Bài giảng Tư tưởng Hồ Chí Minh: Chương 7 - ThS. Lê Thị Ngọc Hoa

Nội dung bài giảng trình bày tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa, đạo đức vầ về xây dựng con người mới. Hi vọng đây sẽ là một tài liệu hữu ích dành cho các bạn sinh viên đang theo học môn dùng làm tài liệu học tập và nghiên cứu.

CHƯƠNG VII

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ VĂN HÓA, ĐẠO ĐỨC VÀ

XÂY DỰNG CON NGƯỜI MỚI

I TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ VĂN HÓA

II TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ ĐẠO ĐỨC

III TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ XÂY DỰNG CON NGƯỜI MỚI

KẾT LUẬN

I TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ VĂN HÓA

1 Khái niệm văn hóa theo tư tưởng Hồ Chí Minh

a Định nghĩa về văn hóa

“Vì l ẽ sinh t ồ n c ũ ng nh ư m ụ c đ ích c ủ a cu ộ c s ố ng, loài ng ườ i m ớ i sáng t ạ o, phát minh ra ngôn ng ữ , ch ữ vi ế t, đạ o đứ c, pháp lu ậ t, khoa h ọ c, tôn giáo, v ă n hóa, ngh ệ thu ậ t, nh ữ ng công c ụ cho sinh

ho ạ t hàng ngày v ề ă n, m ặ c, ở và các ph ươ ng th ứ c s ử d ụ ng Toàn

b ộ nh ữ ng sáng t ạ o và phát minh đ ó t ứ c là v ă n hóa V ă n hóa là

t ổ ng h ợ p c ủ a m ọ i ph ươ ng th ứ c sinh ho ạ t cùng v ớ i bi ể u hi ệ n c ủ a

nó mà loài ng ườ i đ ã s ả n sinh ra nh ằ m thích ứ ng nh ữ ng nhu c ầ u

đờ i s ố ng và đ òi h ỏ i c ủ a s ự sinh t ồ n”

Tháng 8-1943, khi còn trong nhà tù Tưởng Giới Thạch, lần đầu tiên

Hồ Chí Minh đưa ra định nghĩa của mình về văn hóa

Với định nghĩa này, Hồ Chí Minh đã khắc phục được tính phiến diện trong

quan niệm về văn hóa trong lịch sử và hiện tại:

Văn hóa không chỉ là một hiện tượng tinh thần tách rời cuộc sống vật chất

mà bao gồm toàn bộ những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng

tạo ra trong quá trình lịch sử

Văn hóa không chỉ thu hẹp trong lĩnh vực văn học – nghệ thuật mà văn hóa

bao trùm lên toàn bộ các lĩnh vực của đời sống xã hội

Văn hóa cũng không phải chỉ thu hẹp trong lĩnh vực giáo dục, không chỉ phản ánh trình độ học vấn của một người, mà là thước đo trình độ phát triển của toàn xã hội: về sản xuất, khoa học – kỹ thuật, chính trị, tôn giáo, văn

học – nghệ thuật, đạo đức, lối sống, phong tục tập quán…

1 Khái niệm văn hóa theo tư tưởng Hồ Chí Minh

b Quan điểm về xây dựng một nền văn hóa mới

“1 Xây dựng tâm lý: tinh thần độc lập

4 Xây dựng chính trị: dân quyền

5 Xây dựng kinh tế”

Hồ Chí Minh, toàn tập, tập 3 tr.431

HCM đã đưa ra 5 điểm lớn

định hướng cho việc xây

dựng nền văn hóa dân tộc

2 Quan điểm của Hồ Chí Minh về các vấn đề chung của Văn hóa

a Vị trí, vai trò

của văn hóa

trong đời sống

xã hội

- Một là, văn hóa là đời sống tinh thần của xã hội,

thuộc kiến trúc thượng tầng

Trong quan hệ với chính trị, xã hội

Trong quan hệ với kinh tế

Chính trị, xã hội được giải phóng thì văn hóa mới được

VH phải tham gia

thực hiện nhiệm vụ

chính trị và xây

dựng CNXH

VH phải phục vụ, thúc đẩy việc xây dựng và phát triển

kinh tế

“Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu,vừa là động lực thúc đẩy

sự phát triển kinh tế, xã hội”

2 Quan điểm của Hồ Chí Minh về các vấn đề chung của Văn hóa

Tính khoa học

Tính Đại chúng

- Văn hóa dân tộc phải có đặc điểm và bản sắc riêng

- Tính dân tộc của văn hóa được biểu hiện:

Ở chủ nghĩa yêu nước và tinh thần độc lập, tự cường của dân tộc

Ở cốt cách và tâm hồn con người Việt Nam

Ở hình thức

và phương diện diễn đạt

- Phải hiện đại, tiên tiến, thuận với trào lưu tiến hóa của nhân loại: h.bình, đ.lập, d.chủ và tiến bộ xã hội

- Kế thừa truyền thống tốt đẹp của dân tộc, đồng

thời tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại

Văn hóa phải phục vụ nhân dân, phản ánh tâm tư,

nguyện vọng của nhân dân

“V ă n hóa ph ả i thi ế t th ự c ph ụ c v ụ nhân dân, góp

ph ầ n vào vi ệ c nâng cao đờ i s ố ng vui t ươ i, lành

m ạ nh c ủ a qu ầ n chúng

Văn hóa là trình độ phát triển của con người, do con người làm ra, nó phải trở về phục vụ con người

2 Quan điểm của Hồ Chí Minh về các vấn đề chung của Văn hóa

Lý tưởng cao đẹp cho một Đảng, mỗi

dân tộc và mỗi con người

Bồi dưỡng tình cảm lớn

- Mở rộng hiểu biết, nâng cao dân trí

“M ộ t dân t ộ c d ố t là m ộ t dân t ộ c y ế u”

3 Tư tưởng Hồ Chí Minh về một số lĩnh vực chính của văn hóa

a Quan điểm của Hồ Chí Minh về văn hóa giáo dục

Mục tiêu, thực hiện cả ba chức năng của văn hóa bằng giáo dục

Tiến hành cải cách giáo dục để xây dựng hệ thống trường lớp với chương trình, nội dung dạy và học thật khoa học, thật hợp lý

Học ở mọi nơi, mọi lúc; học mọi người; học suốt đời; coi trọng việc

tự học, tự đào tạo và đào tạo lại

Phương châm giáo dục

Phương pháp giáo dục

Quan tâm xây dựng đội ngũ giáo viên

Không ngừng nâng cao Đảng trí

b Văn hóa văn nghệ

- Văn nghệ phải có những tác phẩm xứng đáng với dân tộc và thời đại

c Văn hóa đời sống

Văn hóa đời sống thực chất là “đời

sống mới” với ba nội dung:

Cần, kiệm, liêm, chính

Lối sống có lý tưởng, có đạo đức, văn minh, tiên

tiến

Xây dựng những thói quen và phong tục, tập

quán tốt đẹp

II TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ ĐẠO ĐỨC

1 Quan điểm về vai trò và sức mạnh của đạo đức

- Đạo đức là cái “gốc” của người cách mạng

Người cách mạng phải

có đạo đức cách mạng Vì:

Có đạo đức cách mạng mới có quyết tâm

làm cách mạng

Có đạo đức cách mạng mới có thể biến quyết tâm thành hành động thực tiễn để hoàn thành nhiệm vụ cách mạng

Nội dung cơ bản của Tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức

1 Quan điểm về vai trò và sức mạnh của đạo đức

- Đạo đức là tiêu chuẩn hàng

đầu của người lãnh đạo trong

điều kiện Đảng cầm quyền

Nội dung cơ bản của Tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức

1 Quan điểm về vai trò và sức mạnh của đạo đức

- Mối quan hệ giữa đạo

“Đức” là gốc của “tài”, “hồng” là

gốc của “chuyên”, “phẩm chất” là

gốc của “năng lực”

Nội dung cơ bản của Tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức

1 Quan điểm về vai trò và sức mạnh của đạo đức

- Đạo đức làm nên sức mạnh, sức hấp dẫn của chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản

“Phong trào cộng sản quốc tế trở

2 Quan điểm về những chuẩn mực đạo đức

Tinh thần quốc tế trong sáng, thủy chung

* Trung với nước, hiếu với dân

Là phẩm chất đạo đức quan trọng nhất, bao trùm nhất

“Trung” là trung quân:

trung với vua

Hiếu” là hiếu thuận:

hiếu với ông bà, cha mẹ

Quan niệm truyền thống:

Theo Hồ

Chí Minh:

Trung: trung với nước

Hiếu: hiếu với dân

Nắm vững dân tìnhHiểu rõ dân tâmCải thiện dân sinhNâng cao dân trí

Hồ Chí Minh là tấm gương sáng ngời về phẩm

chất “Trung với nước hiếu với dân”

“Cả đời tôi chỉ có một mục tiêu: phấn đấu cho quyền lợi Tổ quốc và hạnh phúc của nhân dân Những lúc Tôi ẩn nấp nơi núi non, hoặc vào ra chốn tù tội, xông pha sự hiểm nghèo là vì mục đích đó”

* Cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư

Là phẩm chất cần thiết đối với con người Việt Nam trong suốt quá trình đấu tranh cách mạng, đặc biệt là trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội

- Kiệm:

Sức lao động Thì giờTiền của

Từ cái nhỏ đến cái to

Có nội dung tương đối toàn diện

“Tiết kiệm không phải là bủn xỉn”, “khi không nên tiêu xài thì một đồng xu cũng không nên tiêu Khi có việc đáng làm, việc ích lợi cho đồng bào, cho tổ

quốc thì dù bao nhiêu công, tốn bao nhiêu của, cũng vui lòng…”

Tiết kiệm:

Cần, kiệm có mối quan hệ mật thiết với nhau, luôn đi đôi với nhau

“Tăng gia là tay phải của hạnh phúc, tiết kiệm là tay trái của hạnh phúc” (Hồ Chí Minh)

Là ngược lại với xa hoa, lãng phí

- Liêm: Là trong sạch, không tham lam

Hành vi trái

với “liêm”:

Chữ liêm phải đi đôi với chữ kiệm, cũng như chữ kiệm phải đi đôi với cần

- Chính:

Là thẳng thắn, đứng đắn , không gian tà

Người chính trực

là người:

Đối với mình Không tự cao, tự đại, luôn chịu khó học tập, cầu tiến bộ

Đối với người Không nịnh hót người trên, không khinh thường người dưới

Đối với việc Để việc công lên trên việc riêng

“Mình có đứng đắn mới tề được gia, trị được quốc, bình được thiên hạ”

- Chí công

vô tư

Chí công Vô tư

Rất mực công minh, chính trực, công bằng, công tâm

Không được thiên

tư, thiên vị

Đối lập với “chí công vô tư” là

“dĩ công vi tư”

“Phải lo trước thiên hạ,

Vui sau thiên hạ”

minh tiến bộ

Cần, kiệm, liêm, chính sẽ dẫn đến Chí công

vô tư Ngược lại, đã chí công vô tư thì nhất định thực hiện được cần, kiệm, liêm, chính

và nhiều đức tính khác

* Yêu thương con người

- Là một trong những phẩm chất đạo đức cao đẹp nhất của con người, bởi vì phải có phẩm

chất này thì mới có quyết tâm làm cách mạng

để giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp, giải

phóng con người

- Có tình cảm rộng lớn dành cho đồng bào, dân tộc và cho những người lao động, người bị áp bức, bóc lột,

người cùng khổ trên thế gian này

- Có thái độ tôn trọng con người, sống có tình,

có nghĩa

- Có thái độ bao dung tha thứ với những người có sai lầm, khuyết điểm nhưng đã biết nhận thức và

sửa chữa

* Tinh thần quốc tế

trong sáng, thủy chung Là một trong những phẩm chất quan trọng nhất

của đạo đức cộng sản, nhằm thực hiện những mục tiêu lớn của thời đại: hòa bình, độc lập dân

tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội Phẩm chất này thể hiện:

- Sự tôn trọng, hiểu biết, thương yêu, đoàn kết với giai cấp vô sản, nhân

dân lao động ở các nước trên thế giới

- Sự đoàn kết với những người tiến bộ trên toàn thế giới, chống lại mọi

sự chia rẽ, bất bình đẳng và phân biệt chủng tộc

3 Quan điểm về những nguyên tắc xây dựng đạo đức mới

- Nói đi

đôi với

làm

Hồ Chí Minh coi đây là nguyên tắc quan trọng bậc nhất trong

xây dựng một nền đạo đức mới

Lời nói đi đôi với việc làm thì mới

đem lại hiệu quả thiết thực với bản

thân mình và có tác dụng đối với

người khác

Nói đi đôi với làm đối lập hoàn toàn với thói đạo đức giả của giai cấp bóc lột, nói một đằng làm một nẻo, thậm chí nói không làm

- Nêu

gương

về đạo

đức

* Nói đi đôi với làm, phải nêu gương về đạo đức

Có tác dụng thiết thực: “một tấm gương sống còn có giá trị hơn

một trăm bài diễn văn tuyên truyền”

“Trước mặt quần chúng không phải cứ viết lên Trán hai chữ

“cộng sản” mà ta được họ yêu mến Quần chúng chỉ yêu mến những người có tư cách đạo đức Muốn hướng dẫn nhân dân, mình phải làm mực thước cho người ta bắt chước”

Có thực hiện được trong mọi lĩnh vực, mọi đối tượng

Hồ Chí Minh là tấm gương đạo đức trong sáng tuyệt vời của

một cuộc đời trọn vẹn

* Xây đi đôi với chống

- Để xây dựng đạo đức mới cần thực hiện xây đi đôi với chống

Muốn xây phải chống, chống nhằm mục đích xây

- Xây đạo đức mới, trước hết phải tiến hành bằng việc giáo dục những

phẩm chất, những chuẩn mực đạo đức mới (gia đình, nhà trường, xã hội)

- Xây đạo đức mới cần phải chống những biểu hiện vô đạo đức trong đời sống

hàng ngày

Chủ nghĩa cá nhân;

tham ô, lãng phí, quan liêu: là bạn đồng minh của hai kẻ địch kia

Thói quen và truyền thống lạc hậu: kẻ địch to của cách mạng

Chủ nghĩa đế quốc: kẻ

địch rất nguy hiểm

- Để xây và chống hiệu quả, cần phát động các phong trào quần chúng rộng rãi

* Phải tu dưỡng đạo đức suốt đời

Trên tinh thần tự giác, tự nguyện, dựa vào lương tâm của mỗi

người và dư luận của quần chúng

Gắn với thực tiễn bền bỉ, mọi lúc, mọi nơi, mọi hoàn cảnh

Thường xuyên chống lại chủ nghĩa cá nhân

- Đối với mỗi người, việc tu dưỡng đạo đức phải được thực hiện

trong mọi hoạt động thực tiễn

4 Sinh viên học tập và làm theo tư tưởng, tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh

của đạo đức đối với cá nhân

“Thanh niên ph ả i có đứ c, có tài Có tài mà không có đứ c

c ũ ng nh ư m ộ t anh làm kinh t ế tài chính r ấ t gi ỏ i nh ư ng l ạ i

đ i đế n th ụ t két thì ch ẳ ng không nh ữ ng làm đượ c gì có l ợ i cho xã h ộ i mà còn làm h ạ i cho xã h ộ i n ữ a N ế u có đứ c mà không có tài ví nh ư ông b ụ t không làm h ạ i gì nh ư ng c ũ ng

không l ợ i gì cho loài ng ườ i c ả ”

- Kiên trì tu dưỡng theo các

phẩm chất đạo đức Hồ Chí Minh Yêu tổ quốc Yêu nhân dân

Yêu chủ nghĩa xã hội Yêu lao động Yêu khoa học và kỷ luật

“Không ph ả i là đ òi h ỏ i n ướ c nhà đ ã cho mình nh ữ ng gì Mà ph ả i

t ự h ỏ i mình đ ã làm gì cho n ướ c nhà?”

4 Nội dung học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh

- Thực trạng đạo đức, lối sống trong sinh viên hiện nay

- Học tập tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh

Hai là, học cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư, đời riêng trong sáng,

nếp sống giản dị và đức khiêm tốn phi thường

Một là, trung với nước, hiếu với nhân dân, suôt đời đấu tranh cho sự nghiệp giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp, giải phóng con người

Ba là, học đức tin tuyệt đối vào sức mạnh của quần chúng nhân dân, kính trọng nhân dân và hết lòng, hết sức phụng sự nhân dân; luôn

nhân ái, vị tha, khoan dung và nhân hậu với con người

Bốn là, học tấm gương về ý chí và nghị lực tinh thần to lớn, quyết tâm vượt qua mọi thử thách, gian nguy để đạt được mục đích cuộc sống

III TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ XÂY DỰNG CON NGƯỜI MỚI

1 Quan niệm của Hồ Chí Minh về con người

Luôn có xu hướng vươn tới cái Chân-Thiện-Mỹ

- Con người là sự thống nhất của hai mặt đối lập

Thiện – ác, hay –dở,tốt – xấu, hiền –dữ

b Con

người cụ

thể, lịch sử

- Hồ Chí Minh xét con người trong các mối quan hệ xã hội

- Hồ Chí Minh xét con người

cụ thể, lịch sử

c Bản chất con người mang tính

xã hội

- Để sinh tồn, con người phải lao động sản xuất

Xác lập các mối quan hệ giữa người với người

- Con người là sản phẩm

của xã hội

2 Quan điểm của Hồ Chí Minh về vai trò của con người và chiến lược “trồng người”

a Quan điểm của Hồ Chí Minh về vai trò của con người

- Con người là vốn quý nhất, nhân tố quyết định thành

công của sự nghiệp cách mạng

Hồ Chí Minh luôn tin vào sức mạnh của quần chúng nhân dân

Hồ Chí Minh có niềm tin mãnh liệt vào tài năng và trí tuệ của

nhân dânNhân dân có lòng yêu nước nồng nàn, ý chí kiên cường

bất khuất

2 Quan điểm của Hồ Chí Minh về vai trò của con người và chiến lược “trồng người”

a Quan điểm của Hồ Chí Minh về vai trò của con người

- Con người là vốn quý nhất, nhân tố quyết định thành công của

sự nghiệp cách mạng

- Con người vừa là mục tiêu, vừa là động lực của cách mạng;

phải coi trọng, chăm sóc, phát huy nhân tố con người

Con người là mục tiêu của

sự nghiệp cách mạng

Con người là động lực của

sự nghiệp cách mạng

Có quan hệ biện chứng với nhau

- Trồng người là yêu cầu khách quan, vừa cấp

bách, vừa lâu dài của cách mạng

b Quan điểm Hồ Chí Minh về chiến lước trồng người

+ Muỗn xây dựng CNXH cần có con người XHCN

+ Con người XHCN có 2 mặt gắn bó chặt chẽ với nhau

Kế thừa những giá trị truyền thống tốt đẹp của

dân tộcHình thành những phẩm chất mới

- Chiến lược trồng người là một trọng tâm

Nội dung và phương pháp giáo dục phải toàn

diện: đức, trí, thể, mỹPhải kiên trì, bền bỉ, lâu dài, không được sao

nhãng sự nghiệp giáo dục