SKKN phương pháp rèn kĩ năng làm văn tả cảnh cho học sinh lớp 6

Là một giáo viên dạy học bộ môn Ngữ văn, qua quá trình giảng dạy, tôi nhận thấy rằng: việc nắm một số thao tác cơ bản, cần thiết cho việc viết văn miêu tả nh: quan sát, tởng tợng, so sán

1-Phần Mở đầu

1.1 Lớ do chọn đề tài:

Văn miêu tả đã đợc dạy ở bậc Tiểu học (lớp 4, lớp 5) rồi nhng chủ yếu là ở mức độ đơn giản Và thực sự mà nói thì các em đã quá quen với việc thực hành viết văn dạng văn bản mẫu và tái tạo văn bản

t-ơng tự mẫu ở cấp Tiểu học Cho nên việc sáng tạo một văn bản nghệ thuật đối với các em học sinh lớp 6 là việc làm vô cùng khó khăn và thậm chí không có hứng thú Hơn nữa, sự say mê đọc t liệu văn học của các em học sinh (thời nay) quả là ít ỏi, hầu nh là không có bởi những thông tin hiện đại: hoạt hình, truyện tranh, đặc biệt là những dịch vụ In-tơ-nét tràn lan cuốn hút lòng trẻ Điều đó đơng nhiên làm nghèo nàn vốn ngôn từ nghệ thuật quý giá của văn học trong mỗi học sinh Là một giáo viên dạy học bộ môn Ngữ văn, qua quá trình giảng dạy, tôi nhận thấy rằng: việc nắm một số thao tác cơ bản, cần thiết cho việc viết văn miêu tả nh: quan sát, tởng tợng, so sánh, nhận xét,… cũng nh kĩ năng diễn đạt của một bộ phận học sinh còn yếu Vì thế, thiết nghĩ quá trình rèn kỹ năng làm văn miêu tả cho học sinh lớp 6 là một việc làm thiết thực nên làm và làm một cách cặn kẽ để có hiệu qủa tốt nhất

Mặt khác, môn Văn từ lâu là một môn học khiến nhiều học sinh ngại học, ngại viết Do vậy đối với giáo viên giảng dạy bộ môn Ngữ văn, ngoài việc cung cấp nội dung bài dạy theo hớng dẫn của sách giáo khoa, sách giáo viên và chuẩn kiến thức, kĩ năng chúng tôi còn phải rất quan tâm đến phơng pháp rèn kỹ năng hành văn cho học sinh

Đặc biệt là đối tợng học sinh lớp 6 Việc rèn kỹ năng làm văn tả cảnh

trớc hết rất thiết thực cho phần làm văn trong chơng trình Ngữ văn 6

-học kỳ II, bởi vì để làm đợc một bài văn miêu tả đúng và hay không phải là điều đơn giản Bên cạnh đó, việc rèn kỹ năng làm văn tả cảnh cho học sinh, theo tôi còn là việc tháo gỡ những vớng mắc, xoá đi mặc cảm ngại học Văn của một số học sinh hiện nay Vì vậy, với đề tài này, tôi muốn một phần nâng cao chất lợng bộ môn Ngữ văn đồng thời, qua đó xây dựng và phát triển tình yêu với môn Văn trong nhà trờng cho học sinh Giúp các em có đợc tình yêu với những cảnh vật bình thờng nh: dòng sông, cánh đồng, mái trờng,…Rộng hơn là tình yêu quê hơng, tình yêu đất nớc

Lý do trên đây khiến tôi mạnh dạn chọn đề tài “Phơng pháp rèn

kỹ năng làm văn tả cảnh cho học sinh lớp 6 “.

1.2 Phạm vi ỏp dụng của đề tài :

Trong khuụn khổ đề tài, tụi chỉ đưa ra một số kinh nghiệm trong việc rốn luyện cho học sinh kĩ năng làm văn tả cảnh cho học sinh lớp 6 của trường mỡnh trong cỏc năm học 2015 – 2016, 2016-2017 trong giảng dạy phõn mụn Tập làm văn

tài này cú th c v n d ng trong nh ng ti t h c thu c c u trỳc ch ng trỡnh

Ng v n 6 c a B Giỏo d c – ào t o ho c cỏc bu i b i dữ ă ủ ộ ụ đ ạ ặ ổ ồ ưỡng HSG cho HS l p 6ớ

1.3 Điểm mới của đề tài:

Sỏng kiến này đó từng được một số thầy, cụ giỏo thực hiện Tuy nhiờn, điểm mới của sỏng kiến kinh nghiệm này là: tụi muốn đưa ra những kinh nghiệm trong việc giỳp học sinh rốn luyện ở cỏc mức độ nh: quan sát, tởng tợng, so sánh, nhận xét,… cũng nh kĩ năng diễn đạt để làm tốt hơn kiểu bài văn miờu tả Từ đú giỳp cỏc em sau khi học xong cú thể viết đoạn văn, bài văn miờu tả một cỏch thành thạo, hoặc thậm chớ cú thể viết bài tốt ( nếu là học sinh giỏi văn )

Tôi đã thực hiện và thu được một số kết quả đáng kể, sau đây là một vài kinh nghiệm nhỏ, tôi muốn cùng trao đổi với tất cả các anh chị đồng nghiệp Rất mong sự đồng cảm, chia sẻ và trao đổi

2 néi dung

2.1 Thực trạng của vấn đề cần nghiên cứu:

Vấn đề đổi mới phương pháp dạy học môn Ngữ văn 6 nói chung, phân môn Tập làm

văn nói riêng đã dược quan tâm rất nhiều Với sự chỉ đạo của các cấp quản lí chuyên môn, về cơ bản, đại đa số giáo viên đã nắm được phương pháp, vận dụng linh hoạt sáng tạo theo tình hình cụ thế của địa phương và theo đối tượng học sinh Tuy nhiên, thực tế vẫn còn nhiều giáo viên thực hiện chưa đúng chức năng, chưa tích cực nghiên cứu, tìm ra các phương pháp giảng dạy đạt hiệu quả cao, dẫn đến chất lượng học tập của học sinh chưa được nâng lên, trong đó chất lượng bài viết văn tự sự rất đáng quan tâm Kết quả các bài kiểm tra, chất lượng bài làm của học sinh giỏi cũng chưa thật xuất sắc

Đi sâu vào tìm hiểu thực trạng, chúng ta có thể thấy những hạn chế trong bài làm của học sinh một phần là do bản thân các em, một phần do giáo viên chưa có những phương pháp giảng dạy phù hợp

2.1.1 Về phía giáo viên:

- Do cha có nhiều kinh nghiệm trong công tác nên trong quá trình giảng dạy cha đa ra các biện pháp tối u để rèn kĩ năng viết văn cho học sinh, nhất là với những em yếu kém

- Do sĩ số lớp đông nên rất khó cho giáo viên trong việc theo sát, kèm cặp từng học sinh trong một tiết dạy Bên cạnh đó, một số giáo viên cha thực sự tâm huyết với nghề

2.1.2 Về phớa giỏo viờn:

- Với địa bàn tơng đối khó khăn, học sinh chủ yếu là con em nông dân nên điều kiện kinh tế còn hạn hẹp, nhận thức có phần còn hạn chế Do vậy, các em cha có điều kiện mua thêm tài liệu tham khảo nhằm phục vụ cho việc học bộ môn đợc tốt hơn

- Một số học sinh vì lời học, cha thực sự có hứng thú với môn học nên không chuẩn bị tâm thế tốt cho giờ học văn

- Hầu nh tất cả các em cha có thói quen tìm hiểu, quan sát, ghi chép những điều xung quanh mình…, vì thế mà việc viết đợc một bài văn miêu tả tốt còn hạn chế

2.1.3 Nguyờn nhõn của thực trạng trờn:

Tất cả những biểu hiện trờn đều cú rất nhiều nguyờn nhõn Trong đú cú những nguyờn nhõn sau:

* Đối với học sinh :

- Do cỏc em chưa nắm chắc lý thuyết nờn dẫn đến việc cỏc em khụng thể vận dụng được khi viết bài

- Chưa coi trọng bộ mụn Ngữ văn so với cỏc mụn khoa học tự nhiờn nờn cỏc em chưa đầu tư, chưa cú thỏi độ học tập đỳng đắn; chưa cú thúi quen chuẩn bị bài trước khi đến lớp, chưa chịu khú đọc cỏc tài liệu tham khảo thờm để mở rộng kiến thức

- Một bộ phận phụ huynh chưa quan tõm đến việc học của học sinh mà phú mặc cho nhà trường

* Đối với giỏo viờn :

- Do thời lượng một tiết học được hạn định chỉ 45 phỳt nờn nhiều khi giỏo viờn khụng cú

đủ thời gian để hướng dẫn cỏc em một cỏch kĩ càng

- Khi xõy dựng dàn ý cho bài làm, giỏo viờn dễ thiờn về cảm nhận chủ quan khi đưa ra

những gợi ý, uốn nắn học sinh, khiến cỏc em trở nờn rụt rố, thiếu tự tin, vỡ vậy mà khả năng tư duy, sỏng tạo của học sinh khụng được phỏt huy

Cụ thể qua điều tra thực tế học sinh ở các lớp 6,7 các năm trớc, tôi nhận thấy ý thức học tập bộ môn Ngữ văn còn cha cao và kết quả cụ thể qua khảo sát chất lợng về kĩ năng làm văn miêu tả nh sau:

Giỏi, Khá: 24,6%; Trung bình: 45%; Yếu: 28,3%; Kém: 2,1%

Qua số liệu trên, tôi nhận thấy rằng, tỉ lệ học sinh yếu kém vẫn còn nhiều, kĩ năng viết văn miêu tả của các em đang còn nhiều hạn chế Từ thực tế đó, là ngời trực tiếp giảng dạy bộ môn Ngữ văn, tôi đã

cố gắng để tìm ra phơng pháp nhằm nâng cao chất lợng bộ môn Ngữ văn nói chung cũng nh kĩ năng làm văn tả cảnh cho học sinh lớp 6 nói riêng

2.2 Cỏc giải phỏp để giỳp học sinh rốn kĩ năng làm văn tả cảnh

Qua tìm hiểu thực trạng dạy học môn Ngữ văn ở 6 trờng THCS nói chung và trờng THSC Hồng Thủy nới riêng, bản thân đã thực hiện các giải pháp để rèn kĩ năng tả cảnh cho học sinh lớp 6 nh sau:

2.2.1 Trớc hết, giáo viên cần giúp học sinh biết cách xác

định đúng yêu cầu của đề bài để xây dựng hớng làm bài.

Đề tài, chủ đề của bài văn quyết định cách quan sát, tìm ý, sắp xếp ý và cách diễn đạt của bài văn Nếu không nắm vững yêu cầu của đề ra thì bài văn sẽ đi chệch hớng và không đạt yêu cầu Nhiều học sinh làm văn lạc đề, xa đề là vì vậy Bởi thế, công việc

đầu tiên cần làm là luyện tập cho học sinh tìm hiểu đề để xác

định đúng yêu cầu đề ra

Các yêu cầu của đề đều nằm trong toàn bộ “lời văn” của đề ra Vì thế việc đầu tiên là tìm những từ ngữ thể hiện yêu cầu của đề bằng cách trả lời các câu hỏi : Tả cái gì ? ( xác định đối tợng miêu tả ), tả nh thế nào ? ( đặc điểm, tính chất của đối tợng ), Tả lúc nào ? ở đâu? ( thời gian, không gian ), tả để làm gì ? ( mục đích miêu tả ) Khi trả lời tất cả các câu hỏi này chúng ta sẽ định hớng “bộ xơng”, cái “ khung “ của bài văn

* Ví dụ: Em hãy miêu tả quê hơng em vào một buổi chiều nắng

đẹp

Giáo viên cho học sinh thấy: Trên đây là một đề bài dạng miêu tả cảnh tổng hợp Vậy thế nào là cảnh tổng hợp? Giáo viên phải chỉ rõ cho học sinh thấy ta cần xác định cảnh tổng hợp nhờ những từ ngữ nào?

Đề yêu cầu tả cảnh tổng hợp thờng chứa những từ ngữ nh: “một miền quê, quê hơng em, cảnh vùng quê, hoặc cảnh nơi em ở ” Cảnh tổng hợp là nh thế nào?- Là cảnh gồm nhiều cảnh nhỏ, cảnh lẻ Những cảnh nhỏ, của quê hơng hay miền quê thờng là cánh đồng, dòng sông, con đờng làng, cây đa giếng nớc sân đình, khu vờn nhà sau đó giúp học sinh hình dung đợc cụ thể về cảnh miêu tả ở thời gian nào? (mùa nào) ở không gian nào? ( cảnh đó nh thế nào) Việc xác định

đợc đúng yêu cầu của đề nh ở ví dụ trên sẽ giúp các em rất nhiều trong việc định hình đợc đối tợng miêu tả

2.2.2 Hớng dẫn cách tìm ý cho bài văn tả cảnh.

Khi học sinh đã xác định đúng yêu cầu của đề, xác định chính xác đối tợng miêu tả nhng chắc chắn cha thể định hình đợc hớng đi cho bài viết Để giúp học sinh định hình đợc hớng đi của bài viết văn tả cảnh, tôi đã hớng dẫn học sinh bớc tìm ý cho bài văn tả cảnh:

- Nhất nhất phải theo một trình tự: Tìm ý bao quát không gian của cảnh chung sẽ tả, sau đó cụ thể sẽ có những cảnh nào? Cảnh nh thế nào?

- Bao quát không gian cảnh đợc coi là một thao tác sơ khoáng của bức tranh cảnh, rất quan trọng trong việc định hình tâm thế cũng

nh nhãn thế cho ngời thởng thức bức tranh cảnh bằng ngôn từ Vậy học sinh cần phải nắm đợc cách viết phần bao quát không gian cảnh nh thế nào ? Thực tế tôi thấy học sinh thờng viết một cách cộc lốc, cụt lủn, có khi chỉ viết đợc một, hai câu cho phần tả bao quát Nên dù không phải lĩnh vực tự nhiên, nhng tôi đã đa ra theo ý nh một công thức dễ nhớ cho học sinh:

+ Để tả bao quát cảnh, trớc hết phải có câu xác định vị trí miêu tả khái quát Thờng là một vị trí cao hơn, xa cảnh trung tâm để có thể chụp đợc toàn cảnh miêu tả vào nhãn quan của ngời quan sát một cách tơng đối trọn vẹn

+ Sau câu văn giúp ngời đọc biết đợc vị trí của ngời quan sát là những lời văn nhận xét, đánh giá khái quát đầy nghệ thuật về cảnh chung đó

Cũng không quên lu ý với học sinh rằng: Lời văn nhận xét, đánh giá khái quát đầy nghệ thuật là những lời văn sử dụng linh hoạt các biện

pháp tu từ sao cho cảnh tả nổi lên sống động, tự nhiên, hồn hậu, trong sáng sát hợp với yêu cầu của đề mà phần (a) đã xác định và mang tính biểu cảm của ngời quan sát cảnh

Ví dụ: Tả cảnh quê hơng em vào một buổi sáng mùa thu:

Đứng trên đầu đê, ngắm nhìn toàn cảnh làng quê, tôi nh đang

đắm mình trong sắc thu vàng của chốn quê hơng thanh bình, trù phú.

Hay một ví dụ khác về cảnh quê hơng vào sáng mùa xuân :

Đứng giữa cánh đồng giang rộng cánh tay mà cảm nhận về làng quê Ôi! quê hơng tôi đẹp nh một nàng tiên đang mỉm cời trớc nhân gian Thật ấm áp, thanh bình đầy sức sống,

- Những ý cốt yếu nhất của một dàn bài văn miêu tả cảnh còn là

cụ thể những cảnh nào? ( Nếu là đề tổng hợp thì cảnh sẽ chia thành nhiều cảnh đơn, nếu là đề tả cảnh đơn thì cảnh đơn sẽ có có những điểm nổi bật gì? Nh thế nào? )

Muốn nh thế thì ngời viết phải biết quan sát và dẫn ra đợc hình

ảnh cụ thể, tiêu biểu Nhng học sinh phần lớn thờng sa vào kiểu gặp

đâu nói đó và không hề xác định đợc rằng mình đang tả cảnh có mục đích là làm nổi lên diện mạo cảnh nh thế nào, có làm bật lên

đ-ợc t tởng chủ đề mà mình đã xác định đđ-ợc ở đầu bài yêu cầu không? Để khắc phục đợc tình trạng này, tôi cho học sinh luyện kỹ năng xác định, lựa chọn những đặc điểm tiêu biểu của cảnh sẽ tả

*Ví dụ: Cảnh khu vờn vào buổi sáng mùa thu thì có những đặc

điểm gì nổi bật?

Đầu tiên, giáo viên cho học sinh xác định chủ đề của cảnh sẽ dựng

là cảnh khu vờn tơi tốt, đầy hoa thơm trái ngọt, rất thanh bình, dân giã mà mang đợc vẻ trù phú của chốn quê hơng yêu dấu, đặc biệt cảnh phải mang đợc dáng dấp của thời gian, không gian mà đề quy định

(có đặc trng của mùa thu) Sau đó giáo viên hớng cho học sinh tái hiện từng hình ảnh của khu vờn theo trí tởng tợng nhng phải sát với hiện thực

Ví dụ: Cảnh giàn thiên lý trớc sân nhà ngào ngạt dậy hơng buổi sớm, hình ảnh cây cau cạnh bể nớc với những tàu lá già dang rộng,

đọt lá non cao vút; hình ảnh vờn hoa đua sắc vàng thu cùng ong b-ớm; hình ảnh vờn rau tơi tốt cũng rất mang đặc trng mùa thu: cải sen làm da đang lên ngồng, trổ hoa vàng rực, những ngọn mồng tơi

đang quăn mình leo lên bờ dậu để ra quả vắt mình sang thu; tiếp

đó là hình ảnh hàng cây ăn quả với những hơng vị màu sắc của thu: Thơm lựng chuối tiêu trứng cuốc đốm vàng, những trái na mở mắt nhìn nắng thu, cây hồng trái chín nh những chấm son trên nền trời thu

Với cách làm nh trên tôi đã cho học sinh luyện tập tìm đặc điểm cho nhiều cảnh khác nhau với những thời gian, không gian đa dạng Các em đợc luyện tập dới hình thức: “thi nhau tìm đặc điểm”, giáo viên hệ thống và giúp các em chọn lựa những đặc điểm tiêu biểu nhất trong mỗi cảnh Nh thế sẽ tạo đợc hứng thú của học sinh với cảnh

sẽ tả

2.2 3 Rèn kỹ năng diễn đạt cho học sinh trong văn miêu tả cảnh.

Tìm đợc đặc điểm tiêu biểu của cảnh sẽ tả đã là một bớc quan trọng song cha phải là đã tả cảnh Miêu tả cảnh là dựng lại đợc cảnh một cách sống động, chân thực và có tính nghệ thuật Vậy những

đặc điểm vừa tìm đợc ở trên sẽ đợc diễn đạt nh thế nào? Đó là một

điều giáo viên chúng tôi rất quan tâm

Thực tế là qua việc chấm bài văn miêu tả của học sinh, tôi thấy một điều đáng buồn là vốn ngôn từ của các em rất nghèo nàn, diễn

đạt lủng củng, thờng xảy ra hiện tợng bí từ, dùng từ sai nghĩa , lặp từ, lặp ý Nh vậy, để bài làm văn của học sinh diễn đạt trong sáng có sức hấp dẫn tôi nghĩ rằng không có cách nào khác ngoài việc trau dồi ngôn từ nghệ thuật cho mỗi học sinh Để học sinh tự giác làm điều này là một việc làm rất khó, mà nên để học sinh tự làm sau khi giáo viên đã tạo đợc trong lòng học sinh sự yêu thích ngôn từ nghệ thuật, cũng nh niềm yêu thích đối với môn học Dựa vào tâm lý lứa tuổi, chúng tôi đã gieo niềm yêu thích này qua việc cung cấp và phân tích một số t liệu đợc giáo viên chọn lọc kỹ càng trích trong các tác phẩm của các nhà văn

Ví dụ: Đoạn trích miêu tả cảnh trong vờn dới nắng chiều sau đây:

“ Chiều buông, ánh mặt trời trở nên vàng sậm hơn ánh chiều vàng trải lên cành lá, mái nhà một màu vàng ong nom đẹp lạ Vờn cây nhà tôi cũng vậy Giàn bầu mậm xanh tơi, lá non màu xanh nhạt, lá già thì xanh thẫm ánh nắng chiều chiếu xuống giàn bầu, bí, cái cốt lá xanh ngắt lọc qua một lợt hắt một màu xanh ngọc bích xuống vờn Nhãn, bởi, mít và các loại cây khác nữa, tất cả đều xanh um tùm, nom

nh chiếc ô khổng lồ Đó là màu xanh no nắng, no gió và no thức nuôi cây Vờn cây lao xao, gió thoảng đâu đây mùi hơng quả chín,

h-ơng hoa ngọt lịm ”

Giáo viên cũng cần lu ý với học sinh rằng, vẽ nên một bức tranh sinh

động bằng ngôn ngữ là yêu cầu cao đối với văn miêu tả Do đó, hệ thống từ ngữ thờng đợc dùng để tả cảnh thờng là những tính từ, từ láy Bởi đây là lớp từ có giá trị gợi tả cao Sau mỗi một vài đoạn văn

nh thế, giáo viên phân tích những hình ảnh ngôn từ nghệ thuật sáng giá sao cho tạo đợc hứng khởi ở học sinh, kích thích các em thích tìm