TÍNH “THỐNG NHẤT TRONG ĐA DẠNG” Ở MỌI LĨNH VỰC NGHIÊN CỨU ĐÔNG NAM Á MINH CHỨNG VỚI VĂN HÓA VẬT CHẤT

Tiểu luận Văn minh Đông Nam Á TÍNH “THỐNG NHẤT TRONG ĐA DẠNG” Ở MỌI LĨNH VỰC NGHIÊN CỨU ĐÔNG NAM Á MINH CHỨNG VỚI VĂN HÓA VẬT CHẤT Đông Nam Á là một khu vực mang trong mình những đặc điểm tiêu biểu và riêng biệt, giàu bản sắc nhưng mãi đến thế kỷ XIX các nhà nghiên cứu mới bắt đầu có những nhận định đúng đắn hơn về khu vực này. Không còn chỉ là một khu quân sự nằm dưới sự cai quản của các nước đế quốc mà đây cũng là khu vực có địa lý – văn hóa – kinh tế, là một trong những trung tâm văn minh cổ trên thế giới, có những đóng góp và là một mắc xích trong lịch sử phát triển nhân loại.

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP.HCM

KHOA NGỮ VĂN

TIỂU LUẬN CUỐI KÌ TÍNH “THỐNG NHẤT TRONG ĐA DẠNG” Ở MỌI LĨNH VỰC NGHIÊN CỨU ĐÔNG NAM Á MINH CHỨNG VỚI VĂN HÓA VẬT CHẤT

Lớp: VĂN MINH ĐÔNG NAM Á - LITR143403

Sinh thực hiện: Nguyễn Thị Diễm My

MSSV: 43.01.607.078 Giảng viên hướng dẫn: Đỗ Đinh Linh Vũ

TP.HCM, ngày 8 tháng 5 năm 2020

M C L C ỤC LỤC ỤC LỤC

MỞ ĐẦU 2

I KHÁI QUÁT ĐÔNG NAM Á VÀ SỰ THỐNG NHẤT TRONG ĐA DẠNG Ở KHU VỰC 2

1 Khái quát Đông Nam Á 2

2 Khái quát về tính thống nhất, tính đa dạng của khu vực Đông Nam Á 3 II TÍNH “THỐNG NHẤT TRONG ĐA DẠNG” VỀ MỘT SỐ PHƯƠNG DIỆN CỦA VĂN HÓA VẬT CHẤT 6

1 Ăn uống 6

2 Trang phục 8

3 Nhà ở 10

III KẾT LUẬN 12

TÀI LIỆU THAM KHẢO 12

M Đ U Ở ĐẦU ẦU

Đông Nam Á là một khu vực mang trong mình những đặc điểm tiêu biểu và riêng biệt, giàu bản sắc nhưng mãi đến thế kỷ XIX các nhà nghiên cứu mới bắt đầu có những nhận định đúng đắn hơn về khu vực này Không còn chỉ là một khu quân sự nằm dưới sự cai quản của các nước đế quốc mà đây cũng là khu vực có địa lý – văn hóa – kinh tế, là một trong những trung tâm văn minh cổ trên thế giới, có những đóng góp và là một mắc xích trong lịch sử phát triển nhân loại

Hiện nay đã có không ít những bài nghiên cứu về Đông Nam Á, góp phần làm

rõ những nhận định đúng về khu vực, đồng thời giúp cho thế giới hiểu về Đông Nam Á sâu sắc hơn và giúp cho chính những chủ thể của khu vực thấu hiểu lẫn nhau, tăng thêm sự gắn kết Trong quá trình tìm hiểu, có thể nhận thấy rằng một trong số những đặc tính nổi trội của khu vực đó là “tính thống nhất trong đa dạng” Có thể nói đặc tính này bao trùm lên mọi lĩnh vực của khu vực, từ địa lý, kinh tế, văn hóa, xã hội, nghệ thuật,…Có lẽ chính vì vậy mà có

ý kiến cho rằng “Ở Đông Nam Á hằng số bất biến cho mọi sự tiếp cận nghiên cứu của mọi lĩnh vực là sự thống nhất trong đa dạng”

Vậy ta có thể hiểu tính thống nhất, tính đa dạng thế nào? Tính thống nhất trong

đa dạng có tác dụng gì đối với khu vực Đông Nam Á? Và nó được thể hiện cụ thể như thế nào? Để làm những vấn đề đã đặt ra đồng thời xác nhận sự đúng đắn của nhận định trên, trong phạm vi bài tiểu luận này sẽ chọn một số phương diện của văn hóa vật chất ở Đông Nam Á làm minh chứng cụ thể

I.KHÁI QUÁT ĐÔNG NAM Á VÀ SỰ THỐNG NHẤT TRONG ĐA DẠNG Ở

KHU VỰC

1 Khái quát Đông Nam Á

Khi xưa Đông Nam Á được nhận diện như là vùng đất gắn liền với Trung Quốc và Ấn Độ với những tên gọi như “Ngoại Ấn”, Ấn – Hoa,…(D.G.E Hall, 1968; tr14-15) Danh từ Đông Nam Á chỉ bắt đầu trở nên thông dụng trong thế chiến thứ II và cho đến tận lúc này, để chỉ một khu vực có đầy đủ vị trí địa lý – văn hóa – kinh tế rõ ràng, năng động, giàu bản sắc với những đóng góp không nhỏ ở nhiều lĩnh vực từ quá khứ đến hiện tại

Toàn bộ khu vực Đông

Nam Á hiện này có 11

quốc gia với hệ thống bán

đảo, đảo và quần đảo đan

xen biển và vịnh phức tạp

Diện tích rộng lớn trên 4

triệu km2, trải dài từ lục

địa đến hải đảo Nếu nhìn

trên bản đồ ta nhận thấy

khu vực như bị nát vụn

nhưng vẫn là một khối

thống nhất với hai phần là

Đông Nam Á lục địa và Đông Nam Á hải đảo Ngay từ xa xưa vai trò vị trí của khu vực đã luôn được đề cao Được coi là “ngã tư đường”, là cầu nối giữa lục địa Á – Âu và lục địa Ô – xtrây – li – a Với vị trí thuận lợi nên đây là nơi giao thoa giữa các nền văn hóa lớn Có lẽ vì tầm quan trọng lớn về vị trí địa lý – chính trị mà xưa kia các quốc gia Đông Nam Á ( trừ Thái Lan ) đều bị khống chế bởi các cường quốc lớn

Ngày nay các quốc gia Đông Nam Á đã có sự độc lập, có chủ quyền riêng dù thay đổi ít nhiều, nhưng đã cùng nhau hợp tác dựa trên sự tôn trọng hòa bình, nắm lấy những cơ hội để dần vươn lên Bước sang thế kỷ mới Đông Nam Á đang dần khẳng định mình với những bản sắc chung như nền nông nghiệp lúa nước, thế mạnh tài nguyên biển và khí hậu nhiệt đới gió mùa, Cùng với đó là

sự đa dạng bản sắc của từng quốc gia Đông Nam Á đang được đánh giá là khu vực mới nổi, phát triển mạnh mẽ trong thời đại mới

2 Khái quát về tính thống nhất, tính đa dạng của khu vực Đông Nam Á

Sự thống nhất trong đa dạng của Đông Nam Á chính là muốn nói đến những nét chung và nét riêng của khu vực trong nhiều lĩnh vực, chúng được lòng ghép, đan xen với nhau ở nhiều phương diện lớn nhỏ khác nhau Sự thống nhất trong khu vực không xuất phát từ những yếu tố có thể khống chế được từ con người mà được hình thành một cách tự nhiên và từ những yếu tố cơ bản Là những nét tương đồng gần gũi về điều kiện sống, văn hóa và con người một cách không có chủ đích Như nền văn hóa nông nghiệp lúa nước được hình thành từ sự thống nhất về điều kiện tự nhiên thiên

Hay một bức tranh tộc người tuy đa dạng nhưng có nguồn gốc chung là chủng tộc Môngôlôit phương Nam Từ đó mà chúng ta có thể phần nào nhận diện được người Đông Nam Á và người Châu Á, người Đông Nam Á và người Châu Âu,… Hoặc xét về khía cạnh tín ngưỡng rộng lớn, tuy đa sắc thái vì chịu ảnh hưởng từ nhiều nền văn hóa lớn nhưng tín ngưỡng bản địa vẫn quy về

ba kiểu tiêu biểu là sùng bái tự nhiên thông qua việc thờ thần rừng, thần sông, thần mặt trời,… Thứ hai là tín ngưỡng phồn thực vô cùng phổ biến, hiện tại vẫn còn nhiều dấu tích ở hầu hết các quốc gia trong khu vực Cuối cùng là tín ngưỡng thờ cúng người đã mất Sự tương đồng về tính ngưỡng này xuất phát

từ một chung trong tư duy của người Đông Nam Á, đó là thuyết vạn vật hữu linh, tức chỉ mọi vật đều có hồn

Có thể nói đây là sự thống nhất về mặt con người của Đông Nam Á và cũng của nhiều khu vực khác trên thế giới Chính những nét tương đồng này có nhiệm vụ như chất kết dính, gắn kết các dân tộc trong một nước và các quốc gia trong khu vực Là nền tảng giúp các quốc gia thắt chặt hơn nữa mối quan

hệ hợp tác trên nhiều lĩnh vực

Đối với tính đa dạng thì chúng luôn được thể hiện khác nhau và biến động trong mỗi quốc gia giữa các tộc người trong một nước và giữa các quốc gia trong khu vực Sự đa dạng này trải rộng ở mọi lĩnh vực từ địa lý, kinh tế, xã hội, văn hóa,… Ngay trong một khu vực thì cấu trúc địa hình đã có sự đa dạng Rất dễ dàng để nhận thấy địa hình của lục địa là một khối có cấu trúc tương đối đơn giản với kết cấu liên hoàn của núi, đồng bằng và sông suối, khá yên tĩnh Nhưng bên hải đảo thì cấu trúc lại vô cùng phức tạp và vỡ vụn, đặc biệt phải kể đến sự hoạt động của núi lửa và động đất nơi đây là nguyên nhân chủ yếu làm cho địa hình phân tách ra thành hàng vạn hòn đảo lớn nhỏ Điển hình như Indonesia có tới 13677 đảo, ở Philippines là 7083 đảo,…

Trong chính mỗi quốc gia sự phân hóa về địa hình và tự nhiên cũng không hề đồng nhất hoàn toàn Xét về mặc nhân chủng học thì dù có chung một nguồn gốc tộc người nhưng vẫn có ít nhiều khác biệt giữa lục địa và hải đảo Ở vùng lục địa chủ yếu sinh sống là người Nam Á và tại nơi đây quá trình phân hóa các tộc người diễn ra rất nhanh và mạnh mẽ, hình thành nên nhiều tộc người

đa dạng như người Chăm, người Việt, người Thái,… cũng dễ dàng tạo lập nên các vương triều từ rất sớm Sự biến động về chính trị - kinh tế trong khu vực lục địa cũng diễn ra rất nhanh Ở vùng hải đảo thì bảo lưu đậm yếu tố Australoid, là địa bàn cư trú chủ yếu của người Nam đảo Ngay trong chính một quốc cũng đã thể hiện sự đa dạng về tộc người như ở Việt Nam có đến hơn 50 dân tộc cùng sinh sống Sự đa dạng về chủng tộc đồng thời cũng kéo theo sự đa dạng của hệ ngôn ngữ, được phát triển và phân hóa theo thời gian,

như ở Indonesia có đến 200 ngôn ngữ dân tộc cùng tồn tại; ở Philippin củng có tới 80 ngôn ngữ dân tộc

Nói chung sự đa dạng xuất phát từ rất nhiều yếu tố trong quá trình phát triển của khu vực Đông Nam Á Mỗi quốc gia trong khu vực sẽ có những sự khác biệt dựa trên các điều kiện tự nhiên, vị trí địa lý hay quá trình tiếp thu ảnh hưởng của văn hoá bên ngoài Chính trong quá trình tiếp thu phát triển cũng đã

có sự khác nhau về thời gian và tư duy tiếp nhận riêng Sự đa dạng là nhân tố quan trọng để mỗi quốc gia giữ gìn được bản sắc độc lập của mình từ đó mà phân biệt được quốc gia này với quốc gia khác, dân tộc này với dân tộc khác Tất cả đã tạo nên màu sắc đa dạng, phong phú trong một khu vực Có đa dạng trong thống nhất và thống nhất trong đa dạng là một nét đặc sắc và cũng là bản sắc của khu vực Đông Nam Á

II TÍNH “THỐNG NHẤT TRONG ĐA DẠNG” VỀ MỘT SỐ PHƯƠNG DIỆN

CỦA VĂN HÓA VẬT CHẤT

Muốn tìm hiểu về một quốc gia, khu vực nào thì văn hóa luôn là một phương diện nổi bật, có tính bao quát nhất về quốc gia, khu vực đó Chính vì vậy, để chứng minh một đặc tính nổi bật của Đông Nam Á là “tính thống nhất trong đa dạng” thì không thể bỏ qua các phương diện về văn hóa của khu vực

Văn hóa ở Đông Nam Á là một phương diện rộng lớn, tạm chia thành hai thành tố là văn hóa tinh thần và văn hóa vật chất Văn hóa tinh thần là được cho là bao gồm những sản phẩm tinh thần như khoa học, văn học nghệ thuật, các phong tục tập quán Văn hóa vật chất là những sản phẩm vật chất có thể nhìn thấy, sờ được như nhà cửa, trang phục, ẩm thực, phương tiện,… Tuy nhiên chúng ta không thể phân biệt một cách rạch ròi, chính xác hai phương diện văn hóa này Vì chúng có mối liên hệ khắn khín, sẽ khó tìm thấy một sản phẩm tinh thần nào lại không được thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất

định và ngược lại không có một sản phẩm vật chất nào lại không mang trong

nó những giá trị tinh thần

Mặc dù vậy nhiều người vẫn chấp nhận cách chia trên để có một cái nhìn bao quát về những lĩnh vực đời sống của con người Trong phạm vi bài viết này cũng chỉ chọn một số phương diện tiêu biểu nhất đại diện cho khía cạnh văn hóa vật chất để làm minh chứng cho sự hiện diện của “tính thống nhất trong đa dạng” ở mọi lĩnh vực nghiên cứu Đông Nam Á nói chung và trong văn hóa vật chất của khu vực nói riêng

1 Ăn uống

Một trong những nhu cầu tiêu biểu nhất của con người đó là nhu cầu ăn uống, đây là nhu cầu cơ bản duy trì sự sống Với nhu cầu này người Đông Nam Á có một lợi thế rất lớn đó là sự thuận lợi về điều kiện tự nhiên đối với việc phát triển các sản phẩm lương thực Ở đây khí hậu ấm cúng quanh năm, mưa nhiều cùng những thuận lợi khác từ đó tạo nên một nguồn cung thực phẩm trù phú,

đa dạng thực vật và động vật, cả trên cạn hay dưới nước Đặc biệt là sự phát triển lâu đời của nền nông nghiệp lúa nước với lương thực quan trọng nhất là gạo Vậy nên không phải ngẫu nhiên mà Việt Nam và Thái Lan luôn là những nước thuộc top đầu thế giới trong xuất khẩu gạo Hay biểu tượng của tổ chức ASEAN – Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á là hình ảnh bó lúa

Thông thường bữa ăn của người Đông Nam Á sẽ không thiếu cơm, và thức ăn

tự nhiên luôn có sẵn, tươi tốt như cá dưới ao, sông, biển; tôm, cua, ốc dưới đồng; hoa quả, rau màu ngoài ruộng vườn,…gần như ở đâu cũng có thể kiếm được thực phẩm Vậy nên cư dân Đông Nam Á không có thói quen tích trữ đồ

ăn nhiều ngày, từ đó mà các chợ đồ tươi cũng vô cùng phổ biến ở Đông Nam

Á Cho đến tận ngày nay các chợ bán đồ tươi (dù thực vật hay động vật) cũng vẫn còn duy trì và cũng được xem là một nét văn hóa chung ở khu vực

Từ những thực phẩm tươi sống, tùy vào từng quốc gia sẽ hình thành nên những món ăn tiêu biểu và nền ẩm thực đặc sắc riêng Tiêu biểu chỉ kể những sản phẩm từ gạo cũng đã có rất nhiều từ mỳ, miếng, xôi rồi bún, phở,… Ta có món phở ở Việt Nam, pad Thai của Thái Lan, món Xiêmlo của Campuchi, Nasi Lemak ở Indonesia, Malaysia và Singapore, Ambuyat- Brunei,…

Phở-Việt Nam Pad Thai-Thái Lan Ambuyat-Brunei Thực phẩm đạm của Đông Nam Á cũng rất đa dạng, kết hợp cả trên cạn dưới nước Tuy nhiên phổ biến hơn hết là những thực phẩm gắn liền với nông nghiệp như tôm, cua, ốc, cá “Những thứ như thịt lợn, thịt trâu bò và ngay cả thịt gà, nói chung, cũng chỉ được sử dụng vào dịp lễ tết, hội hè, đình đám.” ( Mai Ngọc Chừ, 1999: tr172) Ngoài ra khi nhắc đến đạm trong ẩm thực Đông Nam Á thì hải sản thật sự rất nổi bật Nhiều quốc gia có biển nên việc đánh bắt hải sản hay ngư nghiệp cũng có một lịch sử lâu đời, địa hình cũng ưu

ái cho nhiều hệ thống sông ngoài lớn nhỏ Từ cá biển đến cá sông rồi cá đồng, được chế biến theo nhiều cách khác nhau rồi còn kết hợp với nhiều loại thực phẩm khác tùy từng vùng Tuy nhiên có một điểm tương đồng ở đây đó là cư dân Đông Nam Á đã tạo ra một loại nước chấm đặc biệt và vô cùng phổ biến

từ cá, đó là nước mắm – một đặc sản tiêu biểu của Đông Nam Á Nước mắm được dùng làm nước chấm kèm nhiều món ăn, hay làm gia vị nêm nếm

Trong khi chế biến các món ăn, dù đa dạng với nguyên liệu hay cách chế biến thế nào thì cư dân Đông Nam Á luôn sử dụng kết hợp nhiều loại gia vị Như đường, muối, nước mắm, tiêu, ớt, rau thơm các loại,… Nhưng có một vị chủ

đạo là vị cay, hầu hết các quốc gia Đông Nam Á đều ăn cay và sử dụng tiêu trong nhiều món ăn Cũng không khó hiểu vì Đông Nam Á từ xưa đã là khu vực cung cấp gia vị cho nhiều nơi trên thế giới, nơi đây còn được mệnh danh

là “đường hồ tiêu quốc tế” (Mai Ngọc Chừ, 1999: tr 173)

Tóm lại mặc dù thực phẩm có đa dạng, cách chế biến thức ăn hay cách ăn có khác nhau mấy đi chăng nữa thì ẩm thực ở Đông Nam Á vẫn thống nhất là nền văn hóa ẩm thực nhiệt đới Và ý nghĩa bữa ăn của cư dân Đông Nam Á luôn là nơi quy tụ các thành viên cùng chia sẻ, gắn kết con người

2 Trang phục

Trang phục là một yếu tố quan trọng trong văn hóa của một giai đoạn lịch sử, hay của một dân tộc, “phản ánh sinh động các giai đoạn phát triển của một dân tộc hay một khu vực” ( Ths Lê Thị Liên, 2010: tr24) Mặc dù vô cùng đa dạng

vì có tính linh động cao Dễ dàng ảnh hưởng từ bên ngoài hoặc thay đổi từ chính chủ thể sở hữu qua từng giai đoạn nhưng toàn khu vực vẫn có những điểm thống nhất, tương đồng trong trang phục

Với khí hậu nóng ẩm, nhiệt độ trung bình cao nên trang phục của cư dân Đông Nam Á từ xưa đã thiên về các chất liệu mỏng nhẹ, thoáng mát và tối giản các lớp nhất có thể Những chất liệu được chọn như là bông, tơ tằm, tơ chuối, tơ đay Ví dụ vải sợi chuối nổi tiếng ở Philippines Nghề dệt vải sợi chuối, sợi dứa cũng tồn tại lâu đời ở Indonesia Ở Việt Nam có lụa tơ tằm và vải Batik nổi tiếng của Inđônêxia và Malaixia Xưa kia, theo truyền thống thì mọi gia đình đều có dệt vải, dệt sợ vì vậy mà nghề dệt ở Đông Nam Á cũng có một lịch sử lâu dài và vị trí quan trọng không thua gì với nông nghiệp

Nhiều nghiên cứu cho thấy một điểm thống nhất là trang phục truyền thống của phụ nữ Đông Nam Á gồm ba phần chính đó là áo, váy và khăn Đối với nam thì đống khố, cởi trần Câu nói “mình trần, đóng khố một manh” chính là khái quát lên hình ảnh phổ biến của cư dân nhiều vùng Đông Nam Á xưa

Trong số các trang phục thì váy hay còn gọi là Sarông phổ biến nhất Từ các quốc gia lục địa hay các quốc gia hải đảo đều xuất hiện hình ảnh của Sarông

Sự đa dạng trong trang phục truyền thống của phụ nữ Đông Nam Á ngoài chất liệu, hoa văn, hình dáng, kiểu cách còn được tạo nên bởi sự kết hợp hài hoà với một trang phục ở phần trên, chính đây mới tạo nên sự khác biệt dễ nhận thấy Thông thường phần dưới cơ thể là các loại Sarông có độ dài ngắn khác nhau, còn phần trên cơ thể là áo cánh dày tay hoặc áo chui đầu, đại diện trang phục áo chui đầu, áo quấn là phụ nữ Thái, Lào Còn phụ nữ ở miền Bắc Việt Nam lại có sự kết hợp độc đáo giữa váy với áo yếm; có nơi váy được kết hợp với khăn tạo nên sự hấp dẫn, lôi cuối cho trang phục như phụ nữ Malaysia,…

Thái Lan Việt Nam Malaysia Không chỉ với phụ nữ mà ngay cả đàn ông ngoài khố ra cũng sử dụng Sarông như ở Myanmar hay Campuchia hoặc Malaysia Sarông thoáng mát và dễ mặc,

dễ cởi đặc biệt phù hợp trong công việc đồng áng “Đi làm gặp sông suối, trước khi lội xuống nước, người ta cởi váy ra, quấn lên đầu, sang bò bên kia lại mặc vào”( Mai Ngọc Chừ, 1999 ) Và váy đã được xác nhận là một sản phẩm tiêu biểu của Đông Nam Á chứ không phải là một sản phẩm du nhập từ văn hóa phương Tây Ngày nay khó có thể kiếm được hình ảnh cư dân Đông Nam