M U

1 Lí do ch n đ tài

Th gi i đang b c vào k nguyên h i nh p v i s phát tri n m nh m c a s n xu tsiêu công nghi p và n n kinh t tri th c Hoà nh p v i xu th phát tri n t t y u c a xã h icông nghi p, ng ta đã xác đ nh m c tiêu ph n đ u đ n n m 2020 Vi t Nam c b n tr thành

n c công nghi p phát tri n đ t đ c m c tiêu đó, i h i ng toàn qu c l n th X ti p

t c kh ng đ nh “giáo d c và đào t o là qu c sách hàng đ u” và xây d ng chi n l c phát tri n

GD & T giai đo n 2006 – 2010 v i m c tiêu chính là “đ i m i m c tiêu, ND, ph ng pháp

và ch ng trình giáo d c” nh m nâng cao dân trí, b i d ng nhân tài, đào t o ngu n nhân l c

ch t l ng cao ph c v s nghi p công nghi p hoá, hi n đ i hoá đ t n c M c tiêu đó đã

đ c th ch hoá trong đi u 24.2 Lu t GD s a đ i “ph ng pháp giáo d c ph thông ph i pháthuy tính tích c c, t giác, ch đ ng, sáng t o c a h c sinh”

Th c hi n ngh quy t c a ng và lu t GD trong nh ng n m qua ngành GD & T nóichung và GD ph thông nói riêng đã có nh ng chuy n bi n tích c c c bi t là vi c xây d ng

ch ng trình, biên so n SGK m i t ti u h c đ n THPT N m h c 2008 – 2009 b SGK phthông đã hoàn thành và tri n khai th c hi n t t c các tr ng ph thông, trong đó có SGK sinh h c 12 v i hai ch ng trình nâng cao và c b n ó là đ ng l c, đ ng th i là đòi h ikhách quan thúc đ y vi c đ i m i PPDH các tr ng THPT B i l trong m i quan h gi a

m c tiêu, ND và ph ng pháp, lí lu n d y h c hi n đ i đã kh ng đ nh ND luôn gi vai trò ch

đ o, qui đ nh ph ng pháp d y h c

th c hi n có hi u qu ND SGK m i B GD & T đã t ch c các l p b i d ng

GV Song do h n ch v th i gian và ph m vi quá r ng nên nhi u GV, sinh viên các tr ng s

ph m ch a đ c nghiên c u sâu ND c a SGK m i c bi t là SGK sinh h c 12 có nhi u thay

đ i v ND và cách trình bày Riêng ph n ti n hoá, đ phù h p v i s phát tri n c a khoa h c, công ngh , ND ki n th c đ c b sung các quan đi m m i, các ph ng pháp nghiên c u vàcác thành t u c a sinh h c hi n đ i Trong đi u ki n đó vi c th c hi n ND SGK m i s g pkhông ít khó kh n, đ c bi t là đ i v i GV m i ra tr ng, GV nh ng vùng khó kh n, thi u

th n v tài li u tham kh o và ph ng ti n d y h c kh c ph c khó kh n nêu trên c n cónhi u công trình nghiên c u v ND SGK m i và c i ti n cách d y và cách h c phù h p v i

nh ng thay đ i c a ch ng trình nâng cao và c b n

Xu t phát t c s lí lu n và th c ti n nêu trên v i mong mu n đ c t p d t nghiên

c u khoa h c và góp ph n vào th c hi n có hi u qu SGK sinh h c 12 chúng tôi ch n đ tài:

“phân tích n i dung, xây d ng t li u, thi t k bài h c góp ph n nâng cao ch t l ng d y và

h c Ch ng I, Ph n 6 - Ti n hoá – SH 12 ban c b n”

2 M c tiêu và nhi m v nghiên c u

2.1 M c tiêu đ tài

- Tìm hi u ND SGK m i, góp ph n th c hi n có hi u qu SGK m i tr ng THPT trong nh ng n m t i

- T p d t nghiên c u khoa h c, v n d ng lí lu n d y h c, rèn luy n k n ng d y h c

c b n

2.2 Nhi m v đ tài

- Phân tích n i dung t ng bài trong Ch ng I, Ph n 6- Ti n hoá – SH 12 ban c b n

- Xây d ng h th ng t li u đ làm sáng t ND ki n th c, ph c v cho vi c d y và h c

c a t ng bài thu c Ch ng I, Ph n 6 -Ti n hoá – SH 12 ban c b n

- Phân tích các bài trong Ch ng I, Ph n 6 - Ti n hoá – SH 12 ban c b n, xây d ngthi t k bài h c theo h ng phát huy tính tích c c h c t p c a HS

- L y ý ki n đánh giá c a GV m t s tr ng THPT

3 Ý ngh a và nh ng đóng góp c a đ tài

3.1 Ý ngh a

- Góp ph n kh ng đ nh giá tr b SGK l p 12 thí đi m ban c b n

- Góp ph n kh c ph c khó kh n c a GV trong quá trình th c hi n n i dung SGK m i THPT

- Giúp sinh viên s ph m s m đ c ti p c n v i SGK m i

3.2 Nh ng đóng góp m i

- Phân tích ND Ch ng I, Ph n 6 - Ti n hoá – SH 12 ban c b n t o đi u ki n thu n

l i cho GV, sinh viên tìm hi u n i dung SGK m i

- Thi t k bài h c theo h ng phát huy tính tích c c trong h c t p, đáp ng yêu c u

CH NG 1: T NG QUAN TÀI LI U

1.1 L ch s nghiên c u

1.1.1 Trên th gi i

- N m 1920 Anh đã hình thành các nhà tr ng ki u m i trong đó h chú ý đ n vi cphát huy tính tích c c, rèn luy n t duy c a HS b ng cách khuy n khích các ho t đ ng HS t

- các n c xã h i ch ngh a c nh Liên Xô, ngay t nh ng n m 50 c a th k XX

đã chú ý đ n vi c tích c c hoá ho t đ ng h c t p c a HS Liên xô lúc này nghiêm c m vi c

GV đ c nh ng khái ni m, đ nh ngh a cho HS ghi

- T nh ng n m 80 tr l i đây, kh i các n c ASEAN áp d ng m nh m PPDH m i

1.1.2 Trong n c

Ngay t nh ng n m 60 c a th k XX chúng ta đã có kh u hi u: “bi n quá trình đào

t o thành quá trình t đào t o”

B t đ u t nh ng n m 70, chúng ta có các công trình nghiên c u v đ i m i PPDH theo

h ng rèn luy n trí thông minh c a HS c a Giáo s Tr n Bá Hoành, Nguy n S K

- N m 1974: Lê Nhân ki m tra ki n th c b ng phi u ki m tra đánh giá

- T nh ng n m 1980, có r t nhi u công trình nghiên c u phát huy tính tích c c c a HS

c a Giáo s inh Quang Báo, Lê ình Trung, Nguy n c L u, Nguy n c Thành

- Theo đ nh ngh a c a LV Rebrova: tính tích c c h c t p c a HS là m t hi n t ng s

ph m th hi n s c g ng cao v nhi u m t trong ho t đ ng c a tr

- Tr n Bá Hoành: tính tích c c h c t p là tr ng thái ho t đ ng c a h c sinh đ c tr ng khát v ng h c t p v i s c g ng trí tu , có ngh l c trong quá trình n m v ng tri th c

- Bi u hi n tâm tr ng ng c nhiên tr c các thông tin m i l

- B n kho n, day d t tr c các câu h i, bài t p khó

1.2.2.3 Bi u hi n v m t ý th c

- T p trung chú ý vào ND bài h c, ch m chú nghe gi ng

- Không n n trí tr c khó kh n, kiên trì làm b ng đ c nh ng bài khó, nh ng thínghi m ph c t p

tr c ti p tác đ ng vào đ i

t ng nghiên c u

N i dung

H th ng ki n th c nh m cung c p thông tin cho th y và trò

+ Không ng ng m c tiêu giúp h c sinh l nh h i ki n th c mà còn phát tri n n ng l c

t duy, rèn luy n ph ng pháp t h c t nghiên c u, kích thích kh n ng ch đ ng sáng t otrong h c t p

+ cao vai trò c a ng i h c nh ng không xem nh vai trò c a ng i d y, mà đòi h i

ng i d y ph i có trình đ chuyên môn cao và ngh thu t s ph m đ th c s đóng vai trò là

- GV h ng d n HS ho t đ ng theo con đ ng c a các nhà nghiên c u khoa h c đãkhám phá nh ng ki n th c nh ng đã đ c l a ch n đúng đ i t ng đi n hình và các ph ng pháp ti p c n hi u qu nh t

- Ch có thông qua ho t đ ng đ c l p m i hình thành và phát tri n các thao tác t duy

và rèn luy n ph m ch t t duy tích c c sáng t o

- HS ph i t l c khám phá tri th c b ng chính ho t đ ng c a mình, GV ch là ng i g i

ý, đ nh h ng, t o đi u ki n đ HS t tìm tòi con đ ng đi đ n ki n th c và thông qua đó HS

đ c rèn luy n ph ng pháp ti p c n đ gi i quy t v n đ , ph ng pháp t h c, t nghiên

s n ph m là s n ph m thô (giai đo n cá th hoá cao đ )

+ H c b n: HS đ c trao đ i trong nhóm, đ i chi u s n ph m c a mình v i s n ph m

c a b n đ chính xác hoá hoàn thi n s n ph m c a mình

+ H c th y: Thông qua th o lu n chung c l p d i s h ng d n c a giáo viên v i vai trò tr ng tài GV chính xác hoá ki n th c

- Trong DHTC HS đ c ch đ ng ho t đ ng đ c l p đ ng th i c ng đ c đ i tho i v i

th y, v i b n nên các em h c đ c th y, b n S h p tác th hi n rõ trong ho t đ ng nhóm

và th o lu n chung c l p, HS đ c h c c ND ki n th c và ph ng pháp t h c, bi t đ c nhi u cách gi i quy t v n đ

1.2.3.5 D y h c đ cao đánh giá, t đánh giá

- Vi c đánh giá đ c th c hi n th ng xuyên, luôn t o đi u ki n cho HS t đánh giá

b ng các câu h i tr c nghi m khách quan

Nh v y, trong DHTC ng i GD tr thành ng i t GD, không ch nâng cao trình đcho ng i h c, mà còn nâng cao trình đ , n ng l c s ph m cho ng i th y

- Nghiên c u ngh quy t c a ng v đ i m i GD & T

- Nghiên c u ch ng trình khung và chu n ki n th c sinh h c THPT

- Nghiên c u c s lí lu n c a vi c đ i m i PPDH, b n ch t c a PPDH tích c c l y

h c sinh làm trung tâm

- Nghiên c u SGK và các tài li u liên quan đ n Ch ng I, Ph n 6 - Ti n hoá – SH 12 ban c b n

CH NG III: N I DUNG VÀ K T QU NGHIÊN C U

3.1 Phân tích n i dung các bài thu c Ch ng I, Ph n 6 - Ti n hoá – SH 12 ban c b n

Bài 24: Các b ng ch ng ti n hóa

I M c tiêu v ki n th c

- HS trình bày đ c khái ni m c quan t ng đ ng, c quan thoái hoá, gi i thích đ c

s t ng đ ng v đ c đi m gi i ph u gi a các loài là b ng ch ng gián ti p kh ng đ nh các loài sinh v t hi n nay đ u đ c ti n hoá t m t t tiên chung

- Nêu đ c tính quy lu t c a s phát sinh sinh v t, gi i thích đ c s gi ng nhau trong

s phát tri n c a phôi là b ng ch ng v m i quan h h hàng gi a các loài sinh v t

- Gi i thích đ c s gi ng nhau gi a các loài sinh v t ch y u do chúng có chung m t ngu n g c h n là do ch u s tác đ ng c a môi tr ng

- Nêu đ c trình t các axít amin (aa) và Nucleotit c a cùng m t gen các loài khác nhau, nêu đ c m t s b ng ch ng v sinh h c phân t và t bào h c kh ng đ nh quan h hhàng gi a các loài sinh v t

II N i dung bài h c

- Quá trình phát tri n phôi c a các loài đ ng v t có x ng s ng đ u tr i qua các giai

đo n r t gi ng nhau c bi t giai đo n đ u gi ng nhau v hình d ng và quá trình phát sinh các c quan

- Các loài có h hàng g n g i thì s phát tri n phôi c a chúng càng gi ng nhau do cácloài có h hàng g n v i nhau đ u đ c th a h ng nh ng gen quy đ nh s phát tri n c a phôi

và ng c l i

- Nhi u loài phân b các vùng đ a lí khác nhau nh ng l i gi ng nhau v m t s đ c

đi m đ c ch ng minh là b t ngu n t m t t tiên sau đó phát tán sang các vùng khác i unày c ng cho th y s gi ng nhau gi a các loài ch y u là do chúng có chung ngu n g c h n là

+ M t t bào đ c sinh ra t m t t bào s ng tr c đó

+ Quá trình sinh tr ng, phát tri n, sinh s n c a c th sinh v t đ u liên quan đ n sphân bào

K t lu n: H c thuy t t bào là b ng ch ng quan tr ng kh ng đ nh ngu n g c chung c asinh gi i

• B ng ch ng sinh h c phân t :

- Trình t aa trong chu i polipeptit quy đ nh b i trình t các nucleotit trong gen đ c

g i là mã DT, mã DT là mã b ba và ph bi n t t c các loài sinh v t đ u dùng 20 aa đ xây

d ng lên protein

- Trình t aa và các nucleotit th hi n m i quan h h hàng gi a các loài

- Các loài càng g n nhau thì trình t aa và trình t các nucleotit càng có xu h ng

gi ng nhau và ng c l i

3 Ki n th c b sung

H c thuy t t bào đã kh ng đ nh:

+ M i sinh v t đ u đ c c u t o t t bào

+ M t t bào đ c sinh ra t m t t bào s ng tr c đó

+ Quá trình sinh tr ng, phát tri n, sinh s n c a c th sinh v t đ u liên quan đ n sphân bào

- C quan t ng đ ng: có ngu n g c t m t t tiên nh ng đ m nh n các ch c n ng khác nhau

- C quan thoái hoá: t tiên v n phát tri n bình th ng nh ng sau này thoái hoá d n, phát tri n không đ y đ

- C quan t ng t : th c hi n các ch c n ng nh nhau nh ng không có chung ngu n

(H c thuy t ti n hóa, t p 1 - Tr n Bá Hoành, trang 5)

- B ng ch ng phân lo i h c: phân lo i h c là khoa h c v s phân lo i m c dù v m tchi ti t các s đ phân lo i khác nhau nh ng có m t đi m n i b t là các sinh v t hi n đang

s ng m c dù đa d ng đ u có th x p thành t ng nhóm theo m t th b c nh t đ nh trên c s

các đ c tính chung c a chúng Ph n l n các nhà sinh h c đ u tin r ng cách phân nhóm nh

• ng i có nhi u c quan thoái hóa là b ng ch ng hùng h n ch ng minh s gi ngnhau v th th c c u t o c a ng i và đ ng v t

VD: x ng c t: v t tích c a đuôi đã thoái hoá

• Phôi ng i: 18 - 20 ngày có d u v t c a khe mang c

• T 18 ngày tr đi tim b t đ u đ p nh ng ch có m t tâm th t,m t tâm nh ( nh cá) sau đó phát tri n thành 4 ng n

→

• Lúc m t tháng não gi ng não cá

• Lúc 2 tháng phôi ng i có đuôi

• Tháng 5 - 6: phôi ng i có l p lông r m và m n đ n tháng 7 thì r ng

• Tháng 7: các chi trong phôi ng i còn gi ng kh nhi u h n

ng i có hi n t ng l i gi ng, đây là b ng ch ng hùng h n v m i quan h thân thu c gi a ng i v i đ ng v t

(H c thuy t ti n hoá, t p 2 - Tr n Bá Hoành - Trang 143, 144)

Bài 25: H c thuy t Lamac và h c thuy t Dacuyn

I M c tiêu v ki n th c

Sau khi h c bài này HS

- Trình bày đ c n i dung chính c a h c thuy t Lamac

- Nêu đ c nh ng h n ch c a h c thuy t Lamac

- Trình bày đ c n i dung chính c a h c thuy t Dacuyn

- Nêu đ c nh ng u đi m, nh c đi m c a h c thuy t Dacuyn

II N i dung c a bài h c

1 Ki n th c tr ng tâm

- Nh ng lu n đi m c b n trong h c thuy t ti n hoá c a Dacuyn và s thành công c aDacuyn v s gi i thích s th ng nh t trong đa d ng c a th gi i sinh v t

2 Các thành ph n ki n th c

a H c thuy t ti n hoá c a Lamac

Lamac gi i thích quá trình ti n hoá:

- Do môi tr ng s ng thay đ i nên SV ph i thay đ i t p quán ho t đ ng c a các cquan đ thích nghi v i đi u ki n s ng m i

- Nh ng c quan nào ho t đ ng nhi u thì s ngày m t phát tri n còn nh ng c quan nào

ít ho t đ ng thì s ngày m t tiêu bi n

- Nh ng tính tr ng thích nghi đ c hình thành do s thay đ i t p quán ho t đ ng c acác c quan có th DT đ c t th h này sang th h khác

b H c thuy t ti n hoá c a Dacuyn

- Các cá th luôn ph i đ u tranh giành quy n s ng (thuy t đ u tranh sinh t n) do v y

ch m t s ít cá th sinh ra đ c s ng sót qua các th h

- Trong đ u tranh sinh t n nh ng cá th mang bi n d DT giúp thích nghi v i môi

tr ng giúp SV có kh n ng s ng sót và sinh s n cao thì nh ng cá th đó s t n t i và ngàycàng phát tri n u th trong qu n th Nh ng cá th mang bi n d không thích nghi s b lo i

b ⇒ thuy t CLTN

- Ch n l c nhân t o v c b n c ng gi ng ch n l c t nhiên nh ng do con ng i ti nhành Con ng i ch đ ng t o ra nh ng cá th có BD mong mu n và lo i b nh ng cá thmang bi n d không mong mu n Qua th i gian dài hình thành nên nh ng th , nòi m i t m t

- u đi m c a Lamac

+ Là ng i đ t n n móng cho các h c thuy t ti n hoá sau này

+ Quan ni m: m i SV đ u là s n ph m c a m t quá trình phát tri n liên t c t đ n gi n

đ n ph c t p, m i bi n đ i c a SV đ u theo m t qui lu t t nhiên

+ ánh giá cao vai trò c a ngo i c nh, đây là nguyên nhân ch y u gi i thích s ti nhoá c a SV

- H n ch :

+ Ch a hi u rõ v nguyên nhân phát sinh bi n d và c ch DT bi n d nên cho r ng

th ng bi n có th DT đ c

+ Cho r ng trong quá trình ti n hoá SV đã ch đ ng thích nghi v i môi tr ng (khuynh

h ng ti m ti n) ⇒ sa vào quan đi m duy tâm

+ Xét vai trò c a ngo i c nh r t c c đoan

+ Không công nh n có loài di t vong

b Thuy t ti n hoá c a Dacuyn

- u đi m

+ Dacuyn đã chú ý đ n bi n d DT coi đó là c s c a ti n hoá

+ Nguyên nhân gây ra bi n d : ngoài ngo i c nh còn do b n ch t c th SV

+ Nêu đ c bi n d cá th có ý ngh a l n trong quá trình ti n hoá

+ Trong quá trình ti n hoá các loài không ng ng ch u tác đ ng c a CLTN và r t nhi uloài b đào th i

• Do hoàn c nh thay đ i (thay đ i ho t đ ng s ng)

+ C ch : s DT các đ c tính thu đ c trong đ i cá th d i tác đ ng c a ngo i c nhhay t p quán ho t đ ng

+ Quá trình hình thành đ c đi m thích nghi:

• Ngo i c nh luôn bi n đ i nh ng ch m ch p nên SV có kh n ng ph n ng k p th i

đ thích nghi vì v y trong l ch s không có loài nào b đào th i

• SV v n có kh n ng phù h p v i s thay đ i c a môi tr ng ho c các cá th trong loài đ u nh t lo t ph n ng theo m t cách gi ng nhau tr c đi u ki n ngo i c nh m i

+ Quá trình hình thành loài: loài m i đ c hình thành t t qua nhi u d ng trung gian

+ Qúa trình hình thành đ c đi m thích nghi: n m 1859 Dacuyn gi i thích s hình thànhcác đ c đi m thích nghi b ng CLTN nh sau:

• M i cá th luôn phát sinh bi n d và nó luôn là ngu n nguyên li u cho CLTN tác

đ ng đ tích lu bi n d có l i đào th i bi n d có h i

• Tác nhân gây ra ch n l c là đi u ki n môi tr ng s ng nh : th c n, n i , …

• K t qu c a ch n l c: nh ng SV nào thích nghi v i môi tr ng s ng m i s t n t i, sinh s n con cháu ngày càng đông h n và ng c l i

+ S hình thành loài m i: loài m i đ c hình thành d n d n qua nhi u d ng trung gian,

d i tác d ng c a CLTN qua nhi u th h theo con đ ng phân ly tính tr ng t m t d ng ban

đ u

(H c thuy t ti n hoá, t p 1 - Tr n Bá Hoành)

- Thuy t ti n hoá b ng các đ t bi n trung tính

Kimura Mooto đã xây d ng thuy t ti n hoá trung tính t n m 1962

B ng vi c nghiên c u c u trúc đa hình trong các phân t prôtêin b ng ph ng pháp

đi n di tác gi đã đ xu t quan đi m đ i đa s các đ t bi n c p phân t là trung tính, ngh a làkhông có l i c ng không có h i

Kimura đã đ ra thuy t ti n hoá trung tính ngh a là s ti n hoá di n ra b ng s c đ nh

ng u nhiên các đ t bi n trung tính, không liên quan v i tác d ng tích lu c a CLTN

Bài 26: H c thuy t ti n hoá t ng h p hi n đ i

I M c tiêu v ki n th c

Sau khi h c song bài này HS

- Gi i thích t i sao qu n th là đ n v ti n hoá mà không ph i là loài hay cá th

- Gi i thích đ c quan ni m v ti n hoá và các nhân t ti n hoá c a h c thuy t ti n hoá t

- Quan ni m v ti n hoá, qu n th là đ n v ti n hoá c s

- Quan ni m v nhân t ti n hoá

và trong qu n th s l ng cá th l n → t n s đ t bi n gen trong qu n th l n

- Di - nh p gen: là hi n t ng các cá th hay các giao t c a các qu n th trao đ i v inhau:

S di c , nh p c c a các cá th s làm cho t n s alen và thành ph n ki u gen c a

qu n th b bi n đ i

- CLTN: là quá trình phân hoá kh n ng s ng sót và sinh s n c a cá th có ki u gen khác nhau trong qu n th

+ CLTN tác đ ng lên ki u hình t đó gián ti p làm bi n đ i ki u gen qua đó bi n đ i v

- Các y u t ng u nhiên (bi n đ ng DT hay phiêu b t DT) là s bi n đ i t n s alen và

t n s ki u gen c a qu n th đ c gây ra b i các y u t ng u nhiên

+ K t qu : Làm nghèo v n gen c a qu n th , gi m s đa d ng DT

- Giao ph i không ng u nhiên: Là ki u giao ph i trong đó các nhóm cá th có ki uhình nh t đ nh thích giao ph i v i nhau h n là giao ph i v i các nhóm cá th có ki u hìnhkhác

+ Giao ph i không ng u nhiên: Không làm thay đ i t n s alen c a qu n th nh ng làmthay đ i t n s alen theo h ng t ng đ ng h p và gi m d n d h p

+ K t qu : Làm nghèo v n gen, gi m s đa d ng DT

Qu n th tho mãn 3 tính ch t sau đây:

+ Có tính toàn v n trong không gian và qua th i gian

+ Bi n đ i DT qua các th h

+ T n t i th c trong t nhiên

- T t c các BDDT đ c đ u là nguyên li u cho quá trình ti n hoá

- t bi n ch gây ra m t áp l c nh vì:

+ Vô h ng

+ T n s đ t bi n th p: 10-6

– 10-4+ Ngoài đ t bi n thu n còn có đ t bi n ngh ch

+ nh h ng ti n hoá (làm t ng hay gi m t n s alen theo h ng nh t đ nh)

+ Quy đ nh chi u h ng bi n đ i, nh p đi u thay đ i t n s alen nhanh hay ch m

+ Hình thành ki u gen thích nghi nh t

- Các y u t ng u nhiên: c bi t có ý ngh a đ i v i qu n th có kích th c nh (nh

h n 500 cá th )

- Giao ph i không ng u nhiên

+ T ph i: Không làm thay đ i t n s alen, có làm thay đ i t n s ki u gen

+ N i ph i = giao ph i g n: Không làm thay đ i t n s alen và t n s ki u gen nh ng

Thay (1) vào (2) có:

p2 = p0(1 – u)(1 – u) = p0(1 - u)2Sau n th h , t n s t ng đ i c a A là:

T n s p c a A và q c a a s cân b ng khi s l ng đ t bi n thu n b ng đ t bi n ngh ch ngh a là Δp = 0

* Vai trò c a đ t bi n:

- T o ngu n nguyên li u s c p cho quá trình ti n hoá

- a s đ t bi n có h i nh ng l i là nguyên li u cho ti n hoá vì:

+ a s đ t bi n gen là đ t bi n l n, nó ch đ c bi u hi n ra ki u hình tr ng thái

đ ng h p l n

+ Giá tr thích nghi c a m t đ t bi n có th thay đ i tu vào t h p gen M t đ t bi n

n m trong t h p này là có h i nh ng đ t trong s t ng tác v i các gen trong t h p khác nó

có th tr nên có l i

+ t bi n ch có h i trong nh ng tr ng h p nh t đ nh trong môi tr ng c nó có

th kém thích nghi h n nh ng trong môi tr ng m i nó t ra thích nghi h n

+ t bi n gen so v i đ t bi n nhi m s c th thì nó là nguyên li u ch y u vì: - t

(Tài li u b i d ng giáo viên, SH b 1 - trang 51)

* CLTN:

Theo quan đi m c a DT h c, c th thích nghi tr c h t ph i có ki u gen ph n ngthành nh ng ki u hình có l i đ i v i môi tr ng do đó đ m b o s s ng sót c a các cá th

Nh ng n u ch s ng sót mà không sinh s n đ c ngh a là không đóng góp vào v n gen c a

qu n th thì s vô ngh a v m t ti n hoá Trên th c t có nh ng cá th kho m nh, sinh tr ngphát tri n t t, ch ng ch u đ c các đi u ki n b t l i, s ng lâu nh ng l i không có kh n ng sinh s n b i v y c n hi u m t ch y u c a CLTN là s phân hoá kh n ng sinh s n c a nh ng

ki u gen khác nhau trong qu n th

Tu vào đi u ki n môi tr ng mà CLTN di n ra theo các hình th c sau:

- Ch n l c kiên đ nh

+ i u ki n x y ra: khi đi u ki n s ng thay đ i CLTN không thay đ i ⇒

+ K t qu : ti p t c kiên đ nh ki u gen đã đ t đ c ngh a là ch n l c h ng t i s duy trì trong qu n th giá tr thích ng trung bình c a các tính tr ng và đ c tính đã hình thành

tr c đó

+ Nh n xét: - Giá tr thích nghi trung bình có xu h ng đ t max

- Áp l c ch n l c di n ra theo hai h ng

VD: Sau m t tr n bão nh ng con chim cánh quá ng n ho c cánh quá dài b ch t, còn l i

nh ng con cánh trung bình

- Ch n l c v n đ ng + i u ki n x y ra: Khi hoàn c nh s ng thay đ i CLTN c ng thay đ i ⇒+ K t qu : đ c đi m thích nghi c d n đ c thay th b ng đ c đi m thích nghi m i, s

bi n đ i c a tính tr ng có th di n ra theo h ng t ng c ng ho c tiêu gi m

+ Nh n xét: áp l c ch n l c theo m t chi u VD: Trên các h i đ o: nh ng con chim cánh dài b đào th i, còn l i nh ng con cánh

ng n ho c không có cánh

- Ch n l c đ t đo n + i u ki n x y ra: Khi hoàn c nh s ng thay đ i sâu s c và không đ ng nh t làm cho: -

S đông cá th mang tính tr ng trung bình b r i vào đi u ki n s ng b t l i và b đào th i

- Hình thành vài ba đ c đi m thích nghi m i, m i đ c đi m tr thành m t trung tâm ch n l c

+ K t qu : qu n th ban đ u b phân hoá nhi u t o nên tính đa hình c a qu n th VD: qu n th b rùa có c màu đen và màu đ

(Tài li u b i d ng giáo viên, Sinh h c b 1, trang 55 – 56)

Bài 27: Quá trình hình thành qu n th thích nghi

I M c tiêu v ki n th c

Sau khi h c song bài này HS:

- Trình bày đ c s hình thành đ c đi m thích nghi

+ Hoàn thi n kh n ng thích nghi c a sinh v t trong qu n th t th h này sang th hkhác

+ Làm t ng s l ng cá th có ki u gen quy đ nh ki u hình thích nghi trong qu n th

- Quá trình hình thành đ c đi m thích nghi:

+ CLTN luôn đào th i các cá th có ki u hình không thích nghi do đó làm t ng s

l ng cá th có ki u hình thích nghi c ng nh t ng d n m c đ hoàn thi n c a các đ c đi mthích nghi t th h này sang th h khác

+ S xu t hi n m t đ c đi m thích nghi b t kì hay m t đ c đi m DT nào đó trên c thsinh v t là k t qu c a đ t bi n và bi n d t h p

Alen đ t bi n khi m i xu t hi n ch m t vài cá th n u alen đó quy đ nh đ c đi mthích nghi và kh n ng sinh s n t t thì alen đó ngày càng ph bi n trong qu n th các th h

- Vi khu n kháng thu c nhanh vì:

+ H gen ch g m m t phân t ADN nên t t c các gen đ u đ c bi u hi n

+ Sinh s n nhanh truy n t m sang con

+ Truy n ngang nh các c ch : bi n n p, t i n p, ti p h p

- Kh n ng thích nghi c a sinh v t v i môi tr ng ch mang tính t ng đ i:

+ CLTN ch n l c ki u hình c a m t sinh v t theo ki u “tho hi p” ngh a là duy trì ki uhình dung hoà v i nhi u đ c đi m khác nhau

+ M t đ c đi m có th thích nghi môi tr ng này nh ng l i kém thích nghi môi

- Thích nghi (ngh a h p) là nh ng đ c tính sinh lí hình thái t ng ng đ c bi t có kh

n ng duy trì s s ng sót và kh n ng sinh s n c a các cá th trong nh ng đi u ki n môi

tr ng c th

- Quá trình hình thành đ c đi m thích nghi:

+ Theo acuyn: là do bi n d DT + CLTN

+ Theo quan đi m hi n đ i: là s k t h p c a 3 nhóm nhân t ti n hoá: quá trình đ t

bi n, quá trình giao ph i và CLTN qua th i gian dài v i nhi u th h

4 T li u tham kh o

- Thích nghi ki u hình (thích nghi sinh thái) là ph n ng c a cùng m t ki u gen thành

nh ng ki u hình khác nhau tr c s thay đ i c a các y u t môi tr ng hay đó là nh ng bi n

đ i thích nghi

VD: cây rau mác: - Trên c n lá hình kim

- Trên m t n c lá hình m i mác

+ Ki u hình thay đ i theo môi tr ng

+ Là nh ng đ c đi m thích nghi đ c hình thành trong đ i cá th v i th i gian ng n, là

ph n ng linh ho t c a c th v i môi tr ng c th

+ Thích nghi ki u hình không liên quan đ n ki u gen nên không DT đ c tuy nhiên nó

đ m b o s thích nghi c a c th v i môi tr ng s ng thích nghi th đ ng ⇒

(H c thuy t ti n hoá, t p 2 - Tr n Bá Hoành - Trang 41)

- Thích nghi ki u gen (thích nghi l ch s ) là s hình thành nh ng ki u gen qui đ nh

nh ng tính tr ng và tính ch t cho t ng loài

VD: B que có thân hình que, b m lá có đôi cánh hình lá

+ Ki u hình khó thay đ i

+ Là nh ng đ c đi m thích nghi b m sinh đã đ c hình thành trong quá trình phát tri n

l ch s lâu dài c a loài d i tác d ng c a CLTN

+ Thích nghi ki u gen qui đ nh kh n ng thích nghi ki u hình thích nghi ch đ ng →

(H c thuy t ti n hoá, t p 2 - Tr n Bá Hoành - trang 41, 42)

- Quan ni m c a Lamac v s hình thành đ c đi m thích nghi: Lamac cho r ng ngo i

c nh thay đ i ch m ch p nên SV có kh n ng thích nghi k p th i và trong l ch s không cóloài nào b đào th i, SV v n có kh n ng ph n ng phù h p v i s thay đ i đi u ki n môi

tr ng và m i cá th trong loài đ u nh t lo t ph n ng theo cách gi ng nhau tr c đi u ki nngo i c nh m i

(Tài li u b i d ng giáo viên, SH b 1 - trang 58)

- Quan ni m c a Dacuyn: CLTN giúp tích lu nh ng bi n d nh thành nh ng bi n đ i

l n CLTN v a đào th i nh ng bi n d có h i v a b o t n, tích lu các bi n d có l i cho SV CLTN đã phân hoá kh n ng s ng sót và sinh s n c a các cá th trong qu n th K t qu c aCLTN là hình thành nh ng đ c đi m thích nghi trên c th SV

(Tài li u b i d ng giáo viên, SH b 1, trang 58)

- c đi m thích nghi ch mang tính t ng đ i vì:

+ Do ch m tr v m t th i gian

+ Do gò ép v m t DT VD: Aa > AA (aa)

+ Do gò ép v s phát tri n: m t gen chi ph i nhi u tính tr ng, m t đ t bi n x y ra có

h i m t này nh ng l i có th có l i m t khác, s bi u hi n ki u hình đ t bi n còn phthu c vào t h p gen và môi tr ng

+ Do gò ép v m t l ch s : vi c hoàn thi n đ c đi m thích nghi c a loài sinh sau phthu c vào t tiên c a nó

+ B t k đi u ki n s ng thu n l i hay không thu n l i thì đ t bi n luôn phát sinh luôn phát sinh bi n d t h p CLTN luôn tác đ ng

⇒

⇒+ Ti n hoá không ph i lúc nào c ng giúp hình thành đ c đi m thích nghi vì bên c nh

Sau khi h c xong bài này h c sinh:

- Trình bày đ c khái ni m loài SH và tiêu chu n phân bi t loài SH

- Nêu và gi i thích đ c các c ch cách li sinh s n

- Gi i thích đ c vai trò c a c ch cách li trong quá trình ti n hóa

II N i dung bài h c

1 Ki n th c tr ng tâm

- Khái ni m v loài sinh h c

- Khái ni m cách ly sinh s n vai trò c a cách ly sinh s n đ d n đ n hình thành loài

m i

- Ngoài ra ng i ta còn dùng các tiêu chu n khác nh : hình thái, hoá sinh, phân t …

- Cách ly sinh s n là nh ng tr ng i trên c th sinh v t ng n c n các cá th giao ph i

v i nhau ho c ng n c n vi c t o ra con lai h u th ngay khi các sinh v t này s ng cùng nhau

- Cách ly tr c h p t : là cách ly ng n c n quá trình giao ph i g m:

+ Cách ly n i : cùng trong vùng đ a lý nh ng khác nhau v sinh c nh

+ Cách ly t p tính: t p tính giao ph i khác nhau

+ Cách ly th i gian (mùa v ): mùa sinh s n khác nhau

+ Cách ly c h c: do c u t o c quan sinh s n khác nhau

- Cách ly sau h p t : là tr ng i ng n c n vi c t o ra con lai ho c con lai h u th

VD: l a × ng a

è Con La (cách ly sinh s n v i b m )

+ Các loài th ng không giao ph i v i nhau

+ Giao ph i đ c nh ng không có kh n ng th tinh

+ Con lai h p t s ng sót nh ng b t th

C n ph i h p nhi u tiêu chu n đ phân bi t 2 loài

Tu t ng nhóm sinh v t mà tiêu chu n nào là ch y u:

VD: Vi sinh v t dùng tiêu chu n hinh thái, sinh lý

: ng v t b c cao dùng tiêu chu n di truy n

4 T li u tham kh o

- Loài hinh thái (Linne): s gi ng nhau v m t hình thái là tính ch t cu loài Loài

tr nh thái t nh và t n t i trong t nhiên mang tính ch t gián đo n (gi a 2 loài có s gián đo n

v m t tính tr ng hình thái nào đó)

(H c tuy t ti n hoá, t p II - Tr n Bá Hoành – trang 51)

- Loài quy c (Lamac) Lamac 1809 quan ni m các loài bi n đ i t t liên t c t loài này sang loài khác qua nhi u d ng trung gian Nh n m nh s phát tri n liên t c c a loài Lamac đi t i ch ph nh n s t n t i th c t c a loài ch công nh n s t n t i c a cá th

(H c thuy t ti n hoá, t p II - Tr n Bá Hoành – trang 51)

- Theo Dacuyn: Dacuyn k t h p hai quan đi m trên: c n nh n th c khái ni m loài trên

2 m t:

+ Là c s quá trình ti n hoá, 1 giai đo n trong quá trình phát tri n liên t c c a loài đã

và đang bi n đ i qua nh ng d ng trung gian d i tác d ng c a CLTN

+ Là k t qu c a quá trình ti n hoá: các loài hi n nay đang t n t i t ng đ i n đ nh v i

nh ng ranh gi i gián đo n do s đào th i các d ng trung gian

T đó ông đ a ra khái ni m c th v loài

(H c thuy t ti n hoá - t p II - Tr n Bá Hoành – trang 51)

- Quan ni m hi n nay:

+ Loài giao ph i:

+ Loài sinh s n vô tính: là 1 nhóm dòng vô tính có nh ng tính tr ng t ng t , thích nghi v i môi tr ng theo ki u gi ng nhau M i loài là m t h th ng các ki u sinh v t g n

gi ng nhau chi m c m t khu v c nh t đ nh và có chung l ch s phát tri n

+ Loài sinh thái: là t p h p sinh v t thích nghi v i m t sinh thái nh t đ nh

(Tài l u b i d ng giáo viên, sinh h c b 1 - trang 25)

+ Ng n c n s th tinh: s truy n giao t có th x y ra nh ng không có s th tinh + Con lai không có s c s ng: các c th lai ch t ho c t n t i m t cách y u t khó c nh tranh đ c v i các d ng cha m

+ Con lai b t th : con lai có s c s ng r t t t nh ng không có kh n ng t o ra các giao

Bài 29: Quá trình hình thành loài m i

c a các qu n th cùng loài g p g và giao ph i v i nhau

- Nh ng qu n th đ c cách ly đ a lý do s ng trong các môi tr ng khác nhau nên d n

đ c CLTN và các nhân t ti n hoá khác làm cho khác bi t v t n s alen và thành ph n ki ugen S khác bi t này đ c tích lu d n đ n m c đ nào đó có th xu t hi n các tr ng i cách ly sinh s n và hình thành loài m i

Nh v y cách ly đ a lý là y u t quan tr ng d n đ n cách ly sinh s n t đó hình thànhloài m i

- Hình thành loài b ng cách ly đ a lý hay x y ra đ i v i các loài đ ng v t có kh n ng phát tán m nh

- Quá trình hình thành loài b ng cách ly đ a lý th ng di n ra ch m và qua nhi u giai

Các qu n th trong loài b cách ly và trong nh ng đi u ki n s ng khác nhau đó ch n

l c t nhiên đã tích lu các đ t bi n và bi n d t h p theo nh ng h ng khác nhau d n d n

t o ra các nòi đ a lý loài m i