Mục đích của luận án nhằm phân tích các bài thuyết trình của HDV Việt Nam nói tiếng Pháp theo thể loại diễn ngôn; Đề xuất một khóa học dạy thuyết trình có sử dụng phương pháp tình huống – vấn đề trong đào tạo hướng nghiệp HDV du lịch tiếng Pháp;...
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG GIÁO LOUVAIN
-*** -
Tóm tắt luận án tiến sĩ
DẠY THUYẾT TRÌNH CHO HƯỚNG DẪN VIÊN DU LỊCH TIẾNG PHÁP THEO PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN BẰNG LOẠI HÌNH DIỄN NGÔN LOẠI HÌNH DIỄN NGÔN VÀ THÔNG QUA CÁC TÌNH
HUỐNG –VẤN ĐỀ ENSEIGNEMENT DE L’EXPOSÉ ORAL DU GUIDE TOURISTIQUE VIETNAMIEN FRANCOPHONE COMME GENRE DISCURSIF ET
PAR LES SITUATIONS-PROBLÈMES
Nghiên cứu sinh : ĐỖ QUỲNH HƯƠNG
Hướng dẫn khoa học : TS NGUYỄN THỊ CÚC PHƯƠNG
Đồng hướng dẫn : GS SILVIA LUCCHINI & GS MARCEL LEBRUN (Đại học Công giáo Louvain, Vương quốc Bỉ)
Phản biện thứ nhất : GS JEAN-FRANÇOIS BOURDET
Phản biện thứ hai : GS THOMAS FRANÇOIS
Phản biện thứ ba : PGS ĐƯỜNG CÔNG MINH
Chuyên ngành : Ngôn ngữ Pháp Mã ngành : 62220203
Hà Nội, 2/2019
Trang 2Lựa chọn dạy thuyết trình cho HDV du lịch đã đưa chúng tôi đến một lĩnh vực nghiên cứu hoàn toàn mới : phân tích diễn ngôn Các tài liệu nghiên cứu trong lĩnh vực xây dựng giáo trình tiếng Pháp phục vụ các mục đích chuyên biệt đã chỉ ra rằng phân tích diễn ngôn là một bước tất yếu của việc biên soạn chương trình và giáo trình các môn ngoại ngữ chuyên ngành Và từ đó, cấu trúc luận án của chúng tôi được hình thành ngày càng rõ nét
2 Câu hỏi, giả thuyết và mục đích nghiên cứu
Chính trong bối cảnh vừa mang tính chất cá nhân, nghề nghiệp và học thuật này mà luận án tiến sĩ của chúng tôi đã ra đời Xuất phát điểm của luận án là một câu hỏi mang tính thực tế : dạy thuyết trình cho HDV tiếng Pháp tương lai thế nào ? Tra cứu các tài liệu chuyên ngành và nghiên cứu thực địa đã gợi cho chúng tôi những giả thuyết nghiên cứu sau :
- Việc xây dựng chương trình và thiết kế học liệu của khóa học này phải dựa vào kết quả phân tích diễn ngôn của thể loại đích : các bài thuyết trình của HDV Việt Nam nói tiếng Pháp ;
- Sử dụng phương pháp tình huống – vấn đề có thể góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy của khóa học ;
Từ đó, chúng tôi xác định các mục đích chính của nghiên cứu, bao gồm :
- Phân tích các bài thuyết trình của HDV Việt Nam nói tiếng Pháp theo thể loại diễn ngôn ;
Trang 3Trong phần thứ nhất, chương 1 giới thiệu thực trạng đào tạo HDV tiếng Pháp tại Việt Nam Chúng tôi phân tích nhu cầu đào tạo và các nét chính trong chương trình đào tạo nghề và ngôn ngữ dành cho các HDV du lịch tương lai Chương 2 giới thiệu bối cảnh của nghiên cứu : đổi mới các đào tạo đại học tại Việt Nam theo xu hướng đào tạo hướng nghiệp, việc mở các ngành đào tạo mới giảng dạy bằng ngoại ngữ tại trường Đại học Hà Nội và cuối cùng là việc triển khai định hướng du lịch cho ngành cử nhân Ngôn ngữ Pháp tại khoa tiếng Pháp của Trường Trong phần cơ sở lý thuyết, trước tiên, chúng tôi xác định lĩnh vực nghiên cứu của đề tài, sau đó làm rõ một số khái niệm lý thuyết quan trọng đối với đề tài nghiên cứu, xung quanh hai chủ đề lớn là phân tích diễn ngôn
và phương pháp tình huống – vấn đề
Phần thứ hai củaluận án báo cáo kết quả mảng thứ nhất của đề tài nghiên cứu : phân tích diễn ngôn các bài thuyết trình của HDV Việt Nam nói tiếng Pháp Trong chương đầu của phần này, chúng tôi giới thiệu phương pháp phân tích, các chương 7 và
8 dành cho các nghiên cứu về đặc tính về mặt diễn ngôn của thể loại này, các cách chuẩn
bị và trình bày các bài thuyết trình và các đặc tính ngôn ngữ phổ biến trong các bài thuyết trình của HDV du lịch Việt Nam nói tiếng Pháp
Phần thứ ba của luận án tổng hợp kết quả của mảng thứ hai của đề tài nghiên cứu, tức khóa học thuyết trình cho HDV, bao gồm : thiết kế một mô đun dạy thuyết trình theo phương pháp tình huống-vấn đề, giảng dạy thử nghiệm và phân tích kết quả của thử nghiệm, nhằm nâng cao chất lượng giáo trình trong tương lai Phần phương pháp thiết kế và thử nghiệm giáo trình này sẽ được trình bày trong chương 9
Cuối cùng, trong phần kết luận, chúng tôi sẽ tóm lược những đóng góp của luận án cũng như các đường hướng nghiên cứu trong tương lai
Trang 4đã được hình thành, bao gồm các công ty du lịch thiết kế tour trực tiếp theo đơn đặt hàng của khách lẻ (B2C) hay các công ty tổ chức việc đón tiếp khách, làm đại lý cho các công ty lữ hành chuyên gom khách đoàn có trụ sở tại nước sở tại của khách (B2B)
Bối cảnh này cũng tạo điều kiện cho du lịch Pháp ngữ tại Việt Nam phát triển mạnh Hàng năm chúng ta đón khoảng 300 000 lượt khách nói tiếng Pháp, tuy nhiên số lượng HDV quốc tế ngôn ngữ Pháp (có thẻ) hiện chỉ có 1 330 người Trên thực tế, số lượng này chắc còn ít hơn do nhiều HDV có thẻ mà không hành nghề
Theo quy định, để có thể nộp hồ sơ xin cấp giấy phép hành nghề (thẻ hướng dẫn viên), các ứng viên phải có trình độ tiếng Pháp bậc đại học, hoặc bằng DELF trình
độ B2 Trên thực tế, đa phần các HDV đều tốt nghiệp các khoa tiếng Pháp của các trường đại học, vì vậy về cơ bản họ có trình độ tiếng Pháp tốt Những năm gần đây, môn Tiếng Pháp du lịch đã được đưa vào chương trình đào tạo, những chỉ cung cấp cho các HDV tương lai những khái niệm cơ bản của ngành du lịch, mà không đi xa hơn trong các tình huống giao tiếp tiêu biểu của nghề HDV du lịch Pháp ngữ
Để có thể hành nghề HDV quốc tế nói tiếng Pháp, sinh viên tốt nghiệp ngành tiếng Pháp của các trường đại học phải tham gia một khóa học, lấy chứng chỉ HDV bằng tiếng Việt Khóa học này cung cấp cho ho những kiến thức cơ bản (lịch sử, địa lý…) và chuyên ngành (kinh tế du lịch, tâm lý khách hàng, nghiệp vụ hướng dẫn…) Các học viên củng được học cách thuyết trình, nhưng môn này chỉ chiểm một phần rất nhỏ trong chương trình
Tóm lại, nhu cầu về HDV du lịch nói tiếng Pháp là có thực, tuy nhiên quá trình đào tạo còn một số bất cập, và không có một chuyên ngành đào tạo hướng nghiệp nào dành riêng cho họ Các HDV tiếng Pháp mới vào nghề đủ trình độ tiếng Pháp để thực hiện các tình huống giao tiếp cơ bản với khách, nhưng gặp nhiều khó khăn trong việc chuẩn bị và thực hiện các bài thuyết trình bằng tiếng Pháp, do chưa từng học kỹ năng này trên ghế nhà trường
Chương 2 : Bối cảnh của cơ sở đào tạo nơi thực hiện đề tài nghiên cứu
Được thành lập năm 1967, khoa tiếng Pháp trường Đại học Hà Nội vốn có truyền thống đào tạo cử nhân tiếng Pháp, định hướng biên phiên dịch Những năm gần đây, Khoa cố gắng đa dạng hóa các ngành đào tạo theo xu hướng chung của các khoa tiếng nước ngoài trong trường Sự chuyển mình mạnh mẽ này được thể hiện bằng việc
Trang 54
mở ngành đào tạo mới - Truyền thông doanh nghiệp bằng tiếng Pháp – và đào tạo cử nhân Ngôn ngữ Pháp đinh hướng nghề : Biên Phiên dịch và Du lịch Lý do lựa chọn định hướng du lịch chủ yếu do lĩnh vực này mang lại nhiều việc làm cho sinh viên tốt nghiệp tại Khoa trong những năm gần đây
Để chuẩn bị cho việc triển khai định hướng Du lịch, từ năm 2012, Khoa đã thực hiện điều tra với một số chuyên gia ngành du lịch Pháp ngữ để liệt kê danh sách các nghề có nhu cầu tuyển dụng cao trong lĩnh vực này Từ đó, chúng tôi đã xác định hai nghề cho định hướng Du lịch của chương trình cử nhân Ngôn ngữ Pháp : nhân viên văn phòng du lịch và HDV du lịch Đề tài nghiên cứu của chúng tôi đặc biệt có ý nghĩa thực tiễn với chương trình đào tạo này : các môn chuyên ngành được dạy từ học kỳ 5 bao gồm 39 tín chỉ, trong đó có 3 tín chỉ dành cho môn « Giao tiếp du lịch định hướng nghề hướng dẫn viên du lịch » Mô đun dạy thuyết trình cho HDV du lịch tiếng Pháp sẽ
là nội dung chính của môn học này
Chương 3 Xác định lĩnh vực nghiên cứu
Với mục đích giảng dạy thuyết trình theo loại hình diễn ngôn và thông qua các tình huống – vấn đề, nghiên cứu của chúng tôi nằm giữa hai lĩnh vực lớn là phương pháp giảng dạy tiếng Pháp như một ngoại ngữ và khoa học giáo dục
Trong lĩnh vực phương pháp giảng dạy tiếng Pháp như một ngoại ngữ, đề tài của chúng tôi thuộc về các nghiên cứu giảng dạy tiếng Pháp theo mục đích chuyên biệt (FOS), trong đó đặc thù chính là việc thiết kế các khóa học dựa hoàn toàn trên nhu cầu của người học : thu thập các tình huống giao tiếp đích và các loại hình diễn ngôn dạng viết hay nói điển hình trong các tình huống đó, thu thập các dữ liệu ngôn ngữ thực tế chọn lọc, xử lý và sử dụng làm học liệu Cho dù khóa học mà chúng tôi thiết kế thuộc
về tiếng Pháp chuyên ngành du lịch thì các bước triển khai cũng thể hiện định hướng nghề cụ thể (HDV du lịch tiếng Pháp) và khai thác một thể loại diễn ngôn cụ thể (thuyết trình) trong các tình huống giao tiếp đặc thù của nghề này
Chúng tôi cũng áp dụng xu hướng mới của lĩnh vực giảng dạy tiếng Pháp như một ngoại ngữ, đó là tiếp cận qua hành động Trong khóa học của chúng tôi, người học
- các HDV tương lai – được coi như những chủ thể xã hội, sử dụng tiếng Pháp trong các hoạt động nghề nghiệp của họ, trong giao tiếp với người bản ngữ, chính là khách du lịch Pháp ngữ Họ sử dụng tiếng Pháp để thực hiện các nhiệm vụ nghề nghiệp cụ thể, trong
đó mỗi nhiệm vụ lại đòi hỏi ở HDV không chỉ những kỹ năng ngôn ngữ mà còn cả những kỹ năng chung và nghề nghiệp Mỗi hành động diễn ra trong một môi trường cụ thể và thuộc về một trường hành động cụ thể, thuộc về lĩnh vực dịch vụ đón tiếp khách
du lịch quốc tế Bối cảnh này đặt ra một số yêu cầu cụ thể dối với HDV, được chúng tôi thể hiện trong các tình huống – vấn đề thiết kế trong giáo trình Các hoạt động ngôn ngữ của HDV vừa là hoạt động nhận thức và diễn đạt, thường là nghe hiểu và diễn đạt nói
Trang 65
Để có thể thực hiện các nhiệm vụ của mình, HDV phải huy động các nguồn trí lực, các công cụ và lực lượng trợ giúp cùng các chiến lược khác nhau Đây là nội dung chính của khoa học mà chúng tôi thiết kế
Giảng dạy theo loại hình diễn ngôn cũng hoàn toàn phù hợp với xu hướng mới của phương pháp giảng dạy tiếng Pháp như một ngoại ngữ theo Khung năng lực ngôn ngữ châu Âu (CECR), trong đó trình độ kỹ năng giao tiếp trong ngoại ngữ tiếng Pháp được xác định thông qua việc làm chủ các loại hình diễn ngôn của người học
Trong khoa học giáo dục, nghiên cứu của chúng tôi thuộc về phương pháp dạy nghề, bởi chúng tôi dạy một thể loại diễn ngôn (thuyết trình) của một nghề (HDV du lịch tiếng Pháp tại Việt Nam) và phân tích cách chuẩn bị và trình bày thuyết trình thường thấy của HDV Việt Nam nói tiếng Pháp cũng như đặc thù ngôn ngữ của thể loại này, trên cơ sở đó xây dựng một khung năng lực nghề của HDV du lịch tiếng Pháp, phần kỹ năng thuyết trình Quá trình này dựa trên các lý thuyết về phương pháp giảng dạy nói chung của ngành giáo dục học Việc thiết kế khóa học có vận dụng các phương pháp trong lĩnh vực công nghệ giáo dục, và việc ứng dụng các tình huống – vấn đề trong thiết
kế khóa học đi theo các trường phái kiến tạo xã hội (socioconstructive) và tương tác (interactive) trong khoa học giáo dục
Trong khi tìm hiểu các nghiên cứu cùng lĩnh vực, chúng tôi nhận thấy các nghiên cứu về phân tích diễn ngôn trong lĩnh vực du lịch chủ yếu phân tích thể loại viết, chỉ có một luận án tiến sĩ nghiên cứu các bài thuyết trình của HDV tại một nước châu Phi, nhưng theo đường hướng so sánh với các đoạn có cùng chủ đề trong các sách cẩm nang du lịch Trong lĩnh vực thiết kế các khóa học tiếng Pháp du lịch cho người Việt Nam, có vài nghiên cứu ở trình độ thạc sĩ, nhưng cũng chủ yếu khai thác các tài liệu viết, và không dạy thử nghiệm trong hầu hết các trường hợp Phương pháp tình huống – vấn đề bắt nguồn từ thực tế giảng dạy các môn khoa học ở phổ thông và tiếng Pháp như tiếng mẹ đẻ tại Pháp, sau này được phát triển trong giảng dạy đại học Trong giáo học pháp tiếng Pháp thường nói đến phương pháp tiếp cận theo nhiệm vụ, học bằng dự
án và các trò chơi giả tưởng mà không nói đến phương pháp tình huống – vấn đề
Tóm lại, dù nghiên cứu của chúng tôi thuộc về lĩnh vực phương pháp giảng dạy tiếng Pháp theo mục dích chuyên biệt (FOS), nhưng khi áp dụng phương pháp tình huống- vấn đề, chúng tôi có sử dụng các nghiên cứu thuộc lĩnh vực công nghệ giáo dục,
và phương pháp tiếp cận của chúng tôi hoàn toàn phù hợp với đường hướng hành động, vốn là xu thế hiện hành của giáo học pháp tiếng Pháp Chúng tôi cũng sử dụng các khái niệm của ngành giáo học pháp đại cương, và nghiên cứu của chúng tôi rất gần với các nghiên cứu trong lĩnh vực phương pháp dạy nghề, chuyên ngành phân tích diễn ngôn trong hoạt động nghề nghiệp Trong số các nghiên cứu hướng tới xây dựng các khóa học tiếng Pháp du lịch dựa trên phân tích diễn ngôn, luận án của chúng tôi là một trong
số ít ỏi những nghiên cứu phân tích diễn ngôn dạng nói và có thực hiện dạy thử nghiệm
Trang 76
Chương 4 : Phân tích diễn ngôn trong giảng dạy ngoại ngữ
Có rất nhiều định nghĩa về diễn ngôn nhưng chúng tôi lựa chọn định nghĩa của
Mainguenau (Mainguenau & Charaudeau, 2002) : diễn ngôn là một tổ chức liên câu có định hướng, thể hiện tác động qua lại và tuân theo những chuẩn mực, là một dạng hành động có hoàn cảnh cụ thể, do một chủ thể chịu trách nhiệm và nằm trong một trường diễn ngôn Định nghĩa này cho phép chúng tôi xem xét các bài thuyết trình của HDV
Việt Nam nói tiếng Pháp - đối tượng nghiên cứu của đề tài – trong phần hai của nghiên cứu này dưới nhiều góc độ khác nhau của diễn ngôn
Cũng giống như diễn ngôn, các định nghĩa về thể loại diễn ngôn có rất nhiều, nhưng chúng tôi lựa chọn định nghĩa của Charaudeau (Mainguenau & Charaudeau, 2002), theo đó thể loại diễn ngôn được xác định bởi hoàn cảnh ra đời, tức « các yếu tố tâm lý, xã hội kết hợp với các thành tố về tình huống và giao tiếp » (Charaudeau, 1995b) Trong nghiên cứu này, chúng tôi lựa chọn lý thuyết về hợp đồng giao tiếp của Charaudeau, bao gồm vị thế xã hội và bản sắc diễn ngôn của chủ thể phát ngôn, các yếu
tố liên quan đến nội dung phát ngôn và hoàn cảnh phát ngôn, các chiến thuật diễn ngôn
- để xác định các đặc điểm của các bài thuyết trình của HDV Việt Nam nói tiếng Pháp Các phân tích này được bổ sung với danh sách các phương thức chuẩn bị và trình bày các bài thuyết trình phổ biến trong giới HDV Việt Nam nói tiếng Pháp Phân tích cũng
đề cập đến những đặc tính của diễn ngôn dạng nói
Giảng dạy theo thể loại được biết đến nhiều trong giảng dạy tiếng Pháp như một ngoại ngữ, từ đường hướng giao tiếp trong giảng dạy ngoại ngữ những năm 70 đến giai đoạn hậu Khung tham chiếu ngôn ngữ châu Âu trong những năm gần đây Trong chương chình giảng dạy tiếng Pháp phục vụ các môn học tại trường phổ thông tại các nước dạy tiếng Pháp như một bản ngữ, phương pháp này cũng được đề cập đến nhiều, nhất là từ phong trào cải cách chương trình từ những năm 2000 Khi xây dựng khóa học thuyết trình cho HDV tương lai, chúng tôi đi theo xu hướng mới trong lĩnh vực giảng dạy tiếng Pháp theo mục đích chuyên biệt, theo đó mục đích chính của việc dạy – học ngoại ngữ chính là làm chủ các thể loại diễn ngôn, đồng thời khả năng hiểu và biểu đạt các thể loại diễn ngôn đặc thù trong từng hoàn cảnh giao tiếp là một kỹ năng cơ bản trong việc hòa nhập xã hội và trong công việc của người học Quá trình thiết kế, thử nghiệm và đánh giá khóa học dạy thuyết trình cho HDV của chúng tôi đi theo các bước
cơ bản được Bronckart & Dolz (1999) đề ra cho việc dạy ngôn ngữ thông qua thể loại Việc phân tích diễn ngôn của thể loại đích dựa trên lý thuyết hợp đồng giao tiếp của Charaudeau và có nhiều điểm chung với mô hình Phân tích diễn ngôn trung gian (Scollon, 2005) Chúng tôi vừa phân biệt diễn ngôn được mong chờ và diễn ngôn được thực hiện trên thực tế, vừa chú ý đến hoạt động của chủ thể diễn ngôn trong quá trình chuẩn bị và thực hiện diễn ngôn, xem xét các đặc điểm mang tính cá nhân của chủ thể diễn ngôn khi phân tích các diễn ngôn cùng thể loại
Trang 8và hướng dẫn của người dạy
Dưới góc nhìn của người dạy, việc thiết kế các tình huống giảng dạy này phải theo một quy trình chặt chẽ, đòi hỏi ở người thiết kế chương trình hoặc/và giáo viên đứng lớp không chỉ có vốn kiến thức chuyên môn vững chắc, mà còn hiểu biết sâu sắc tình trạng nhận thức của người học về nội dung học tập, điều chỉnh những nhận thức đó nhằm đạt được mục đích học tập đề ra Sự hiểu biết này cũng quyết định tình huống được lựa chọn, độ khó và độ phức tạp của vấn đề, cách đặt vấn đề và phương thức tổ chức các hoạt động học tập Đánh giá quá trình giải quyết vấn đề là thời điểm vô cùng quan trọng để nhấn mạnh tầm quan trọng không phải của đáp án đưa ra, mà là quá trình giải quyết vấn đề và những thay đổi nhận thức của người học, chính là kết quả của việc học
Trong giáo học pháp đào tạo nghề, tình huống – vấn đề là phương pháp được coi trọng trong các chương trình giảng dạy tại trường nghề, dựa trên việc phân tích các hành vi nghề nghiệp phổ biến, với mục đích dạy một hoạt động nghề nghiệp nào đó Được đặt trong một tình huống nghề nghiệp nhất định, vấn đề được lựa chọn có thể mang nặng tính lý thuyết hơn hay mang nặng tính thực hành hơn Tuy nhiên, một giáo trình dựa trên tình huống phải có bốn thuộc tính, bao gồm : tính tương tác giữa thao tác của người học và « câu trả lời » của giáo trình, độ chân thực của các hành vi nghề nghiệp phổ biến được đem ra giảng dạy, tính vấn đề và các tình huống lặp lại với độ khó tăng dần trong tiến trình giảng dạy
Trong giảng dạy đại học, giải quyết vấn đề vừa là chiến thuật giảng dạy, vừa
là mục đích cần theo đuổi, bởi quá trình giải quyết vấn đề kích hoạt nhiều chiến thuật
tư duy quan trọng Nhiều phương pháp, trong đó nổi tiếng nhất là phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình và phương pháp vấn đề, đã được đưa vào áp dụng từ những năm đầu của thế kỷ 20 trong các trường đại học Mỹ và châu Âu Nổi lên từ vài thập kỷ gần đây, phương pháp tình huống – vấn đề chú trọng vào sự phát triển kỹ năng, và đây chính là sự khác biệt của phương pháp này so với các phương pháp được áp dụng trước
đó Những nghiên cứu gần đây về dạy – học trong tình huống thực đã cho thấy các đặc tính của phương pháp tình huống – vấn đề trong các chương trình giảng dạy hướng nghề tại bậc đại học
Trang 98
PHẦN HAI : PHÂN TÍCH DIỄN NGÔN CÁC BÀI THUYẾT TRÌNH
CỦA HDV Chương 6 : Phương pháp phân tích các bài thuyết trình của HDV
Khi phân tích các bài thuyết trình của HDV Việt Nam nói tiếng Pháp, chúng tôi lựa chọn phương pháp mô tả, bao gồm hai bước : phân loại các cách ứng xử của HDV khi thực hiện thuyết trình, phân tích và diễn giải các các ứng xử này thông qua cái nhìn của HDV và các cách làm thường thấy của họ khi chuẩn bị và thực hiện các bài thuyết trình Chúng tôi chọn phương pháp quan sát có hệ thống một số mẫu của các bài thuyết trình mà chúng tôi coi là tiêu biểu của thể loại này Để phân tích chúng tôi lập một bảng để ghi nhận các ứng xử có thể quan sát được của HDV trong các bài thuyết trình, tương ứng với các đặc tính của các bài thuyết trình theo thuyết hợp đồng giao tiếp của Charaudeau Chúng tôi cũng thực hiện một phỏng vấn bán tự do với các HDV đã giúp chúng tôi ghi âm các bài thuyết trình tại thực địa và hai cuộc phỏng vấn nhóm với các khách du lịch là khách hàng của hai trong số các HDV nói trên Các điều kiện phỏng vấn cũng như thái độ trung gian của người thực hiện phỏng vấn góp phần làm giảm thiểu các yếu tố có thể ảnh hưởng đến kết quả của điều tra Trong phần tiếp theo, kết quả cuối của phân tích diễn ngôn thể loại này là tổng hòa của phân tích các bài thuyết trình và các câu trả lời phỏng vấn HDV Các câu trả lời của khách du lịch mang đến một cái nhìn khác, giúp chúng tôi có được một cái nhìn toàn diện về thể loại được đưa ra phân tích
Chương 7 : Phân tích diễn ngôn các bài thuyết trình của HDV Việt Nam nói tiếng Pháp
Các bài thuyết trình của HDV Việt Nam nói tiếng Pháp là một thể loại diễn ngôn riêng biệt, trong đó các đặc tính được hình thành trước hết bới vị thế xã hội của HDV HDV là một nghề được xã hội và các thể chế công nhận, bao hàm trong đó các kiến thức và kỹ năng mà một HDV phải biết, đồng thời trao cho người làm hướng dẫn quyền được phát ngôn Tuy nhiên trong thực tế, đôi khi HDV lại chia sẻ quyền này với khách hàng HDV cũng sử dụng các chiến thuật khác nhau để thu hút khách hàng đồng thời để khách tin vào những gì họ nói : họ trau dồi tiếng Pháp hàng ngày, cố gắng diễn đạt sáng sủa, cô đọng, chính xác, chặt chẽ, đồng thời xây dựng các bài thuyết trình sống động và phù hợp với từng đối tượng HDV cũng cố gắng xây dựng một hình ảnh tích cực của đất nước mình trong mắt khách du lịch đồng thời chọn cho mình thái độ trung tính, bởi vì tuy vai trò chính của họ là người truyền đạt thông tin, các bài thuyết trình của HDV nhằm đem lại cho khách một hình ảnh đẹp của đất nước để họ có thể quay lại thăm thú nơi này
Các bài thuyết trình mà HDV trình bày tại điểm hay trên xe phụ thuộc vào nhiều yếu tố hoàn cảnh : số lượng khách, chương trình thăm, quang cảnh và những sự
Trang 109
kiện khách nhìn thấy dọc đường đi, các điều kiện thời tiết, tâm trạng và sự chú ý của khách, các công cụ hỗ trợ thông tin tại điểm, lối vào điểm vv Bằng kinh nghiệm của mình, HDV chuẩn bị các điều chỉnh của bài thuyết trình theo các yếu tố này, và chủ động điều chỉnh tại điểm hay trên đường đi các bài thuyết trình tùy theo tình huống
Nếu sắp xếp các bài thuyết trình theo nội dung, chúng ta có ba loại : các bài thuyết trình nhằm truyền đạt thông tin thực tế, các lời bình tại điểm thăm và các bài thuyết trình theo chủ đề tự do Loại thứ nhất chủ yếu giúp khách theo sát được chương trình hoạt động, vì thế nên chúng mang tính chất thông tin và yêu cầu nhiều hơn, cho
dù HDV luôn giải thích và lập luận các lựa chọn của mình Loại thứ hai nhằm hướng dẫn tham quan, miêu tả các điểm thăm và các đồ vật được trưng bày, do vậy chúng mang tính chất miêu tả và thông tin (đối với các công trình kiến trúc) và giải thích (với các chu trình) Loại thứ ba có lẽ là loại được chuẩn bị kỹ nhất, bởi ngay trước khi gặp khách, tùy theo chương trình thăm và một số yếu tố mang tính hoàn cảnh khác, người HDV đã lựa chọn trong một danh sách các chủ đề tự do mà anh ta nắm rõ, từ đó xây dựng các bài thuyết trình cho đoàn khách sẽ dẫn Do vậy các bài thuyết trình dạng này thường được chuẩn bị kỹ, thường kèm các ghi chép có được sau khi đọc các tài liệu và tuân theo một dàn ý HDV thường thực hiện các bài thuyết trình dạng này trên đường
đi và tại điểm, khi cần bổ sung thông tin cho khách và làm cho không khí của đoàn thêm sống động Tuy nhiên, các bài thuyết trình dạng này cũng thường được điều chỉnh hay chuyển từ lúc này sang lúc khác tùy theo diễn biến của hành trình
Những hiểu biết trên đây về đặc thù của các bài thuyết trình của HDV Việt Nam nói tiếng Pháp giúp chúng tôi nắm vững hơn thể loại diễn ngôn này, để sau đó có thể rút ra được những hoạt động nghề nghiệp thực tế trong quá trình chuẩn bị, trình bày
và điều chỉnh các bài thuyết trình của các HDV
Chương 8 : Các hoạt động nghề nghiệp thực tế của HDV Việt Nam nói tiếng Pháp khi chuẩn bị và trình bày các bài thuyết trình
Phân tích các hoạt dộng nghề nghiệp thực tế vốn rất quan trọng trong đào tạo nghề và đào tạo hướng nghiệp Trong trường hợp của chúng tôi, các hoạt động nghề nghiệp thực tế là các cách làm mà chúng tôi quan sát được ở nhiều HDV hoặc ở một HDV mà chúng tôi coi là tiêu biểu
Phương thức chuẩn bị và trình bày thuyết trình xét trên bình diện diễn ngôn
mà chúng tôi đã liệt kê ra được sẽ phục vụ cho việc đào tạo các HDV tương lai Chúng cho thấy một cách chi tiết quy trình chuẩn bị, trình bày và điều chỉnh các bài thuyết trình, qua đó cho thấy được công việc thường ngày của HDV với từng đoàn khách mà
họ dẫn, các thông tin mà HDV cần thu thập trước khi đón đoàn để có thể điều chỉnh dàn
ý các bài thuyết trình mà họ đã chuẩn bị, cũng như cách họ bổ sung và điều chỉnh các bài thuyết trình sau mỗi lần dẫn khách Chúng tôi cũng dựng được dàn ý của khoảng
Trang 11và các HDV có các công cụ và cách thức chuyên biệt để phát triển ý bên trong một bài thuyết trình, và điều này cũng phụ thuộc vào chủ đề của bài thuyết trình Chúng tôi đã phân tích các thủ pháp để cấu trúc nên một bài thuyết trình, cũng như các liên kết từ được các HDV Việt Nam thường xuyên sử dụng Không tham vọng đi sâu phân tích các cấu trúc cú pháp và các lỗi thường gặp, phân tích của chúng tôi chỉ nhằm cung cấp các công cụ cơ bản về mặt ngôn ngữ cho các HDV tương lai, giúp họ chuẩn bị được các bài thuyết trình chặt chẽ Về phần các cấu trúc ngữ pháp, chúng tôi không áp dụng cách làm thường gặp của các giáo trình dạy tiếng Pháp du lịch là liệt kê các cấu trúc ngữ pháp hay dùng trong các bài thuyết trình, mà lựa chọn các cấu trúc tiêu biểu, có liên quan đến các đặc tính diễn ngôn của thể loại này đã được trình bày ở chương trước Việc phân tích các lỗi thường gặp của các HDV không chỉ cho thấy khoảng cách giữa một HDV lâu năm và một HDV mới vào nghề, mà còn chỉ ra cách mà các HDV rèn luyện tiếng Pháp trong quá trình làm việc, cũng như những ảnh hưởng của các lỗi này đến quá trình giao tiếp với khách
Chắc chắn là tất cả các kết quả nghiên cứu của chương này không thể được ứng dụng ngay vào giảng dạy thuyết trình cho HDV trẻ, nhưng những phân tích trên cho phép chúng tôi có một cái nhìn tổng thể về nội dung giảng dạy, để từ đó có thể lựa chọn những nội dung phù hợp nhất cho khóa học mà chúng tôi đang thiết kế