Đặc biệt đối với phân môn tập đọc,thông qua hệ thống bài đọc theo các chủ điểm với các câu hỏi và bài tập khai thác nội dung ở mỗi bài, nhiệm vụ của mỗi giáo viên là phải giúp học sinh c
Trang 1Đề tài :
“Biện pháp khai thác và sử dụng hợp lý hệ thống câu hỏi trong
giảng dạy phân môn tập đọc sách Tiếng Việt 5”.
PHẦN I:
CƠ SỞ LÝ LUẬN, CƠ SỞ THỰC TIỄN VÀ LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI.
1 Cơ sở lý luận :
Đổi mới phương pháp dạy học là một vấn đề đã và đangđược thực hiện ở hầu hết tất cả các trường tiểu học hiện nay Môn Tiếng Việt là một trong những môn học có nhiềuđổi mới cả về nội dung và phương pháp dạy học nhằm thực hiện mục tiêuphát triển kỹ năng sử dụng Tiếng Việt cho học sinh tiểu học, giúp các em làm chủ được công cụ ngôn ngữ học tập, trong nhà trường và giao tiếp một cách đúng đắn, mạch lạc, tư nhiên trong môi trường xã hội Nguyên tắc giao tiếp được chọn làm định hướng cơ bản cho đổi mới phương pháp dạy học môn Tiếng Việt Đặc biệt đối với phân môn tập đọc,thông qua hệ thống bài đọc theo các chủ điểm với các câu hỏi và bài tập khai thác nội dung ở mỗi bài, nhiệm vụ của mỗi giáo viên là phải giúp học sinh có những hiểu biết về tự nhiên xã hội, con người qua đó hình thành cho các em một vốn từ vốn diễn đạt và những hiểu biết nhất định về các tác phẩm đó góp phần vào việc rèn luyện nhân cách cho các em Không những vậy phân môn tập đọc còn gợi mở cho học sinh cái hay cái đẹp của ngôn từ Tiếng Việt
và hiểu được phần nào cuộc sống sung quanh.Qua đó bồi dưỡng cho học sinh những tình cảm chân chính, lành mạnh như: Tình cảm gia đình, tình thầy trò, tình
Trang 2bạn, tình yêu quê hương đất nước, con người, đồng thời hình thành và phát triển ở học sinh phẩm chất tốt đẹp
Nhiệm vụ của việc dạy học tập đọc trong nhà trường Tiểu học là giúp học sinh củng cố, phát triển kỹ năng đọc hơn, đọc thầm, dọc lướt để chọn thônh tin và bước đầu biết đọc diễn cảm, đọc hiểu và nắm được nội dung bài, phát hiện ra những giá trị nội dung cũng như nghệ thuật của bài Để giải quyết được nhiệm vụ
đó trong dạy học mỗi giáo viên cần biết khai thác một cách hợp lý hệ thống câu hỏi
và bài tập của mỗi bài Việc sử dụng hiệu quả hệ thống câu hỏi sẽ giúp giáo viên nâng cao chất lượng giảng dạy một cách đáng kể Thực tế cho thấy nếu giáo viên đặt được nhiều câu hỏi một cách hợp lý phù hợp với nội dung bài học sẽ giúp học sinh hiểu bài sâu sắc hơn nhiều so với việc chỉ giảng giải một cách đơn thần Tuy dạy bài tập đọc, có nhiều câu hỏi cần phải giữ nguyên nội dung câu hỏi trong sách giáo khoa nhưng cũng có những câu hỏi cần phải được giáo viên khai thác bằng cách chẻ nhỏ, đôi khi cần phải thay thế một số câu hỏi khác nhằm giúp học sinh sửa được nội dung bài Mỗi câu hỏi sẽ giúp học sinh tìm ra được những chi tiết cụ thể trong bài bằng những từ, ngữ, hình ảnh từ đó tìm được nôi dung bài Mỗi giáo viên có một cách khai thác câu hỏi riêng trước cùngmột câu hỏi có giáo viên yêu cầu học sinh tìm ra nội dung câu trả lời rồi mới đi sâu vào phân tích nội dung câu trả lời Dù ở mức độ nào thì mục tiêu đặt ra cũng là giúp học sinh hiểu được nội dung bài Dođó yêu cầu đặt ra với mỗi giáo viên dạy Tiểu học nói chung và giáo viên dạy lớp 5 nói riêng khi dạy tập đọc phải tạo ra hệ thống câu hỏi cần đảm bảo phát huy được tư duy học sinh Làm được điều đó là giáo viên đã nâng cao được hiệu quả trong việc dạy phân môn tập đọc
Trang 3Nhưng sử dụng hệ thống câu hỏi trong khi dạy tập đọc như thế nào để đạt hiệu quả cao cho học sinh lớp 5 đó là mục đích của sáng kiến này đặt ra
2/ Cơ sở thực tiễn
Qua thực tế một năm dạy lớp 5 đã đổi mới chương trình thay sách giáo khoa bằng cách sử dụng phiếu trắc nghiệm, dự giờ thăm lớp, dạy giao lưu các lớp trong
tổ khối, qua trao đổi, chuyện trò tâm sự, tham kháo ý kiến của bạn bè đồng nghiệp Đặc biệt thông qua chấm các bài kiểm tra định kỳ tôi thấy một số tồn tại, hạn chế trong việc khai thác và sử dụng hệ thống câu hỏi khi dạy phân môn tập đọc sách Tiếng Việt 5
* Thực trạng của giáo viên và học sinh
a/ Thực trạng của giáo viên trong các nhà trường tiểu học hiện nay :
- Bênh cạnh đông đảo những đồng chí giáo viên đang say sưa nghiên cứu sáng tạo tìm ra những biện pháp dạy học sinh, tìm hiểu những câu hỏi trong bài tập đọc sao cho hiểu quả nhất thì còn một số giáo viên vẫn chưa hề động não, suy nghĩ nghiên cứu, đổi mới phương pháp trong khi dạy phân môn này mà vẫn còn quan niệm “ Dạy tập đọc chủ yếu cứ cho học sinh đọc to, rõ, đọc đúng tiếng là được” cho nên trong các giờ tập đọc giáo viên chỉ cho học sinh luyện đọc sau đó đến phần tìm hiểu bài giáo viên chỉ nêu “ nguyên bản” những câu hỏi trong sách giáo khoa cho học sinh trả lời, còn học sinh chỉ dựa vào sách giáo khoa đọc lại những ý liên quan đến nội dung câu hỏi Giáo viên không cần biết những câu hỏi đó có phù hợp với đối tượng học sinh lớp mình hay không Còn những câu hỏi nàogiáo viên đưa
Trang 4ra học sinh không trả lời được giáo viên trả lời hộ luôn cho nhanh để giờ học nhẹ nhàng nhanh chóng kết thúc cũng vừa đủ 40 phút ( ! )
Cũng có giáo viên chỉ lo “ luyện” cho học sinh đọc đúng, đọc diễn cảm thỉ đọc “ chầm chậm” là được còn ý các đoạn và nội dung bài thì học sinh không nói đúng giáo viên tự cho ghi và yêu cầu các em ghi nhớ máy móc hoặc học thuộc Với cách dạy này thì làm sao học sinh có thể hiểu được thấu đáo nội dung bài mà có cách đọc diễn cảm đúng, cũng có giáo viên trong phần tìm hiểu bài chỉ “ ưu tiên” cho những học sinh khá trả lời hoặc những học sinh hay trả lời Nếu làm như vậy thì một số bộ phận học sinh trong lớp sẽ không có cơ hội bày tỏ ý kiến của mình và
sẽ không làm cho các bạn tự nhiên, tự tin trong học tập
Hoặc có giáo viên còn đưa ra những câu hỏi rườm rà, khó hiểu làm cho học sinh lúng túng, không xác định đúng nội dung
b/ Thực trạng của học sinh.
- Trong phần đọc hiểu, đọc thầm các em ngại suy nghĩ
- Hiểu biết vốn từ còn ít ỏi nên nhiều khi hiểu sai nghĩa của từ dẫn đến hiểu sai câu, đoạn và nội dung văn bản
- Nhiều học sinh quen chỉ ỷ nại vào các bạn học khá phát biểu còn mình không cần suy nghĩ ( bởi cô giáo cũng không gọi đến lượt mình)
- Nhiều học sinh chỉ đọc to, đọc trôi chảy hoặc chầm chầm đều đều hoặc không đúng ngữ điệu, lời văn, giọng thơ không phù hợp với nội dung bài văn, bài thơ đó cần diễn tả
- Sau khi học xong bài tập đọc nhiều học sinh không hiểu gì về nội dung ý các đoạn và nội dung bài học
Trang 5Từ những thực trạng trên cho thấy việc tìm ra cách khai thác và sử dụng hệ thống câu hỏi khi dạy về phân môn tập đọc lớp 5 sao cho hợp lý và có hiệu quả cao nhất là một việc làm mà mỗi giáo viên tiểu học cần phải suy nghĩ nghiên cứu sao cho phù hợp với nội dung bài
3/ Lý do chọn đề tài
II/ Nội dung sáng kiến
Sau đây tôi xin trình bày cụ thể biện pháp khai thác và sử dụng hệ thống câu hỏi trong các bài tập đọc ở sách giáo khoa Tiếng Việt lớp 5 nhằm nâng cao hiệu quả cao nhất
1/ Một số cách hỏi thường được sử dụng trong giờ học tập đọc
Có nhiều cách hỏi khác nhau đối với mỗi môn học, bài học hoặc nội dung cụ thể trong mỗi bài Mỗi cách hỏi đều đặt ra đích là những câu trả lời, hỏi như thế nào để học sinh tìm ra câu trả lời một cách nhanh chóng, chính xác, đơn giản nhưng vẫn đủ ý là yêu cầu đặt ra đối với mỗi giáo viên khi đặt câu hỏi Sau đây là một số cách hỏi thương được sử dụng trong giờ tập đọc
a) Câu hỏi giúp học sinh thu thập thông tin :
Khi đọc một bài tập đọc học sinh phải thu thập được những thông tin có trong nội dung bài để kiểm tra được điều đó giáo viên phải đặt ra những câu hỏi giúp học sinh quan sát, liệt kê hay lựa chọn những thông tin chính xác có trong nội dung bài Cách hỏi này thường được sử dụng khi hướng dẫn học sinh tìm hiểu bài
Trang 6- Quan sát để thu thập thông tin : Trong bài tập đọc, để minh họa cho những chi tiết, hình ảnh có trong nội dung bài, giáo viên thường sử dụng các loại tranh, ảnh cho học sinh quan sát Mỗi khi quan sát, giáo viên lại đặt ra cho học sinh những câu hỏi để các em tìm ra những chi tiết, hình ảnh liên quan đến nội dung bài
Ví dụ : Khi dạy bài “ Quang cảnh làng mạc ngày mùa” (Tiết 2 - tuần 1) ,
giáo viên có thể cho học sinh quan sát tranh vẽ sách giáo khoa đã được phóng to và hỏi : Tranh vẽ cảnh gì ? Màu sắc trong tranh như thế nào ?
- Thu thập thông tin bằng cách liệt kê : Đó là dạng câu hỏi mà trong câu trả lời yêu cầu học sinh phải liệt kê ra những chi tiết, hình ảnh trong câu hỏi đặt ra
Ví dụ : Kể tên những sự vật trong bài có màu vàng và từ chỉ màu vàng đó
( câu hỏi 1 - trong bài “Quang cảnh làng mạc ngày mùa” ).
- Thu thập thông tin bằng cách lựa chọn : Khác biệt thu thập thông tin bằng cách liệt kê thì thu thập thông tin bằng cách lựa chọn yêu cầu đặt ra ở đây là học sinh phải biết lựa chọn những thông tin cần thiết đó là những hình ảnh, những chi tiết phù hợp với nội dung câu hỏi
Ví dụ : Dựa vào bảng thống kê số liệu trong bài em hãy cho biết : Triều đại
nào tổ chức nhiều khoa thi nhất, triều đại nào có nhiều tiến sĩ nhất ( Câu hỏi 2 trong bài “ Nghìn năm văn hiến”- tiết 1 - tuần 2 ).
b/ Câu hỏi yêu cầu học sinh giải thích nghĩa cho nội dung thông tin.
Sau khi thu thập được những nội dung thông tin có trong bài, bước tiếp theo
là cần phải giúp các em biết xử lí các thông tin đó bằng cách giải thích nghĩa cho
Trang 7các thông tin đó Đó là việc làm yêu cầu học sinh trả lời những câu hỏi manh tính chất so sánh, phân tích để giải thích nội dung các thông tin
- Câu hỏi so sánh : Đó là những câu hỏi yêu cầu học sinh tìm ra sự giống, khác nhau giữa hai hay một số đối tượng nào đó
Ví dụ : Chiếc áo dài tân thời có gì khác so với chiếc áo dài cổ truyền?
( Câu hỏi 2 trong bài “ Tà áo dài Việt Nam” - Tiết 2 - tuần 30 )
- Câu hỏi phân tích : Đó là những câu hỏi tại sao ? Như thế nào ? nhằm giải thích một số vấn đề nào đó cho nội dung thông tin
Ví dụ : Vì sao rừng khộp được gọi là “ giang sơn vàng rợi” ? ( Bài “ Kỳ diệu rừng xanh” - tiết 1 tuần 8)
Người dân Cà Mau có tính cách như thế nào ? ( Câu hỏi 2 trong bài “ Đất
Cà Mau” - tiết 2 - tuần 9 ).
c/ Câu hỏi giúp học sinh đánh giá khái quát nội dung thông tin
Mỗi bài tập đọc đều có nội dung cụ thể, thông qua hệ thống câu hỏi và bài tập, giáo viên cần giúp học sinh đánh giá một cách khái quát nội dung của bài Trong quá trình tìm hiểu nội dung bài, giáo viên đặt ra những câu hỏi cho học sinh trả lời, trên câu hỏi đó yêu cầu học sinh nêu nội dung của từng đoạn và nội dung của cả bài
Những câu hỏi đánh giá, khái quát bao gồm các loại câu hỏi nhằm giúp học sinh liên hệ thực tế, rút ra các bài học, giải quyết các tình huống
- Câu hỏi liên hệ thực tế : Thông qua nội dung của một đoạn, một ý hay cả
bài tập đọc giáo viên thường đưa ra những câu hỏi giúp học sinh khái quát nội
Trang 8dung đoạn, ý hay cả bài tập đọc bằng những câu hỏi để các em liên hệ với thực tế việc mình đã làm
Ví dụ : Em đã thực hiện được những bổn phận gì, còn những bổn phận gì
cần tiếp tục cố gắng để thực hiện? ( Câu 4 - Luật bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em- Tiết 1 , tuần 35)
- Câu hỏi rút ra nội dung bài học : Thông qua nội dung bài tập đọc giáo viên
cần giúp học sinh đánh giá khái quát nội dung bài bằng những câu hỏi tổng quát nêu lên những ý chính hay đại ý của bài
Ví dụ : Qua câu chuyện này, em có suy nghĩ gì về quyền học tập của trẻ em? ( Câu 4 - Lớp học trên đường - Tiết 1, tuần 34)
- Câu hỏi giải quyết các tình huống : Đó là những câu hỏi đặt các em vào một tình huống như đối với các nhân vật trong bài tập đọc để các em đưa ra những
ý kiến, suy nghĩ của mình trước các tình huống đó
Ví dụ : Nếu được đứng trước tượng đài, em sẽ nói gì với Xa-da-cô ? ( Câu
4 - Những con sếu bằng giấy - Tiết 1, tuần 4)
2/ Một số chú ý khi sử dụng câu hỏi trong dạy học tập đọc
Mỗi giáo viên đều có những cách hỏi riêng trong khi dạy học tuy nhiên để đạt hiệu quả cao trong dạy học, giáo viên cần chú ý một số vấn đề sau :
- Cần linh hoạt xủ lí các câu hỏi tùy theo từng đối tượng học sinh, có thể biến đổi các câu hỏi bằng cách tăng hay giảm độ khó sao cho phù hợp với trình độ học sinh để tiết học trở nên sinh động và hấp dẫn hơn
Trang 9- Hệ thống câu hỏi cần được đặt ra theo một trình tự đảm bảo lo-gic, câu hỏi sau cần cần tiếp nối ý của câu hỏi trước, bổ sung hoàn thiện cho câu hỏi trước Các câu hỏi cần móc nối với nhau để tạo ra một ý nghĩa trọn vẹn cho nội dung bài học
- Câu hỏi đặt ra phải vừa sức đối với học sinh, không quá dễ để học sinh có thể trả lời ngay được mà không cần phải tư duy suy nghĩ không phát triển được trí tuệ cho các em, cũng không qúa khó đánh đố học sinh gây sự bế tắc làm cho học sinh chán nản không có hứng thú trong học tập Không hỏi học sinh những câu hỏi cụt lủn mà học sinh chỉ cần trả lời có hoặc không Những câu hỏi có nhiều đáp án học sinh có thể trả lời liều vẫn đúng, nội dung câu trả lời không phù hợp với nội dung bài học, những câu hỏi mớm lời, mách nước lộ liễu cho học sinh cũng không nên hỏi học sinh những câu hỏi lấp lửng mập mờ làm cho các em khó xác định câu trả lời đúng, những câu hỏi có nhiều nghĩa hoặc tối nghĩa làm cho học sinh bế tắc hoặc bối rối không tìm được câu trả lời
khi đưa ra câu hỏi cần phải có đủ thời gian cho học sinh suy nghĩ và trả lời câu hỏi, không yêu cầu học sinh trả lời ngay khi các em chưa kịp suy nghĩ, cũng không để thời gian quá dài để các em lợi dụng gây mất trật tự lớp học Phải tìm ra những ưu điểm trong các câu trả lời của học sinh, đặc biệt không nên dè bỉu hoặc dèm pha những câu trả lời chưa đúng hoặc không sát với nội dung câu hỏi làm các
em tự ti lần sau không dám phát biểu Không nên lợi dụng các học sinh khá giỏi trong lớp mà thường xuyên gọi các em trả lời câu hỏi, cần gọi những học sinh học kém hơn không hay phát biểu ý kiến trả lời trước rồi mới gọi học sinh khá giỏi bổ sung câu trả lời như vậy mới phát hiện ra những cái sai mà học sinh gặp phải, hơn thế nữa còn giúp cả lớp có không khí học tập sôi nổi hơn Với những câu hỏi khó
Trang 10cần cho học sinh tìm ra hết những phương án trả lời nếu không có học sinh trả lời nữa lúc đó giáo viên mới đưa ra phương án trả lời tránh tình trạng giáo viên nêu ra câu hỏi rồi lại trả lời ngay giúp học sinh như vậy sẽ không kích thích tư duy các em phát triển
- Khi hướng dẫn học sinh trả lời câu hỏi cần bám sát nội dung câu trả lời cũng như nội dung bài học cần có những dự kiến với những câu trả lời sai của học sinh để ứng phó với những tình huống có thể xảy ra Không nên đặt ra nhiều câu hỏi đối với một học sinh mà cần hướng câu trả lời cho cả lớp cùng tham gia tìm tòi đáp án
3/ Một số hệ thống câu hỏi minh họa trong dạy học tập đọc ở lớp 5
Để nâng cao hiệu quả dạy học tập đọc, ngoài việc lựa chọn phương pháp phù hợp giáo viên còn cần phải chú ý đến hệ thống câu hỏi để giúp học sinh tìm hiểu bài Hệ thống câu hỏi trong sách giáo khoa mặc dù đã được các tác giả chọn lọc và đưa ra tương đối phù hợp ở mỗi bài xong khi dạy giáo viên cũng cần chú ý đến một số câu hỏi có nội dung chưa thật phù hợp đối với học sinh do đó cần phải biết lựa chọn, thay thế hoặc biến đổi các câu hỏi sao cho việc khai thác nội dung bài đọc được liền mạch và kích thích được khả năng tư duy của học sinh Sau đây là một số ví dụ minh họa cụ thể
Ví dụ 1 : Bài “ Chuyện một khu vườn nhỏ” - Tiết 1, tuần 11
Nội dung bài nói về một cái ban công mà theo Thu thì đó là một khu vườn nhỏ của nhà bạn với những loại cây khác nhau và có cả tiếng chim hót ríu rít nữa
Hệ thống câu hỏi được sách giáo khoa đưa ra như sau :
Câu 1 : Bé Thu thích ra ban công để làm gì ?