Dạy học tích hợp trong môn địa lí 9 ở trường trung học cơ sở tt

Mục đích Đề tài nghiên cứu xây dựng quy trình và các biện pháp để tổ chức dạy học tích hợp trong môn Địa lí 9 ở trường trung học cơ sở THCS nhằm phát huy tính tích cực, sáng tạo, phát t

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

HOÀNG THỊ THANH GIANG

DẠY HỌC TÍCH HỢP TRONG MÔN ĐỊA LÍ 9

Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ

Chuyên ngành: Lí luận và Phương pháp dạy học bộ môn Địa lí

Mã số: 9.14.01.11

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Hà Nội - 2020

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Kiều Văn Hoan

Phản biện 1: PGS.TS Đỗ Vũ Sơn

Trường ĐHSP Thái Nguyên

Phản biện 2: GS.TS Nguyễn Viết Thịnh

Trường ĐHSP Hà Nội

Phản biện 3: PGS.TS Đỗ Thúy Mùi

Trường ĐHSP Hà Nội 2

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Trường

họp tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

Vào hồi … giờ … ngày … tháng… năm 2020

Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện:

Thư viện Quốc Gia, Hà Nội

Thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

Thư viện Khoa Địa lí – ĐHSP Hà Nội

1 Hoàng Thị Thanh Giang (2015), “Tích hợp nội dung lịch sử trong dạy học

Địa lí ở trường THPT”, Tạp chí Thiết bị giáo dục, (119), tháng 7, tr 40-42

2 Hoàng Thị Thanh Giang (2016), “Tích hợp giáo dục kĩ năng sống cho học

sinh trong giảng dạy Địa lí 10 – THPT”, Kỷ yếu hội thảo Khoa học Địa lí

trong sự nghiệp GD-ĐT và phát triển KT-XH của đất nước, tr 406-416

3 Hoàng Thị Thanh Giang – Nguyễn Thị Huệ (2016), “Tầm quan trọng của việc tích hợp nội dung “Kinh tế xanh” trong dạy học Địa lí ở trường phổ

thông”, Kỷ yếu hội thảo Địa lí toàn quốc lần thứ 9, tháng 12 tr 258-265

4 Nguyễn Thị Huệ - Hoàng Thị Thanh Giang (2016), “Tích hợp giáo dục biến đổi khí hậu trong dạy học địa lí cho học sinh trung học phổ thông theo

định hướng tiếp cận năng lực”, Kỷ yếu hội thảo Địa lí toàn quốc lần thứ 9,

tháng 12, tr.1295-1301

5 Hoàng Thị Thanh Giang (2017), “Một số vấn đề trong việc phát triển năng lực dạy học tích hợp cho sinh viên chuyên ngành Địa lí ở trường Đại học

Tây Bắc”, Tạp chí Dạy và học ngày nay, (tháng 6), tr.41-42

6 Hoàng Thị Thanh Giang (2017), “Nghiên cứu giải pháp phát triển năng lực dạy học tích hợp cho Sinh viên ngành sư phạm Địa lí trường Đại học Tây

Bắc”, Đề tài NCKH cấp cơ sở, 2016-2017

7 Hoàng Thị Thanh Giang (2017), “Biện pháp phát triển năng lực dạy học

tích hợp cho sinh viên ngành sư phạm Địa lí trường Đại học Tây Bắc”, Tạp

chí khoa học trường Đại học Tây Bắc, (11), tr 117-125

8 Hoàng Thị Thanh Giang (2018), “Yêu cầu và nguyên tắc tổ chức dạy học chủ

đề tích hợp phát triển bền vững vùng Đồng bằng sông Cửu Long trong môn

Địa lí – THCS”, Kỷ yếu hội thảo Địa lí toàn quốc lần thứ 10, tr 1586-1593

9 Hoàng Thị Thanh Giang – Lê Thị Dung (2019), “Tổ chức dạy học chủ đề lao động – việc làm và chất lượng cuộc sống trong dạy học Địa lí 9 ở

trường THCS”, Kỷ yếu hội thảo Địa lí toàn quốc lần thứ 11, tr.1112-1120

10 Hoàng Thị Thanh Giang – Nguyễn Thị Huệ (2019), “Vận dụng phương pháp

dự án trong dạy học chủ đề tích hợp liên môn Địa lí 9”, Kỷ yếu hội thảo Địa lí

toàn quốc lần thứ 11, tr.1056-1060

11 Hoàng Thị Thanh Giang (2019), “Thực trạng tổ chức dạy học chủ đề tích

hợp liên môn trong dạy học Địa lí lớp 9 ở trường THCS”, Tạp chí khoa học

trường Đại học sư phạm Hà Nội, (1), tr 80-90

12 Hoàng Thị Thanh Giang – Nguyễn Thị Huệ (2020), “Tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy học tích hợp môn Địa lí lớp

9 ở trường trung học cơ sở”, Tạp chí Thiết bị giáo dục số 216 kỳ 1, tr.7-9

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

- Sự phát triển như vũ bão của khoa học, kĩ thuật và công nghệ, tri thức của loài người đòi hỏi giáo dục phổ thông phải đổi mới căn bản và toàn diện Giáo viên phải biết dạy tích hợp các khoa học, dạy cho học sinh cách thu thập, chọn lọc, xử lí các thông tin, đặc biệt là biết vận dụng các kiến thức học được trong việc xử lý các tình huống của đời sống thực tế

- Tích hợp là một trong những quan điểm giáo dục đã trở thành xu thế trong việc phát triển chương trình giáo dục phổ thông ở nhiều quốc gia trên thế giới, hướng tới việc phát triển năng lực người học, gắn hoạt động trí tuệ với những hoạt động thực hành, thực tiễn; làm cho việc học tập trở nên có ý nghĩa hơn so với việc học tập các môn học một cách đơn lẻ Địa lí học với tư cách là khoa học có tính liên ngành, có ưu thế trong dạy học tích hợp, cả nội môn và liên môn, nhiều nội dung gắn với thực tiễn của cuộc sống

- Trong thực tế dạy học môn Địa lí, việc thực hiện đầy đủ các nhiệm vụ của môn học cũng như khai thác mối quan hệ giữa các môn học chưa được quan tâm đúng mức Khả năng vận dụng kiến thức tổng hợp vào giải quyết các vấn đề thực tế của học sinh (HS) còn gặp khó khăn

Từ những lí do trên, nghiên cứu sinh lựa chọn đề tài “Dạy học tích hợp trong môn Địa lí 9 ở trường trung học cơ sở” làm nội dung nghiên cứu của luận án

2 Mục đích

Đề tài nghiên cứu xây dựng quy trình và các biện pháp để tổ chức dạy học tích hợp trong môn Địa lí 9 ở trường trung học cơ sở (THCS) nhằm phát huy tính tích cực, sáng tạo, phát triển năng lực của HS trong học tập, góp phần đổi mới phương pháp và nâng cao chất lượng dạy học Địa lí ở trường phổ thông

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Nghiên cứu quy trình và các biện pháp tổ chức dạy học tích hợp trong môn Địa lí 9 ở trường THCS

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận án tập trung vào nghiên cứu quy trình xây dựng và tổ chức dạy DHTH trong môn Địa lí 9 theo định hướng phát triển năng lực cho người học với ba hình thức chính là lồng ghép/ liên hệ, tích hợp chủ đề nội môn và tích hợp liên môn

Luận án tiến hành điều tra và phỏng vấn 64 GV Địa lí và 300 HS ở 35 trường THCS thuộc 18 tỉnh trong phạm vi cả nước

Luận án được thực nghiệm tại 08 lớp 9 ở 4 trường THCS: trường TH, THCS & THPT Chu Văn An, thành phố Sơn La, tỉnh Sơn La; trường THCS thị Trấn Sa Pa, tỉnh Lào Cai; trường THCS La Bằng, Huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên và trường THCS Cao Dương, Thanh Oai, thành phố Hà Nội

5 Giả thuyết khoa học

Nếu áp dụng quy trình và các biện pháp tổ chức dạy học tích hợp trong môn Địa lí 9 ở trường THCS một cách linh hoạt, đảm bảo các yêu cầu và nguyên tắc dạy học sẽ phát triển được các năng lực cho học sinh, góp phần đổi mới phương pháp và nâng cao chất lượng dạy – học môn Địa lí ở trường THCS

6 Tổng quan về vấn đề nghiên cứu

Tổ chức DHTH đang trở thành một xu thế dạy học hiện đại, được nghiên cứu và áp dụng vào nhà trường trên thế giới, trong đó có Việt Nam Tích hợp là một trong những quan điểm chỉ đạo để phát triển chương trình giáo dục nói chung và môn khoa học xã hội nói riêng ở hầu hết các nước trên thế giới từ tiểu học đến THPT

Về khái niệm dạy học tích hợp có nhiều quan niệm khác nhau Xavier

Roegiers trong nghiên cứu Khoa sư phạm tích hợp hay làm thế nào để phát

triển các năng lực ở nhà trường nhấn mạnh DHTH là một hành động liên kết

các đối tượng học tập, giảng dạy thuộc một hoặc một vài lĩnh vực môn học khác nhau trong cùng một kế hoạch dạy học cụ thể Đặc biệt, trong nhiều nghiên cứu, các tác giả còn nhấn mạnh vai trò của DHTH với sự phát triển năng lực cho người học và sự gắn kết giữa kiến thức khoa học với những kiến thức tổng hợp trong thực tế

Nghiên cứu về các mức độ tích hợp chương trình giáo dục có thể đề cập

đến các công trình của Robin Forgary, Xavier Roegiers, Susan M.Drake Sự phân loại về các mức độ dạy học tích hợp được sắp xếp theo mức độ tăng dần Các quan điểm bổ xung cho nhau, hỗ trợ nhau, từ đó giúp người nghiên cứu có cái nhìn toàn diện, sâu sắc hơn về vấn đề DHTH Việc thực hiện tích hợp rất đa dạng, phong phú không chỉ một mức độ mà có thể thực hiện linh hoạt các mức

độ tích hợp như tích hợp nội môn, tích hợp đa môn, tích hợp liên môn, tích hợp xuyên môn trong chương trình giáo dục phổ thông

Đồng thời thông qua các nghiên cứu của mình, nhiều nhà nghiên cứu cũng khẳng định tích hợp là xu thế tất yếu trong phát triển chương trình giáo dục phổ thông Quan niệm này được khẳng định thông qua thực tiễn xây dựng

và phát triển chương trình ở nhiều nước trên thế giới Tích hợp là một trong những quan điểm giáo dục đã trở thành xu thế trong việc xác định nội dung dạy học trong nhà trường phổ thông và trong việc xây dựng chương trình môn học ở nhiều nước trên thế giới Quan điểm tích hợp được xây dựng trên cơ sở những quan niệm tích cực về quá trình học tập và quá trình dạy học

6.2 Ở Việt Nam

Ở nước ta, tích hợp không phải là mới xuất hiện nhưng phải từ sau những năm 80 của thế kỉ XX, vấn đề này mới thực sự được nghiên cứu một cách hệ thống, cách tiếp cận được thực hiện theo cách hoàn toàn mới

Tổng quan các vấn đề lí luận và thực tiễn về xu thế tích hợp trong trong chương trình giáo dục một số nước trên thế giới tiêu biểu như Hàn Quốc, Pháp, Anh,

Úc, Phần Lan, Đức, Áo… được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm Đặc biệt các tác giả

đã phân tích thực trạng việc vận dụng quan điểm dạy và học tích hợp trong chương trình giáo dục Việt Nam; đã nhấn mạnh phương pháp dạy học tích cực trong đó đề cập đến vấn đề giáo dục theo mục tiêu với nội dung “xuyên môn và liên môn”; dạy học thông qua các chủ đề tích hợp, trong đó coi trọng việc phát triển kĩ năng Địa lí cho HS và thông qua việc đánh giá mức độ thành thạo của HS khi sử dụng các kĩ năng và kiến thức để giải quyết các tình huống trong học tập và trong thực tế có thể đánh giá được năng lực của HS; định hướng tích hợp và chương trình và sách giáo khoa môn lịch sử, địa lí và tìm hiểu xã hội ở một số khối lớp bậc tiểu học và 6, 7, 8 ở bậc THCS, từ đó đề xuất giải pháp vận dụng quan điểm tiếp cận tích hợp vào việc phát triển chương trình trường phổ thông Việt Nam sau năm 2015

Tích hợp trong chương trình giáo dục phổ thông nói chung và môn Địa lí nói riêng là một xu thế tất yếu, đã được triển khai ở nước ta từ lâu Căn cứ theo thời gian, có thể chia quá trình thực hiện việc tích hợp ở nhà trường phổ thông thành 2 giai đoạn cơ bản như sau: Giai đoạn vào thập niên 80 – 90 của thế kỉ XX: tích hợp trong giáo dục chủ yếu là hình thức “lồng ghép”, liên hệ Giai đoạn hiện nay, để góp phần đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, vấn

đề tích hợp và dạy học tích hợp lại được đề cập đến với quy mô rộng lớn hơn (ở tất cả các môn học ở phổ thông) và mức độ sâu sắc hơn

7 Quan điểm và phương pháp nghiên cứu

7.1 Quan điểm nghiên cứu

Các quan điểm được vận dụng trong nghiên cứu luận án: Quan điểm tiếp

cận hệ thống; quan điểm thực tiễn; quan điểm dạy học tích hợp; quan điểm dạy học theo định hướng phát triển năng lực

7.2 Phương pháp nghiên cứu

Các phương pháp nghiên cứu được sử dụng để nghiên cứu luận án là: Phương pháp thu thập phân tích và tổng hợp tài liệu; phương pháp điều tra khảo sát; phương pháp quan sát; phương pháp thực nghiệm sư phạm; phương pháp thống kê toán học

8 Đóng góp mới của luận án

9 Cấu trúc của luận án

Ngoài phần mở đầu; Kết luận và Khuyến nghị; Danh mục tài liệu tham khảo và Phụ lục; Nội dung chính của luận án gồm 3 chương:

Chương 1 Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc dạy học tích hợp trong môn

1.1 Những vấn đề đổi mới giáo dục phổ thông

1.1.1 Đổi mới chương trình giáo dục phổ thông

Chương trình GDPT hiện hành đã quan tâm đúng mức tới giáo dục toàn

diện, góp phần quan trọng vào việc đổi mới phương pháp giáo dục theo hướng:

GV là người tổ chức, hướng dẫn; HS hoạt động tích cực, chủ động, sáng tạo, từng bước ứng dụng công nghệ mới, khuyến khích tự học, tự tìm tòi, khám phá Tuy nhiên, chương trình hiện nay vẫn còn nghiêng về logic khoa học của từng môn, chưa tập dượt được cho HS việc tự phát hiện và giải quyết vấn đề trong đời sống thực Để thích ứng với sự thay đổi của khối lượng tri thức trên thế giới, chương trình giáo dục phổ thông mới ra đời trên cơ sở kế thừa chương trình giáo dục hiện hành, tiếp cận theo hướng hình thành và phát triển năng lực của người học, phát huy giá trị bản thân

1.1.2 Đổi mới về phương pháp dạy học

Đổi mới phương pháp dạy học là nhiệm vụ trọng tâm của đổi mới giáo dục phổ thông hiện nay Vận dụng các phương pháp kĩ thuật dạy học tích cực một cách linh hoạt, sáng tạo phù hợp với mục tiêu, nội dung giáo dục, đối tượng

HS và điều kiện cụ thể; tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy học đảm bảo nguyên tắc HS tự mình hoàn thành nhiệm vụ nhận thức dưới sự hướng dẫn, tổ chức của giáo viên

1.1.3 Đổi mới về kiểm tra, đánh giá

Đổi mới chương trình giáo dục phổ thông chỉ đảm bảo mục tiêu khi thực hiện đồng thời với việc đổi mới PPDH và đổi mới hoạt động kiểm tra đánh giá

Để đảm bảo mục tiêu giáo dục định hướng phát triển năng lực, GV cần đa dạng hóa các hình thức kiểm tra đánh giá, chú trọng đánh giá quá trình học tập, trao quyền đánh giá cho người học; chuyển từ chủ yếu đánh giá kiến thức, kỹ năng sang đánh giá năng lực của người học

1.2 Những vấn đề cơ bản về dạy học tích hợp

1.2.1 Tích hợp

Tích hợp là một quá trình kết hợp các đối tượng khác nhau vào một chỉnh thể thống nhất Kết quả của quá trình kết hợp đó là sự hình thành một hệ thống mới hoặc có thể bao gồm chính các phần có ít nhiều liên hệ với các hệ thống trước đó, chúng có mỗi liên hệ với nhau chặt chẽ hơn và có sự thay đổi về chất trong bản thân thuộc tính của mỗi bộ phận

1.2.2 Dạy học tích hợp

1.2.2.1 Khái niệm dạy học tích hợp

Nhiều nhà khoa học trong nước và quốc tế đã đưa ra các khái niệm khác nhau về dạy học tích hợp Dựa trên các quan niệm đã có và từ kết quả nghiên cứu của các nhân, có thể hiểu dạy học tích hợp là một quan điểm dạy học, trong đó GV

tổ chức, hướng dẫn để HS phát triển khả năng huy động tổng hợp kiến thức, kĩ

năng, thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau để giải quyết có hiệu quả các vấn đề trong học tập và trong cuộc sống, qua đó phát triển được các năng lực cần thiết

1.2.2.2 Các mức độ tích hợp

Có nhiều cách phân loại các mức độ tích hợp khác nhau, có thể kể đến các nghiên cứu của Xavier Roegiers, Susan Drake, Robin Fogaty Trên cơ sở nghiên

cứu lí thuyết và kinh nghiệm giảng dạy thực tế ở nhà trường phổ thông, luận án tập trung vào 3 mức độ: Tích hợp liên hệ/lồng ghép; Tích hợp đơn môn/nội môn

và tích hợp liên môn

1.2.2.3 Vai trò của dạy học tích hợp trong môn Địa lí 9 ở trường THCS

- Đối với giáo viên: Dạy học tích hợp có tác dụng bồi dưỡng, nâng cao kiến thức và kĩ năng sư phạm cho GV, góp phần phát triển đội ngũ GV bộ môn hiện nay thành đội ngũ GV có đủ năng lực DHTH

- Đối với học sinh: Dạy học tích hợp giúp HS trở thành người tích cực, người công dân có năng lực giải quyết tốt các tình huống có vấn đề mang tính tích hợp trong thực tiễn cuộc sống

- Đáp ứng mục tiêu giáo dục vì sự phát triển bền vững: Các nội dung đề cập trong môn Địa lí 9 có liên quan đến nội dung của nhiều môn học trong chương trình giáo dục phổ thông, đồng thời cung cấp nhiều địa chỉ tích hợp các kiến thức liên quan đến phát triển bền vững, thông qua đó hướng tới mục tiêu giáo dục vì sự phát triển bền vững

1.3 Đặc điểm sinh tâm lí và khả năng nhận thức của HS lớp 9 – THCS

Học sinh lớp 9 là lứa tuổi trưởng thành nhất trong khối THCS Ở các em phần lớn đã có sự trưởng thành về đặc điểm tâm sinh lí, nhận thức và tư duy, các em muốn thể hiện khả năng tư duy, chủ động, sáng tạo của mình để tìm ra những điều mới lạ nên chờ đợi ở GV những bài giảng cuốn hút khiến cho các

em tích cực, chủ động để tìm nguồn kiến thức mới Khối lớp 9 cũng là khối có tính chất chuyển tiếp rất quan trọng giữa học kiến thức lí thuyết với kiến thức thực tế cuộc sống Chính vì vậy, chương trình và phương pháp dạy học cho khối lớp 9 cần có sự thay đổi, tích hợp thêm nhiều nội dung kiến thức và kĩ năng cần thiết cho cuộc sống xã hội của các em, giáo dục khả năng hướng nghiệp Đây chính là nền tảng quan trọng giúp các em có đủ kiến thức, kĩ năng

và khả năng trải nghiệm cuộc sống thực tế Việc tổ chức dạy học tích hợp trong dạy học môn Địa lí 9 có ý nghĩa rất quan trọng, và thực sự cần thiết, phù hợp với xu hướng phát triển chung của giáo dục đào tạo, đặc thù của môn học cũng như tâm sinh lí của lứa tuổi HS

1.4 Mục tiêu, nội dung chương trình Địa lí 9

Qua tìm hiểu và phân tích về nội dung, cấu trúc chương trình, SGK Địa lí lớp 9, tác giả nhận thấy dạy học môn Địa lí 9 có nhiều cơ hội để xây dựng và tổ chức các bài học/chủ đề tích hợp Đồng thời, thông qua tổ chức các hoạt động học tập, hoàn thành các bài tập, tình huống nhận thức, HS tích cực tham gia hoạt động, có cơ hội phát triển các năng lực cần thiết, nhất là năng lực giải quyết vấn đề, năng lực tự học, năng lực hợp tác và năng lực tìm hiểu địa lí, năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học để giải quyết các tình huống này sinh trong học tập và trong cuộc sống

1.5 Thực trạng dạy học tích hợp trong môn Địa lí 9 ở trường THCS

Mục đích điều tra: Tìm hiểu thực trạng nhận thức và tổ chức dạy học tích hợp

trong môn Địa lí 9 ở trường THCS làm căn cứ đề xuất nguyên tắc, yêu cầu, quy trình

và các biện pháp tổ chức dạy học tích hợp trong môn Địa lí 9 ở trường THCS

Phương pháp điều tra: Để đánh giá đúng thực trạng dạy và học tích hợp trong môn Địa lí 9 ở trường THCS, NCS đã xây dựng phiếu điều tra thăm dò ý kiến của 64 GV trực tiếp tham gia giảng dạy môn Địa lí 9 và 300 HS lớp 9 ở 35 trường THCS, thuộc 18 Tỉnh, Thành phố trong cả nước, bao gồm: Sơn La, Hòa Bình, Điện Biên, Lai Châu, Phú Thọ, Thái Nguyên, Tuyên Quang, Lào Cai, Bắc Giang, Hà Nội, Nghệ An, Hà Tĩnh, Bình Định, Khánh Hòa, Lâm Đồng, Kon Tum, thành phố Hồ Chí Minh, Cần Thơ

Kết quả phân tích thực trạng cho thấy GV và HS có thái độ tích cực tham gia vào quá trình đổi mới Phần lớn GV đã có những hiểu biết cơ bản về sự cần thiết phải DHTH; đặc điểm DHTH; nhiều GV và trường THCS đã áp dụng dạy học tích hợp trong môn Địa lí, Ban Giám hiệu các trường tạo nhiều điều kiện thuận lợi và ủng hộ GV trong việc áp dụng các phương pháp giảng dạy tích cực, đổi mới trong kiểm tra đánh giá HS Tuy nhiên, trong quá trình DHTH, GV chủ yếu là tự mày mò, áp dụng trên kiến thức tự học, chưa hiểu thật rõ về bản chất của DHTH, chưa biết thiết kế và tổ chức DHTH đúng quy trình; các hình thức DHTH chủ yếu ở mức độ lồng ghép và tích hợp nội môn; việc áp dụng các PPDH, KTDH

và đổi mới kiểm tra đánh giá còn hạn chế; khả năng vận dụng kiến thức tổng hợp

để giải quyết tình huống học tập và thực tiễn của HS chưa cao

CHƯƠNG 2 QUY TRÌNH VÀ BIỆN PHÁP TỔ CHỨC DẠY HỌC TÍCH HỢP TRONG MÔN ĐỊA LÍ 9 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ

2.1 Nguyên tắc và yêu cầu đối với tổ chức dạy học tích hợp trong môn Địa lí 9 ở trường THCS

- Để dạy học tích hợp hiệu quả, GV cần bổ sung thêm một số năng lực

để đáp ứng yêu cầu DHTH, chú ý đến đối tượng nhận thức, có sự hiểu biết sâu sắc về HS để lựa chọn nội dung, cách thức tổ chức phù hợp, tạo cơ hội cho mọi

HS được tham gia vào quá trình nhận thức và đánh giá

- Học sinh cần chủ động, tích cực, độc lập, có tinh thần hợp tác khi thực hiện các nhiệm vụ nhận thức, nhất là các hoạt động làm việc theo nhóm

- Ngoài ra, việc tổ chức dạy học tích hợp cần đặc biệt quan tâm đến vấn đề tăng cường cơ sở vật chất, các điều kiện để tổ chức DHTH đạt kết quả tốt

2.2 Xác định nội dung và chủ đề tích hợp trong dạy học Địa lí 9 ở trường THCS

2.2.1 Xác định nội dung tích hợp lồng ghép/liên hệ

Tích hợp kiến thức là sự liên kết, kết hợp, lồng ghép tri thức của các khoa học khác nhau thành một tập hợp kiến thức thống nhất Đối với Địa lí lớp 9 chủ yếu nghiên cứu các vấn đề kinh tế - xã hội và vùng lãnh thổ của Việt Nam, ở mỗi bài học có thể tích hợp, liên hệ kiến thức của các khoa học khác với mức

độ và thời lượng khác nhau, tùy thuộc vào sự gần gũi và mối quan hệ khoa học giữa chúng Trên cơ sở đó, luận án đề xuất và nghiên cứu một số nội dung cơ bản có thể tổ chức dạy học tích hợp liên hệ trong các bài học Địa lí 9 như sau: Tích hợp biến đổi khí hậu, phòng tránh thiên tai và bảo vệ môi trường; Tích hợp nội dung giáo dục sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả; Giáo dục quốc phòng và an ninh; Tích hợp nội dung giáo dục hướng nghiệp

Căn cứ vào nội dung các bài học trong SGK, mục tiêu dạy học, đặc điểm đối tượng nhận thức và những định hướng chỉ đạo trong chương trình giáo dục phổ thông nói chung và trong dạy học Địa lí lớp 9 nói riêng, tác giả đề xuất một

số địa chỉ tích hợp lồng ghép/liên hệ theo ba mức độ là tích hợp toàn phần, tích hợp bộ phận hay tích hợp lồng ghép, liên hệ Trong quá trình dạy học tích hợp, giáo viên cần chú ý khai thác một cách hợp lí các cơ hội để thực hiện giáo dục tích hợp lồng ghép, tránh bỏ sót cũng như tránh khiên cưỡng hay làm cho việc tiếp nhận nội dung môn học chính của HS bị quá tải

2.2.2 Xác định các chủ đề tích hợp trong dạy học Địa lí 9 – THCS

2.2.2.1 Xác định chủ đề tích hợp nội môn trong dạy học Địa lí 9

Tích hợp nội môn là tích hợp trong nội bộ môn học Ở dạng thức này,

GV tập hợp các nội dung kiến thức ở các phần khác nhau trong môn học để xây dựng thành chủ đề Những nội dung này được tập hợp dựa trên chức năng hoặc ý nghĩa bản chất, khi mà chúng giải quyết tương đối trọng vẹn một lớp các vấn đề có liên quan tới nhau

Căn cứ vào nội dung chương trình và sách giáo khoa môn Địa lí lớp 9 ở trường THCS, GV cùng tổ/nhóm chuyên môn tiến hành rà soát nội dung chương trình, có thể xác định các nội dung kiến thức liên quan với nhau được thể hiện ở một

số bài/tiết hiện hành, từ đó xây dựng thành một vấn đề chung để tạo thành một chuyên đề dạy học đơn môn Trên cơ sở đó, luận án gợi ý đề xuất một số chủ đề tích hợp nội môn cụ thể: Tình hình phát triển và phân bố dân cư nước ta; Nông nghiệp Việt Nam trong thời kì mới; Địa lí công nghiệp Việt Nam; Vùng trung du và miền núi Bắc Bộ; Vùng Bắc Trung Bộ; Vùng Đồng bằng sông Cửu Long; Phát triển tổng hợp kinh tế và bảo vệ tài nguyên, môi trường biển - đảo

2.2.2.2 Xác định chủ đề tích hợp liên môn trong dạy học Địa lí 9

Dạy học chủ đề tích hợp liên môn là một bản thiết kế quá trình dạy học có

áp dụng các phương pháp dạy học tích cực, có nội dung liên quan đến nhiều môn học, có hoạt động dạy học gắn với thực tiễn đòi hỏi học sinh phải vận dụng kiến thức, kỹ năng của nhiều môn học để giải quyết các vấn đề thực tiễn trong chủ đề Trên cơ sở rà soát chuẩn kiến thức, kĩ năng, thái độ theo chương trình hiện hành và các hoạt động học dự kiến sẽ tổ chức cho học sinh theo phương

pháp dạy học tích cực, xác định các năng lực và phẩm chất có thể hình thành cho học sinh trong mỗi chuyên đề đã xây dựng Trong khuôn khổ thực hiện luận án, chúng tôi đề xuất và xây dựng một số chủ đề tích hợp liên môn: Lao động và việc làm; Kinh tế Việt Nam trên con đường đổi mới và hội nhập; Tuổi trẻ Việt Nam hướng về biển đảo quê hương; Văn minh sông Hồng và sông Cửu Long; Tìm hiểu nguồn nước sinh hoạt quanh em; Phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường địa phương em

2.3 Quy trình tổ chức bài học/chủ đề tích hợp trong môn Địa lí 9 ở trường THCS

Trên cơ sở nghiên cứu các vấn đề cơ sở lí luận của DHTH, các nguyên tắc

và yêu cầu đối với việc tổ chức dạy học tích hợp, căn cứ nội dung chương trình sách giáo khoa và đặc điểm tâm lí, nhận thức của HS lớp 9 và thực tiễn giảng dạy ở trương phổ thông, NCS đề xuất quy trình tổ chức dạy học tích hợp trong môn Địa lí 9 ở trường THCS gồm 3 giai đoạn và 10 bước sau:

Hình 2.1 Sơ đồ quy trình tổ chức dạy học tích hợp trong môn Địa lí 9 ở trường THCS

Giai đoạn 1

Xây dựng kế hoạch

dạy học tích hợp

Bước 2 Xác định nội dung, loại hình tích hợp

Bước 3 Xác định mục tiêu, phương pháp, hình thức, phương tiện dạy học

Bước 4 Thiết kế các hoạt động học tập

Bước 5 Lập kế hoạch đánh giá

Bước 3 Tổ chức HS báo cáo kết quả học tập

Bước 4 Nhận xét, đánh giá kết quả hoạt động học tập của HS

Giai đoạn 3

Đánh giá

Bước 1 Đánh giá quá trình Bước 2 Đánh giá định kì Bước 1 Tìm hiểu đối tượng, nội dung chương trình, môn học

2.3.1 Xây dựng kế hoạch dạy học

Giai đoạn xây dựng kế hoạch dạy học là giai đoạn đầu tiên có vai trò rất quan trọng, quyết định thành công của việc tổ chức dạy học tích hợp Trong giai đoạn này, giáo viên cần thực hiện các bước cơ bản sau:

Bước 1 Tìm hiểu đối tượng, nội dung chương trình, môn học

- Khảo sát, tìm hiểu đối tượng học sinh về kiến thức, kĩ năng đã có; nhu cầu cần có về bài học; năng lực, sở trường hay thái độ của học sinh về các vấn

đề đặt ra trong bài học tích hợp Đây là cơ sở quan trọng để giáo viên xác định kiến thức, kĩ năng cần tích lũy, lựa chọn và thiết kế các nhiệm vụ học tập phù hợp, phát huy được sở trường và năng lực của học sinh Ví dụ, khi tổ chức dạy học chủ đề “Văn minh sông Hồng và sông Cửu Long”, GV dựa vào bảng hỏi KWLH để khảo sát mức độ hiểu biết của HS về vấn đề liên quan đến bài học/chủ đề tích hợp, khảo sát mong muốn, hứng thú tìm hiểu của HS

- Nghiên cứu, tìm hiểu nội dung chương trình môn học để có cái nhìn tổng quát, biết được những nội dung, vấn đề cần tích hợp, lồng ghép vào từng bài học, lựa chọn chủ đề tích hợp đảm bảo yêu cầu và nguyên tắc tích hợp, làm cho quá trình dạy học trở nên có ý nghĩa

Bước 2 Xác định nội dung/chủ đề tích hợp

Căn cứ vào trình độ nhận thức của HS, chuẩn kiến thức kĩ năng, tình hình thực tiễn địa phương, GV xác định nội dung cần tích hợp cụ thể trong bài học Địa lí; căn cứ thời lượng của bài học lựa chọn hình thức tích hợp phù hợp Đối với việc lựa chọn chủ đề tích hợp, GV trong bộ môn và GV các môn học cần rà soát, thống kê lại trong chương trình, SGK để tìm những nội dung kiến thức gần giống nhau, có liên quan đến nhau trong môn học, hoặc giữa các môn học trong chương trình, thống nhất lựa chọn chủ đề tích hợp

Ví dụ, đối với chủ đề liên môn Lao động và việc làm, GV Địa lí và GV môn Giáo dục công dân cần ngồi lại bàn bạc và thống nhất, đề xuất hình thức và nội dung tích hợp cụ thể

Bước 3 Xác định mục tiêu, phương pháp, hình thức, phương tiện dạy học

- Xác định mục tiêu của bài học tích hợp, bao gồm các mục tiêu về: kiến

thức, kĩ năng, thái độ, định hướng năng lực hình thành ở HS Đảm bảo đúng mục tiêu trong chuẩn kiến thức, kĩ năng của môn học và các môn liên quan khác, đồng thời xác định mục tiêu về năng lực của bài học tích hợp Ví dụ: Khi dạy bài 4 Lao động và việc làm Chất lượng cuộc sống, GV lựa chọn phương thức dạy học tích hợp lồng ghép/liên hệ Bên cạnh mục tiêu của môn Địa lí, trong bài học này GV còn tích hợp thêm mục tiêu của việc lồng ghép giáo dục môi trường để HS biết môi trường sống ở nhiều nơi đang bị ô nhiễm gây ảnh hưởng đến sức khỏe người dân, phản ảnh chất lượng cuộc sống chưa cao Ngoài

ra, thông qua tìm hiểu thực trạng việc làm ở nước ta, GV có thể lồng ghép nội dung giáo dục hướng nghiệp, tác động vào ý thức chủ động học tập nâng cao trình độ của HS, định hướng nghề nghiệp của bản thân trong tương lai Ví dụ,

để góp phần vào hoạt động tìm hiểu vấn đề lao động và việc làm nước ta, chủ