trong thực tế giảng dạy, với năng lực cụ thể của từng giáo viên, kỹ năng sử dụng các phương pháp, phương tiện dạy học, đặc biệt là các thao tác thực hiện kỹ thuật thực hành trong từng bà
Trang 1i/ phần mở đầu
i.1/ lí do chọn đề tài
hóa học là một bộ môn khoa học có từ lâu đời, các nhà hóa học đã nghiên cứu và tìm tòi ra các chất, nghiên cứu các tính chất vật lý, các tính chất hóa học, các hiện tượng vật lý, hóa học, các hiện tượng thường xảy ra trong tự nhiên và giải thích tại sao lại như vậy!
môn hóa học là bộ môn khoa học gắn liền với tự nhiên, đi cùng đời sống của con người việc học tốt bộ môn hóa học trong nhà trường sẽ giúp học sinh hiểu được rõ về cuộc sống, những biến đổi vật chất trong cuộc sống hàng ngày
từ những hiểu biết này giáo dục cho học sinh ý thức bảo vệ tài nguyên thiên nhiên rất hạn chế của tổ quốc, đồng thời biết làm những việc bảo vệ môi trường sống trước những hiểm họa về môi trường do con người gây ra trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa, nhằm tạo dựng một cuộc sống ngày càng tốt đẹp hơn
môn hóa học trang bị cho học sinh những kiến thức cơ bản, tối thiểu để học sinh khỏi bỡ ngỡ trong các tình huống gặp phải trong tự nhiên, trong cuộc sống từ đó lý giải được các hiện tượng kỳ bí, bài trừ mê tín dị đoan
môn hóa học là bộ môn khoa học nghiên cứu về chất, sự biến đổi về chất-những biến đổi vật chất trong tự nhiên ngày nay các nước trên thế giới, việc giảng dạy bộ môn hóa học rất được coi trọng môn hóa học được đầu tư trang bị các thiết bị dạy học đầy đủ, hiện đại, con người được bố trí phụ trách phòng thiết
bị, phù hợp với mục tiêu, yêu cầu giảng dạy bộ môn, phù hợp cấp học, bậc học, đồng thời đội ngũ giáo viên được chuẩn hóa, được cập nhật thông tin đầy đủ, kịp thời trong thực tế giảng dạy, với năng lực cụ thể của từng giáo viên, kỹ năng sử dụng các phương pháp, phương tiện dạy học, đặc biệt là các thao tác thực hiện
kỹ thuật thực hành trong từng bài cụ thể: thí nghiệm chứng minh, thí nghiệm biểu diễn, thí nghiệm thực hành, chính nhờ những thao tác kỹ năng thực hiện đó
đã giúp cho học sinh nắm chắc kiến thức lý thuyết một cách chủ động, sáng tạo
và hứng thú đó chính là bản sắc riêng của từng thầy cô giáo, tựu chung lại là giúp cho học sinh nắm kiến thức nhanh nhất, sâu sắc nhất, chủ động nhất bộ môn hóa học là bộ môn được coi là bộ môn khó đối với học sinh, nhưng nếu tạo cho học sinh hứng thú khi học bài trên lớp thì việc học môn hóa học lại trở nên nhẹ nhàng bằng cách cho học sinh nắm chắc các kiến thức cơ bản, sát với thực tế đời sống, sản xuất, đáp ứng được các yêu cầu cơ bản của nhu cầu lao động sản xuất và tiếp tục học lên cao của học sinh vì vậy người giáo viên đóng một vai trò cực kỳ quan trọng trong chất lượng giảng dạy nói chung, trong giảng dạy bộ môn hóa học nói riêng từ thực tế giảng dạy bộ môn hóa học trong những năm qua tôi đúc kết được một sáng kiến kinh nghiệm sáng kiến kinh nghiệm có tên:
“tích hợp một số kiến thức liên hệ thực tế đưa vào bài giảng nhằm nâng cao hiệu quả dạy học môn hóa học thcs” kính mong có sự trao đổi, đóng góp ý kiến của
Trang 2đồng chí, đồng nghiệp để nâng cao chất lượng giảng dạy nói chung và chất lượng giảng dạy bộ môn hóa học nói riêng, tôi xin trân trọng cảm ơn!
i.2/ mục tiêu,nhiệm vụ của đề tài
- t́m hiểu cơ sở lí luận của đề tài
- t́m hiểu các kiến thức liên hệ thực tế để đưa vào bài giảng nhằm gây hứng thú học tập cho học sinh
- ứng dụng các kiến thức để đưa vào bài giảng
- đưa ra những kiến nghị về việc nâng cao hiệu quả giảng dạy môn hóa học
i.3/ đối tượng,phạm vi nghiên cứu
- các kiến thức liên hệ thực tế
- các bài dạy trong chương tŕnh hóa học thcs
i.4/ giới hạn,phạm vi nghiên cứu
- các kiến thức liên hệ thực tế phù hợp với nội dung bài dạy
- các kiến thức liên hệ thực tế được đưa vào áp dụng ở các bài học hóa học thcs
i.5/ phương pháp nghiên cứu
- phân tích,đánh giá vai tṛ của việc liên hệ thực tế trong bài giảng qua quan sát,ghi chép
- t́m hiểu hiệu quả tác động của việc áp dụng các kiến thức liên hệ thực tế đến quá tŕnh học tập,tiếp thu bài của học sinh
ii/ nội dung
ii.1/ cơ sở lí luận
giáo dục thế hệ trẻ là nhiệm vụ mà tất cả các quốc gia trên thế giới đều coi là chiến lược của quốc gia ḿnh.v́ thế đại hội lần ix ,đảng cộng sản việt nam trong nghị quyết ghi rơ: “ giáo dục là quốc sách hàng đầu”,tương lai của một dân tộc,một quốc gia phải nh́n vào nền giáo dục của quốc gia đó.nêu về tầm quan trọng của giáo dục cho thế hệ trẻ nhân ngày khai trường đầu tiên của nước việt nam dân chủ cộng ḥa,chủ tịch hồ chí minh nói: “ non sông việt nam có trở nên tươi đẹp hay không,dân tộc việt nam có trở nên tươi đẹp hay không ,chính là nhờ một phần công học tập của các em”.trước khi người ra đi,trong di chúc người có dặn: “ phải giáo dục thế hệ trẻ để cho họ trở thành người vừa hồng vừa chuyên”.trong điều kiện hiện nay,khi khoa học kỹ thuật của nhân loại phát triển như vũ bảo,nền kinh tế tri thức có tính toàn cầu th́ nhiệm vụ của nghành giáo dục
vô cùng to lớn: giáo dục không chỉ truyền đạt kiến thức cho học sinh mà c ̣n phải giúp học sinh vận dụng kiến thức khoa học vào cuộc sống,vừa mang tính giáo dục,vừa mang tính giáo dưỡng nhưng cao hơn là giáo dưỡng hướng thiện khoa học
phân môn hóa học trong trường trung học phổ thông giữ một vai tṛ quan trọng trong việc h́nh thành và phát triển trí dục của học sinh.mục đích của môn học là giúp cho học sinh hiểu đúng đắn và hoàn chỉnh,nâng cao cho học sinh những
Trang 3tri thức,hiểu biết về thế giới,con người thông qua các bài học ,giờ thực hành môn hóa học để hiểu,giải thích được các vấn đề thực tiễn thông qua cơ sở cấu tạo nguyên tử,phân tử,sự chuyển hóa của các chất bằng các phương tŕnh hóa học….đồng thời là khởi nguồn,là cơ sở phát huy tính sáng tạo ,tạo ra những sản phẩm ứng dụng phục vụ cho đời sống của con người.hóa học góp phần giải tỏa,xóa bỏ hiểu biết sai lệch làm phương hại đến đời sống,tinh thần của con người.để đạt được mục đích của hóa học trong trường phổ thông th́ giáo viên dạy hóa học là nhân tố tham gia quyết định chất lượng.do vậy ,ngoài những hiểu biết
về hóa học,người giáo viên dạy hóa học c ̣n phải có phương pháp truyền đạt thu hút gây hứng thú khi lĩnh hội kiến thức hóa học của học sinh.đó là vấn đề cần quan tâm và nghiên cứu nghiêm túc.trong sáng kiến kinh nghiệm này,tôi có đề cập đến một khía cạnh “tích hợp một số kiến thức liên hệ thức tế đưa vào bài giảng nhằm nâng cao hiệu quả dạy học môn hóa học thcs” với mục đích góp phần sao cho học sinh học hóa học dễ hiểu,thiết thực,gần gũi với đời sống và lôi cuốn học sinh khi học ….để hóa học không c ̣n mang tính đặc thù khó hiểu như một “thuật ngữ khoa học”
ii.2/ thực trạng
t́nh h́nh hóa học phải đổi mới phương pháp dạy học đă và đang thực sự là yếu
tố quyết định hiệu quả giờ dạy.một trong những yếu tố để đạt giờ dạy có hiệu quả và tiến bộ là phải phát huy tính thực tế,giáo dục về môi trường,về tư tưởng vừa mang bản sắc dân tộc mà không mất đi tính cộng đồng trên toàn thế giới,những vấn đề cũ nhưng không cũ mà vẫn có tính cập nhật và mới mẻ,đảm bảo tính khoa học hiện đại,cơ bản; tính thực tiễn và giáo dục kỹ thuật tổng hợp;tính hệ thống sư phạm.tuy nhiên mỗi tiết học có thể không nhất thiết phải hội tụ tất cả những quan điểm nêu trên,cần phải nghiên cứu kỹ lưỡng,đừng quá lạm dụng khi lượng kiến thức khi không đồng nhất.thực tế giảng dạy cho thấy: môn hóa học trong trường phổ thông là một trong những môn học khó,nếu không có những bài giảng và phương pháp hợp lư phù hợp với thế hệ học tṛ dễ làm cho học sinh thụ động trong việc tiếp thu, cảm nhận.đă có hiện tượng một số
bộ phận học sinh không muốn học hóa học ,ngày càng lạnh nhạt với giá trị thực tiễn của hóa học.nhiều giáo viên chưa quan tâm đúng mức đối tượng giáo dục: chưa đặt ra cho ḿnh nhiệm vụ và trách nhiệm nghiên cứu,hiện tượng dùng đồng loạt cùng một cách dạy,một bài giảng cho nhiều lớp,nhiều thế hệ học tṛ là không ít.do phương pháp ít có tiến bộ mà người giáo viên đă trở thành người cảm nhận,truyền thụ tri thức một chiều.giáo viên nên là người hướng dẫn học sinh chủ động trong quá tŕnh lĩnh hội tri thức hóa học.kết quả,hiệu quả của thực trạng trên để việc giảng dạy môn hóa học đạt hiệu quả cao hơn tôi đă mạnh dạn cải tiến nội dung,phương pháp trong các bài giảng hóa học.một trong những điểm tôi đă làm là nâng cao hiệu quả dạy và học môn hóa học bằng việc giải thích các hiện tượng thực tế có liên quan đến bài học.có những vấn đề hóa học có thể giúp
Trang 4học sinh giải thích những hiên tượng trong tự nhiên,tránh việc mê tín dị đoan,thậm chí hiểu được những dụng ư khoa học hóa học trong những câu ca dao- tục ngữ mà thế hệ trước để lại và có thể ứng dụng trong thực tiễn đời sống thường ngày chỉ bằng những kiến thức rất phổ thông mà không gây nhàm chán
xa lạ ; lại có tác dụng kích thích tính chủ động, sáng tạo,hứng thú trong môn học;làm cho hóa học không khô khan,bớt đi tính đặc thù và phức tạp,qua đề tài này tôi muốn nêu lên vài suy nghĩ,đề xuất của cá nhân coi đó là kinh nghiệm qua một số ví dụ minh họa,với mong muốn góp phần tạo ra và phát triển phương pháp dạy học có hiệu quả cao hơn qua các bài giảng hóa học
ii.3/ giải pháp,biện pháp
từ cơ sở lí luận và thực tiễn dạy học tôi thấy rằng để đưa các kiến thức liên hệ thực tế vào bài giảng có hiệu quả cần có một số biện pháp như sau:
1.nêu hiện tượng thực tiễn xung quanh đời sống hàng ngày,thường sau khi kết thúc bài học.cách nêu vấn đề này có thể tạo cho học sinh căn cứ vào những kiến thức đă học tim cách giải thích hiện tượng ở nhà hay những lúc bắt gặp hiện tượng đó,học sinh sẽ suy nghĩ, ấp ủ câu hỏi v́ sao lại có hiện tượng đó?tạo tiền đề thuận lợi khi học bài học mới tiếp theo
2/ nêu hiện tượng thực tiễn xung quanh đời sống thường ngày qua các phương tŕnh phản ứng hóa học cụ thể trong bài học.cách nêu vấn đề này có thể mang tính cập nhật,làm cho học sinh hiểu và thấy được ư nghĩa thực tiễn bài học.giáo viên
có thể giải thích để giải tỏa tính ṭ ṃ của học sinh.mặc dù vấn đề được giải thích
có tính chất rất phổ thông
3/ nêu hiện tượng thực tiễn xung quanh đời sống thường ngày thay cho lời giới thiệu bài giảng mới.cách nêu vấn đề này có thể tạo cho học sinh bất ngờ,có thể
là một câu hỏi rất khôi hài hay một vấn đề rất b́nh thường mà hàng ngày học sinh vẫn gặp nhưng lại tạo sự chú ư quan tâm của học sinh trong quá tŕnh học tập 4/ nêu hiện tượng thực tiễn xung quanh đời sống thường ngày thông qua các bài tập tính toán.cách nêu vấn đề này có thể giúp cho học sinh trong khi làm bài tập lại lĩnh hội được vấn đề cần truyền đạt,giải thích.v́ muốn giải được bài toán hóa học đó học sinh phải hiểu được nôi dung kiến thức cần huy động,hiểu được bài toán yêu cầu ǵ? và giải quyết như thế nào?
5/ nêu hiện tượng thực tiễn xung quanh đời sống thường ngày thông qua những câu truyện ngắn có tính chất khôi hài,gây cười có thể xen vào bất cứ thời gian nào trong suốt tiết học.hướng này có thể góp phần tạo không khí học tập thoải mái.đó cũng là cách kích thích niềm đam mê học hóa học
6/ tiến hành tự làm thí nghiệm qua các hiện tượng thực tiễn xung quanh đời sống thường ngày ở địa phương,gia đ́nh….sau khi đă học bài giảng.cách nêu vấn đề này có thể làm cho học sinh căn cứ vào những kiến thức đă học t́m cách giải thích hay tự tái tạo lại kiến thức qua các thí nghiệm hay những lúc bắt gặp hiện tượng,t́nh huống đó trong cuộc sống.giúp học sinh phát huy khả năng ứng dụng
Trang 5hóa học vào đời sống.giúp học sinh phát huy khả năng ứng dụng hóa học vào đời sống thực tiễn
7/ nêu hiện tượng thực tiễn xung quanh đời sống thường ngày từ đó liên hệ với nội dung bài giảng để rút ra những kết luận mang tính quy luật.làm cho học sinh không có cảm giác khó hiểu v́ có nhiều vấn đề lý thuyết nếu đề cập theo tính đặc thù của bộ môn th́ khó tiếp thu được nhanh so với gắn nó với thực tiễn hàng ngày
+ các biện pháp để tổ chức thực hiện giải pháp:
để tổ chức thực hiện giáo viên có thể dùng nhiều phương tiện,nhiều cách như:bằng lời giải thích,h́nh ảnh,đoạn phim,…có thể tiến hành dạy trong hoàn cảnh dùng máy chiếu hay không dùng máy chiếu….điều này cần phụ thuộc vào điều kiện ở mỗi trường,căn cứ vào hoàn cảnh cụ thể và phong cách dạy khác nhau để huy động tối đa.v́ hiệu quả giáo dục với nội dung đề tài này,có những kinh nghiệm có thể áp dụng cho giáo viên khác.v́ phong cách dạy “nó như tính cách của mỗi con người không thể ai cũng giống ai” nhưng đảm bảo được nội dung dạy học theo yêu cầu của chương tŕnh
một số ví dụ minh họa thông qua một số hiện tượng trong thực tiễn:
ví dụ 1: “hiện tượng mưa axit” là ǵ ? tác hại như thế nào ?
khí thải công nghiệp và khí thải của các động cơ đốt trong ( ô tô, xe máy) có chứa các khí so2, no, no2,…các khí này tác dụng với oxi o2 và hơi nước trong không khí nhờ xúc tác oxit kim loại ( có trong khói, bụi nhà máy) hoặc ozon tạo
ra axit sunfuric h2so4 và axit nitric hno3
2so2 + o2 + 2h2o → 2h2so4
2no + o2 → 2no2
4no2 + o2 + 2h2o → 4hno3
axit h2so4 và hno3 tan vào nước mưa tạo ra mưa axit vai tṛ chính của mưa axit là
h2so4 c ̣n hno3 đóng vai tṛ thứ hai
hiện nay mưa axit là nguồn ô nhiễm chính ở một số nơi trên thế giới
mưa axit làm mùa màng thất thu và phá hủy các công tŕnh xây dựng, các tượng đài làm từ đá cẩm thạch, đá vôi, đá phiến ( các loại đá này thành phần chính là caco3):
caco3 + h2so4 → caso4 + co2↑ + h2o
caco3 + 2hno3 → ca(no3)2 + co2↑ + h2o
áp dụng: ngày nay hiện tượng mưa axit và những tác hại của nó đă gây nên những hậu quả nghiêm trọng, đặc biệt là ở những nước công nghiệp phát triển vấn đề ô nhiễm môi trường luôn được cả thế giới quan tâm việt nam chúng ta đang rất chú trọng đến vấn đề này do vậy mà giáo viên phải cung cấp cho học sinh những hiểu biết về hiện tượng mưa axit cũng như tác hại của nó nhằm nâng
Trang 6cao ư thức bảo vệ môi trường cụ thể giáo viên có thể đặt câu hỏi trên cho học sinh trả lời sau khi dạy xong bài 4 “ một số axit quan trọng” phần axit sunfuric
ví dụ 2: v́ sao đốt xăng, cồn th́ cháy hết sạch, c ̣n khi đốt gỗ, than đá lại c ̣n tro?
bởi v́ so với gỗ và than đá th́ xăng và cồn là những hợp chất hữu cơ có độ thuần khiết cao khi đốt xăng và cồn chúng sẽ cháy hoàn toàn tạo thành co2 và hơi h2o, tất cả chúng đều bay vào không khí xăng tuy là hỗn hợp nhiều hiđrocacbon, nhưng chúng là những chất dễ cháy v́ vậy cho dù ở trạng thái hỗn hợp nhưng khi đốt đều cháy hết
với than đá và gỗ th́ lại khác cả hai vật liệu đều có những thành phần rất phức tạp những thành phần của chúng như xenlulozơ, bán xenlulozơ, gỗ, nhựa là những hợp chất hữu cơ dễ cháy và có thể “cháy hết” nhưng gỗ thường dùng c ̣n
có các khoáng vật những khoáng vật này đều không cháy được.v́ vậy sau khi đốt cháy gỗ sẽ c ̣n lại và tạo thành tro
than đá cũng vậy trong thành phần than đá ngoài cacbon và các hợp chất hữu cơ phức tạp c ̣n có các khoáng là các muối silicat nên so với gỗ khi đốt cháy than c ̣n cho nhiều tro hơn
áp dụng: đây là câu hỏi nhằm kích thích tư duy học sinh học sinh không lạ ǵ với hiện tượng trên nhưng để giải thích th́ không phải dễ giáo viên có thể nêu vấn đề trên sau khi dạy xong bài 40 “dầu mỏ và khí thiên nhiên” (lớp 9) hay cuối bài
44 “rượu etylic”
ví dụ 3: “hiệu ứng nhà kính” là ǵ ?
khí cacbonic co2 trong khí quyển chỉ hấp thụ một phần những tia hồng ngoại ( tức là những bức xạ nhiệt) của mặt trời và để cho những tia có bước sóng từ
50000 đến 100000 Å đi qua dễ dàng đến mặt đất nhưng những bức xạ nhiệt phát
ra ngược lại từ mặt đất có bước sóng trên 140000 Å bị khí co2 hấp thụ mạnh và phát trở lại trái đất làm cho trái đất ấm lên theo tính toán của các nhà khoa học th́ nếu hàm lượng co2 trong khí quyển tăng lên gấp đôi so với hiện tại th́ nhiệt độ
ở mặt đất tăng lên 40c
về mặt hấp thụ bức xạ, lớp co2 ở trong khí quyển tương đương với lớp thủy tinh của các nhà kính dùng để trồng cây, trồng hoa ở xứ lạnh do đó hiện tượng làm cho trái đất ấm lên bởi khí co2 được gọi là hiệu ứng nhà kính
áp dụng: ngày nay hiện tượng “hiệu ứng nhà kính” trở thành một vấn đề có ảnh hưởng mang tính toàn cầu mục đích vấn đề giúp học sinh biết được nguyên nhân và tác hại của hiệu ứng nhà kính nhằm nâng cao ư thức bảo vệ môi trường giáo viên có thể đặt vấn đề này khi dạy phần cacbon đioxit “bài 28 các oxit của cacbon”
Trang 7ví dụ 4: giải thích hiện tượng: “ một nồi nhôm mới mua về sáng lấp lánh bạc, chỉ cần dùng nấu nước sôi, bên trong nồi nhôm, chỗ có nước biến thành màu xám đen ?”
mới xem th́ có vẻ lạ v́ nồi nhôm mới, ngoài nước ra th́ không tiếp xúc với ǵ khác, chẳng lẽ nước lại làm cho nồi đen ?
b́nh thường trông bên ngoài nước không có vấn đề ǵ, thực tế trong nước có ḥa tan nhiều chất, thường gặp nhất là các muối canxi, magiê và sắt các nguồn nước
có thể chứa lượng muối sắt ít nhiều khác nhau, loại nước chứa nhiều sắt “ là thủ phạm” làm cho nồi nhôm có màu đen
v́ nhôm có tính khử mạnh hơn sắt nên nhôm sẻ đẩy sắt ra khỏi muối của nó và thay thế ion sắt, c ̣n ion sắt bị khử sẽ bám vào bề mặt nhôm, nồi nhôm sẽ bị đen:
để hoàn thành được điều trên phải có 3 điều kiện:
- lượng muối sắt trong nước phải đủ lớn
-thời gian đun sôi phải đủ lâu
- nồi nhôm phải là nồi mới
áp dụng: giáo viên có thể nêu hiện tượng trên để dẫn nhập vào bài giảng “nhôm” lớp 9 sau đó học sinh dựa vào những kiến thức đă học để giải thích hiện tượng nồi nhôm bị đen
ví dụ 5: v́ sao không nên đổ nước vào axit sunfuric đậm đặc mà chỉ có thể đổ axit sunfuric đậm đặc vào nước ?
trong bất ḱ quyển sách hóa học nào cũng ghi câu sau để cảnh tỉnh bạn đọc: “ trong bất ḱ t́nh huống nào cũng không được đổ nước vào axit sunfuric đậm đặc,
mà chỉ được đổ từ từ axit sunfuric đặc vào nước” v́ sao vậy ?
khi axit sunfuric gặp nước th́ lập tức sẽ có phản ứng hóa học xảy ra, đồng thời
sẽ tỏa ra một nhiệt lượng lớn axit sunfuric đặc giống như dầu và nặng hơn trong nước nếu bạn cho nước vào axit, nước sẽ nổi trên bề mặt axit khi xảy ra phản ứng hóa học, nước sôi mănh liệt và bắn tung tóe gây nguy hiểm
trái lại khi bạn cho axit sunfuric vào nước th́ t́nh h́nh sẽ khác: axit sunfuric đặc nặng hơn nước, nếu cho từ từ axit vào nước, nó sẽ ch́m xuống đáy nước, sau đó phân bố đều trong toàn bộ dung dịch như vậy khi có phản ứng xảy ra, nhiệt lượng sinh ra được phân bố đều trong dung dịch, nhiệt độ sẽ tăng từ từ không làm cho nước sôi lên một cách quá nhanh
một chú ư thêm là khi pha loăng axit sunfuric bạn luôn luôn nhớ là “ phải đổ
từ từ ” axit vào nước và không nên pha trong các b́nh thủy tinh bởi v́ thủy tinh
sẽ dễ vở khi tăng nhiệt độ khi pha
áp dụng: vấn đề an toàn khi làm thí nghiệm được đặt lên hàng đầu trong những tiết dạy có sử dụng hóa chất đặc biệt khi tiếp xúc với axit h2so4 đặc th́ rất nguy hiểm giáo viên có thể đặt câu hỏi trên cho học sinh trả lời về cách pha loăng axit
h2so4 khi dạy phần tính chất vật lí của axit sunfuric đặc trong bài “một số axit quan trọng” lớp 9
Trang 8ví dụ 6: câu tục ngữ: “ nước chảy đá ṃn” mang ư nghĩa hóa học ǵ?
thành phần chủ yếu của đá là caco3 trong không khí có khí co2 nên nước ḥa tan một phần tạo thành axit h2co3 do đó xảy ra phản ứng hóa học :
caco3 + co2 + h2o ca(hco3)2
khi nước chảy cuốn theo ca(hco3)2, theo nguyên lí dịch chuyển cân bằng th́ cân bằng sẽ chuyển dịch theo phía phải kết quả là sau một thời gian nước đă làm cho đá bị bào ṃn dần
áp dụng: hiện tượng này thường thấy ở những phiến đá có ḍng nước chảy qua
do hiện tượng xảy ra chậm nên phải thật sự chú ý chúng ta mới nhận ra điều này hiểu được điều này giúp học sinh biết được dụng ư khoa học của câu tục ngữ có
từ xa xưa và làm cho hóa học trở nên rất gần gũi hơn trong cuộc sống đời thường giáo viên có thể nêu vấn đề này ở bài “axit cacbonic và muối cacbonat ” lớp 9
ví dụ 7: “nước đá khô” là ǵ và có công dụng như thế nào ?
nước đá khô (hay c ̣n gọi là tuyết cacbonic) được điều chế từ khí co2 hoặc co2 hóa lỏng đây là các tác nhân lạnh ở thể rắn cung cấp hơi lạnh bằng cách biến đổi trạng thái: đá khô thăng hoa thành hơi, không qua trạng thái lỏng
co2 lỏng, đặc biệt là nước đá khô( không độc hại), được ứng dụng thích hợp để bảo quản những sản phẩm kỵ ẩm và dùng làm đông lạnh thực phẩm dùng đá khô để làm lạnh và bảo quản gián tiếp các sản phẩm có bao gói nhưng có thể dùng làm lạnh và bảo quản trực tiếp chính chất tác nhân làm lạnh này (co2) đă làm ức chế sự sống của vi sinh vật, giữ được vị ngọt-màu sắc hoa quả đồng thời hạn chế được tổn hao khối lượng tự nhiên của sản phẩm do sự bay hơi từ bề mặt sản phẩm và các quá tŕnh lên men, phân hủy
áp dụng: bảo quản thực phẩm bằng nước đá khô là cách rất tốt hiện nay giáo viên có thể hỏi học sinh về ứng dụng của co2 khi dạy phần tính chất vật lí của co2
lớp 9
ví dụ 8: làm thế nào để biết dưới giếng có khí độc co hoặc khí thiên nhiên
ch 4 không có oxi để tránh khi xuống giếng bị chết ngạt ?
trong các giếng sâu ở một số vùng đồng bằng thường có nhiều khí độc co và
ch4 và thiếu oxi v́ một lí do nào đó mà ta xuống giếng th́ rất nguy hiểm đă có rất nhiều trường hợp tử vong do trèo xuống giếng gặp nhiều khí độc và chết ngạt do thiếu oxi điều tốt nhất là tránh phải xuống giếng, nếu có xuống th́ nên mang theo b́nh thở oxi,hoặc dùng thiết bị quạt đưa không khí trong lành xuống giếng làm giảm bớt nồng độ của khí độc dưới giếng trước khi xuống giếng cần thử xem trong giếng có nhiều khí độc hay không bằng cách cột một con vật như gà, vịt rồi thả xuống giếng nếu gà, vịt chết th́ chứng tỏ dưới giếng có nhiều khí độc
áp dụng: đây là hiện tượng hay xảy ra vào mùa khô mọi người không hề biết được sự nguy hiểm khi xuống giếng sâu thực tế là đă có nhiều cái chết thương tâm xảy ra mà báo đài đă nêu trong thời gian qua giáo viên cần đưa vào bài
Trang 9giảng để nhắc nhở học sinh và mọi người vấn đề này có thể xen vào phần
“cacbon oxit” hoặc bài “metan” lớp 9
ví dụ 9: nhôm lại được dùng làm dây dẫn điện cao thế? c ̣n dây đồng lại được dùng làm dây dẫn điện trong nhà?
tuy dây đồng dẫn điện tốt hơn nhôm nhưng nhôm (khối lượng riêng của nhôm là 2,7g/cm3) nhẹ hơn đồng do đó,nếu như dùng đồng làm dây dẫn điện cao thế th́ phải tính đến việc xây các cột điện sao cho chịu được trọng lực của dây điện.việc làm đó không có lợi về kinh tế.c ̣n trong nhà th́ việc chịu trọng lực của dây điện không ảnh hưởng lớn lắm.v́ vậy ở trong nhà th́ ta dùng dây dẫn điện bằng đồng
áp dụng : giáo viên có thể vận dụng vấn đề này vào bài “tính chất vật lí của kim loại” ở lớp 9
ví dụ 10: v́ sao sau khi ăn trái cây th́ không nên đánh răng ngay?
các nhà khoa học đă khuyến cáo: ai ăn trái cây th́ phải một giờ sau mới được đánh răng.tại sao vậy?v́ chất chua (axit hữu cơ) trong trái cây sẽ kết hợp với những thành phần trong thuốc đánh răng theo bàn chải sẽ tấn công các kẽ răng
và gây tổn thương lợi.bởi vậy phải đợi đến khi lượng nước bọt trung ḥa axit trong trái cây,nhất là táo,cam,nho,chanh.giáo viên có thể áp dụng vấn đề này trong bài axit cacboxylic ở lớp 9
ví dụ 11: v́ sao ném đất đèn xuống ao làm cá chết? trong nông nghiệp,đất đèn dùng để làm ǵ ?
đất đèn có thành phần chính là canxi cacbua (cac2),khi tác dụng với nước sinh ra khí axetilen và canxi hidroxit.axetilen có thể tác dụng với nước tạo ra andehit axetic (ch3cho).các chất này làm tổn thương đến hoạt động hô hấp của cá v́ vậy
có thể làm chết cá.trong nông nghiệp ,từ lâu người ta đă dùng đất đèn để làm kích thích quả xanh mau chín và chín đồng loạt ở các kho,thường dùng để dấm dứa,chuối,cà chua, vào dịp cuối mùa đông,đầu mùa xuân.áp dụng:giáo viên có thể vận dụng vào bài axetilen (ở lớp 9)
ví dụ 12: vai tṛ của ozon trong đời sống và công nghiệp như thế nào?
ozon có khả năng “cải tạo” nước thải,có thể khử các chất độc như:phenol,hợp chất xianua,nông dược,chất trừ cỏ,các hợp chất hữu cơ gây bệnh có trong nước thải và ozon có thể tác dụng với các ion kim loại (sắt,thiết,ch́,mangan ) biến nước thải thành nước sạch vô hại.trên tầng cao khí quyển 10-30 km quanh trái đất,ozon tồn tại thành một tầng khí quyển riêng,có khả năng hấp thụ tia tử ngoại phát ra từ mặt trời.v́ các tia tử ngoại làm cho người,động thực vật bị đột biến gen,gây bệnh nan y gần đây do công nghiệp phát triển,các nhà máy xuất hiện khí thải,động cơ phản lực thải vào khí quyển một lượng bụi và khí ô nhiễm,th́ ozon lại góp phần oxi hóa chất gây ô nhiễm,cũng chính v́ vậy tầng ozon mỏng dần.trong gần 50 năm gần đây lượng ozon mỏng đi khoảng 1%,có một số
Trang 10nơi tầng ozon bị thủng và gây ra không ít hiện tượng như:băo,lũ lụt,cháy rừng,bệnh nan y
áp dụng: đây là vấn đề có liên quan đến giáo dục môi trường và qua bài học,học sinh hiểu được tầm quan trọng của ozon,vừa có ư thức bảo vệ môi trường và kích thích sự tim hiểu về vấn đề này.giáo viên có thể đưa vào bài giảng về phần oxi (lớp 8)
ví dụ 13: v́ sao khi luộc rau muống nên cho vào trước một ít muối ăn (nacl)?
do nhiệt độ sôi của nước ở áp suất 1at là 1000c,nếu ta thêm nacl th́ lúc đó làm cho nhiệt độ của nước muối khi sôi (dung dich nacl loăng) là > 1000c.do nhiệt độ sôi của nước muối cao hơn của nước nên rau chín nhanh hơn,thời gian luộc rau không lâu nên rau ít mất vitamin.v́ vậy khi đó rau muống sẽ mềm hơn và xanh hơn
áp dụng:vấn đề này có thể có học sinh biết nhưng có học sinh không để ý và nếu được biết đến th́ các em có thể tiến hành thí nghiệm ngay trong buổi nấu ăn,góp phần tạo thêm kinh nghiệm cho học sinh,rất thiết thực.có thể đưa hiện tượng này vào trong bài một số muối quan trọng ở lớp 9
ví dụ 14: v́ sao lại không dùng xăng pha ch́ nữa?
xăng pha ch́ là thêm tetraetyl ch́ có tác dụng tiết kiệm 30% xăng dầu khi sử dụng.nhưng khi cháy trong động cơ,ch́ oxit bám vào các ống xả,thành xi lanh nên thực tế xăng c ̣n ḥa tan thêm vào dibrom etan th́ ch́ sẽ bị chuyển thành ch́ bromua (pbbr2),dễ bay hơi,thoát ra khỏi xilanh,ống xả,thải vào không khí làm ô nhiễm môi trường nghiêm trọng.v́ ch́ sẽ ở trong môi trường không khí,tồn tại trong thực vật,động vật nên khi tiếp xúc với khí thải,động thực vật bị bệnh sẽ làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe con người,ngoài ra hơi brom bay ra gây nguy hiểm đến đường hô hấp,làm bỏng da.hiện nay nước ta đă không sử dụng xăng pha ch́ nữa,nhưng không ít bộ phận học sinh người dân không hiểu v́ sao.nên thông qua bài học liên quan, giáo viên có thể làm rơ tại sao.vấn đề này
có thể xen trong tiết dạy về dầu mỏ ở lớp 9
ví dụ 15: ca dao việt nam có câu: “lúa chiêm lấp ló đầu bờ,hễ nghe tiến sấm phất cờ mà lên”.câu này mang hàm ư của khoa học hóa học như thế nào?
câu ca dao nhắc nhỡ người làm lúa : vụ chiêm khi lúa đang trổ đ ̣ng đ ̣ng mà có trận mưa rào,kèm theo sấm chớp th́ sẽ rất tốt và cho năng suất cao sau này.do trong không khí có 80% khí n2 và 20% khí oxi,khi có chớp (tia lửa điện) sẽ tạo điều kiện cho n2 hoạt động : sau đó:khí no2 sẽ tan vào trong nước mưa,nhờ hiện tượng này,hàng năm làm tăng 6-7 kg n cho mỗi mẫu đất.ngày nay,người ta đă điều chế ure (nh2)2co từ không khí để chủ động bón cho cây trồng.trong nền nông