SKKN những giải pháp cơ bản nhằm nâng cao hiệu quả bồi dưỡng học sinh giỏi môn sinh học 8 và 9

QUẢNG BÌNH, THÁNG 7 NĂM 2018 CéNG HßA X· HéI CHñ NGHÜA VIÖT NAM §éc lËp - Tù do - H¹nh phóc S¸ng kiÕn kinh nghiÖm NHỮNG GIẢI PHÁP CƠ BẢN nh»m n©ng cao hiÖu qu¶ båi dìng häc sinh giái m«

QUẢNG BÌNH, THÁNG 7 NĂM 2018

CéNG HßA X· HéI CHñ NGHÜA VIÖT NAM

§éc lËp - Tù do - H¹nh phóc

S¸ng kiÕn kinh nghiÖm NHỮNG GIẢI PHÁP CƠ BẢN nh»m n©ng cao hiÖu qu¶ båi dìng

häc sinh giái m«n sinh häc 8,9

Họ và tên: Trần thị Bích Liên

Chức vụ: Giáo viên

Đơn vị công tác: Trường THCS Mai Thủy

Quảng Bình, tháng 5 năm 2018

1-Phần mở đầu:

1.1-Lý do chọn đề tài:

Một trong những chủ trương lớn của Đảng và nhà nước ta đối với giáo dục trong thời kì đổi mới, là nâng cao nhân lực bồi dưỡng nhân tài cho đất nước Muốn

làm được việc này thật không dễ, nó đòi hỏi sự nổ lực sáng tạo không biết mệt mỏi của những người làm công tác giáo dục nói chung và đội ngũ giáo viên làm công tác bồi dưỡng học sinh giỏi nói riêng Để thực hiện tốt chủ trương của Đảng và Nhà nước trong những năm qua PGD-ĐT Lệ thủy, Ban giám hiệu nhà trường rất chú trọng về công tác BDHSG, đây là nhiệm vụ trọng tâm, không ngừng nâng cao trình độ chuyên môn, nâng cao chất lượng giáo dục mà còn khẳng định uy tín và danh dự của giáo viên và nhà trường nên nhà trường xem như chỉ tiêu cứng dựa vào đó để đánh giá chất lượng giáo dục của các trường, của giáo viên trên địa bàn huyện

Do đó BDHSG là một nhiệm vụ hết sức nặng nề, vất vã, đầy thử thách nhưng vinh quang với những người làm nghề dạy học nhằm để lựa chọn những mầm giống tương lai cho đất nước trong sự nghiệp trồng người Giúp cho học sinh thực hiện được ước mơ là con ngoan, trò giỏi có định hướng đúng về nghề nghiệp của mình trong tương lai

Sinh học cũng như các môn học khác trong các cuộc thi học sinh giỏi hàng năm do tỉnh, huyện tổ chức, lượng kiến thức vô cùng rộng lớn, thời gian bồi dưỡng

có hạn, việc đầu tư suy nghĩ và thời gian nghiên cứu tìm ra cách dạy như thế nào cho có hiệu quả cũng rất khó Câu hỏi mà bản thân tôi khi tham gia BDHSG cũng

tự đặt ra cho mình như: Với thời gian như thế này dạy như thế nào để đạt kết quả cao? Dạy như thế nào để lôi kéo các em làm cho các em phát huy hết năng lực của mình? Làm sao để mang lại thành tích cho nhà trường, niềm vinh dự cho bản thân, cho các em, đồng thời giữ được uy tín của mình trước học sinh và phụ huynh? Nỗi băn khoăn đó luôn thường trực trong suy nghĩ của tôi Bằng chính nổ lực trong suy nghĩ đó, trải qua 8 năm làm công tác giảng dạy và bồi dưỡng HSG ở huyện, ở trường tôi đã tự tìm tòi, nghiên cứu, trao đổi với đồng nghiệp nên có một số thành

quả nhất định Vì vậy tôi mạnh dạn chọn đề tài : “Những giải pháp cơ bản nhằm nâng cao hiệu quả bồi dưỡng học sinh giỏi môn sinh học 8,9”

Đề tài này, bản thân sử dụng một số giải pháp được rút ra từ công tác bồi dưỡng

học sinh giỏi, kinh nghiệm qua nhiều năm liên tục, có thể giúp đồng nghiệp tham khảo, hy vọng rằng những kinh nghiệm nhỏ này sẽ tháo gỡ những vướng mắc về công tác BDHSG môn sinh ở trường

1.2-Phạm vi áp dụng đề tài:

-Bồi dưỡng HSG là một việc làm cần thiết đối với tất cả các khối lớp trong nhà trường, ở đây tôi chỉ nghiên cứu trong phạm vi hẹp Đó là bàn về một số giải pháp BDHSG môn sinh 8 ở trường THCS, trong phạm vi đề tài có một số giải pháp có thể áp dụng cho các môn học khác như: Địa, sử, lý, hóa,

2-Phần nội dung

2.1-Thực trạng của nội dung cần nghiên cứu:

a-Thuận lợi:

- Công tác BDHSG được sự quan tâm của BGH nhà trường, cấp ủy Đảng, chính quyền địa phương trên địa bàn và sự đồng thuận của các bậc phụ huynh

-BGH xây dựng kế hoạch rất sớm, phân bố thời khóa biểu khoa học tạo điều kiện cho giáo viên có thời gian để bồi dưỡng

- Bản thân qua nhiều năm trực tiếp giảng dạy bộ môn sinh học 8 và tham gia bồi dưỡng ở trường, tôi đã tích cực tìm tòi, đọc tài liệu, tiếp cận với các đề thi HSG của huyện, tỉnh và tham khảo các đề thi các tỉnh có ghi chép tích lũy thường xuyên nên cũng có một số kinh nghiệm

- Nhiều năm liền tham gia BDHSG đạt kết quả cao: 6 giải nhất đồng đội (1 giải nhất đồng đội sinh học 7 và 5 giải nhất môn sinh học 8), 1 giải nhì đồng đội sinh học 7, 1 giải ba đồng đội sinh học 7 và nhiều giải cá nhân, đây cũng là động lực thôi thúc tôi BDHSG đạt kết quả

b.Khó khăn:

- Sinh học 8 là môn khoa học thực nghiệm, nhưng nặng về phần lý thuyết, kiến thức trừu tượng khó hiểu Câu hỏi, bài tập nêu ra đòi hỏi học sinh phải vận dụng những tri thức đã lĩnh hội nhằm giải thích một số hiện tượng thực tế, tìm ra cơ sở khoa học của biện pháp vệ sinh, xác định mối quan hệ giữa cấu tạo và chức năng giữa các hệ cơ quan Rõ ràng câu hỏi, bài tập đưa ra học sinh phải tích cực suy nghĩ dựa trên vốn kiến thức đã lĩnh hội để giải đáp những vấn đề đặt ra, học sinh sẽ không thể trả lời được nếu chỉ “học vẹt”, đặc biệt câu hỏi đặt ra có tính chất nêu vấn đề, trong nội dung câu hỏi có chứa đựng những mâu thuẫn, học sinh không chỉ đơn thuần tái hiện các tri thức để lĩnh hội mà phải vận dụng tri thức đó một cách sáng tạo, nên một số em không thích học kể cả học sinh giỏi, một vài phụ huynh

không ủng hộ vì xem đây là môn học phụ, ít khi thi Vì vậy trong khi chọn đội tuyển gặp không ít khó khăn khi thu hút những học sinh giỏi Đây là nguyên nhân ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng đội tuyển

- Môn sinh học 9 các em phải học vượt cấp nên gặp nhiều khó khăn khi tiếp nhận kiến thức, bài tập phần di truyền học mới, khó, trừu tượng

- Tài liệu để bồi dưỡng HSG bộ môn sinh 8,9 còn ít chủ yếu bám vào chuyên đề, SGK, SGV, sách học tốt, sách tham khảo

- Trường học 2 buổi/ngày nên phòng học dành cho lớp BDHSG còn thiếu chủ yếu học tranh thủ ở phòng bộ môn, phòng tổ

2.2- Các giải pháp thực hiện:

a-Tuyển chọn đội tuyển, lên kế hoạch, lập chương trình bồi dưỡng, giới thiệu tài liệu để học và tham khảo.

Đây là giải pháp hết sức quan trọng trong công tác bồi dưỡng, bản thân được nhà trường phân công bồi dưỡng luôn đề cao trách nhiệm, lựa chọn đội tuyển cẩn thận, có chất lượng, lựa chọn học sinh phải có tố chất, chăm chỉ, ngoan, có niềm say mê môn học Qua thời gian bồi dưỡng phải nắm bắt được sức học của học sinh

để chọn đúng đối tượng khi xếp vào danh sách đội tuyển (chính thức, dự bị)

Lập chương trình bồi dưỡng phải bám sát chuyên đề của PGD, bao quát nội dung kiến thức trong chương trình sinh học Vào đầu năm học lên kế hoạch, lập chương trình để có định hướng trong công tác bồi dưỡng

Tài liệu học và tham khảo: Sách chuyên đề của PGD phát hành; Sách giáo khoa, sách gáo viên, sách học tốt của nhà xuất bản Nguyễn Văn Sang; sách giải phẫu sinh lý người, sách bài tập di truyền sinh học 9; sách 126 bài tập di truyền sinh học nhà xuất bản Nguyễn Văn Sang và một số đề thi các năm học trước

b- Xác định tư tưởng cho học sinh khơi dậy lòng yêu thích bộ môn.

Việc xác định tư tưởng cho học sinh, khơi dậy lòng say mê và hứng thú môn học cho học sinh là một yếu tố rất quan trọng ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng học tập của học sinh và chất lượng đội tuyển Để học sinh có thái độ tích cực, trong các giờ dạy chính khóa khi dạy tôi tận dụng khai thác triệt để phương tiện dạy học,

sử dụng phương pháp dạy học tích cực cùng với sự nhiệt tình của cô để lôi kéo các

em Ngoài giờ học chính khóa tôi thường dành thời gian tâm sự, phân tích cho các

em hiểu lợi ích sau này của việc bồi dưỡng học sinh giỏi chứ không đơn thuần học bồi dưỡng để thi là xong mà BDHSG sinh học 8,9 là cở sở để các em đi sâu vào nghiên cứu bộ môn sinh học 10,11,12, các em có một khối lượng kiến thức vững chắc, có được phương pháp học tập tốt, thi có giải các em có cơ hội học bồi dưỡng tại Kiến Giang để dự thi HSG cấp tỉnh, đồng thời các em có kiến thức để học tốt bộ môn sinh ở trường THPT để dự thi đại học Từ đó các em thấy được tầm quan trọng của môn sinh học và có thái độ tích cực hơn

Trong các giờ dạy tôi thường kể cho học sinh nghe những câu chuyện có liên quan nội dung bài học, rồi những buổi bồi dưỡng, giờ nghĩ giải lao, cô trò quây quần bên nhau tâm sự, kể chuyện những học sinh giỏi đã đạt giải qua các năm cho các em biết nhằm kích thích, tạo cho các em niềm say mê môn học

Ngoài ra để tạo điều kiện cho các em tham gia các môn học khác được tốt, tôi thường đề xuất chuyên môn bố trí thời gian bồi dưỡng phù hợp, tránh hiện tượng nhồi nhét kiến thức cho học sinh (giai đoạn đầu 1buổi/1 tuần; giai đoạn sau 2-3 buổi/ 1 tuần)

c-Thầy cô phải tạo được niềm tin cho học sinh

Giải pháp này cũng hết sức quan trọng vì học sinh có niềm tin ở người thầy của mình thì mới tự nguyện, cố gắng đem hết sức mình để học tập, phấn đấu Thường thì học sinh đòi hỏi hy vọng nhiều ở thầy cô của mình như là: Người có thể chỉ bảo cho các em vượt qua những khó khăn trong học tập, trong cuộc sống

sự nghiệp Chính niềm tin ở người thầy giúp các em có đủ nghị lực vượt qua mọi trở ngại Muốn vậy mình phải chứng tỏ năng lực thực sự của mình trong mọi mặt nhất là về kết quả giảng dạy và kết quả bồi dưỡng qua các năm Đồng thời mình phải tạo được uy tính trước học sinh, phụ huynh và đồng nghiệp

d-Thầy cô cần phải gần gũi với học sinh biết cách động viên khơi dậy lòng say mê sáng tạo của học sinh.

Đây cũng một giải pháp đóng vai trò hết sức quan trọng, nếu mình mà rời xa học sinh, không gần gũi để hiểu được đối tượng thì rất khó thành công trong công tác bồi dưỡng Bởi vậy chúng ta không nên đặt mình ở một vị thế để rồi học sinh rất ngại khi gặp thầy cô trao đổi bài Phải làm sao để học sinh xem mình như là

người cha, người mẹ, anh, chị trong gia đình, người bạn trong học tập Chúng ta phải trò chuyện, nắm bắt hoàn cảnh của học sinh, quan tâm động viên về vật chất lẫn tinh thần, dù một tập giấy nháp, một ngòi bút, nhưng lòng các em luôn có ấn tượng tốt về cô của mình Trong những giờ lên lớp, tôi đặt ra câu hỏi hoặc một bài tập học sinh trả lời Học sinh trả lời có ý đúng tôi thường khen ngợi động viên khích lệ các em Khi giao bài về nhà không học hay không làm bài lần thứ nhất nhắc nhở, nhưng qua lần thứ 3 trở đi thì mình phải tìm hiểu nguyên nhân, lý do, báo cho phụ huynh biết để tạo điều kiện cho các em, đồng thời có biện pháp đối với các em

Trong quá trình dạy, đôi khi tôi có nặng lời với học sinh khi học sinh không học bài, giao bài về nhà không làm, nhưng các em rất hiểu cô của mình, tất cả vì các em, khi các em nhận ra biết lỗi của mình lần sau các em ít khi tái phạm trừ những trường hợp đặc biệt Bản thân tôi áp dụng giải pháp nhiều năm rất hiệu quả

Đa số các em đi học đều say sưa, tự giác học kể cả những khi cô giáo bận, giao bài

là các em hoàn thành tốt

g-Hướng dẫn cho học sinh về phương pháp học và cách học đối với bộ môn sinh học.

*Phương pháp học tập: học theo kiểu “Tái hiện kiến thức”

-Trước tiên các em phải đi học chuyên cần, ghi chép bài đầy đủ, rõ ràng, học bài

cũ, chuẩn bị bài mới trước khi lên lớp, tập trung nghe giảng những kiến thức cô giáo diễn giải mà các em nắm bắt trên lớp không kịp thì nên ghi vào vở nháp

- Về nhà sau khi ăn uống, nghỉ ngơi các em ngồi vào bàn học bài tái hiện lại kiến thức được học trên lớp

*Cách học:

-Trước khi lên lớp các em đọc kỉ bài, nghiên cứu bài mới, tìm xem câu nào là quan trọng rồi dùng bút đánh dấu hoặc gạch chân các từ ngữ hoặc các câu đó (làm như vậy, khi cô hỏi các em dễ tìm kiến thức để trả lời) Thông thường ngay trong SGK những thông tin nào quan trọng nhất ở mỗi bài cũng được in nghiêng hoặc nhấn mạnh lại sau phần tóm tắt Tuy nhiên các em phải tìm thêm các ý dẫn đến kết luận quan trọng mà SGK đưa ra

- Muốn giải quyết các câu hỏi lý thuyết thì các em phải tự đặt câu hỏi: Tại sao lại như thế này? Cái này dùng để làm gì? Có ý nghĩa gì? Nếu là HSG không các em phải đặt ra câu hỏi: làm thế nào để người ta biết được điều đó? Tất cả các câu hỏi đặt ra cô mong các em nhằm giải quyết ý nghĩa đích thực của từng câu hỏi Có thể ban đầu các em học như thế này chậm nhưng các em nhớ lâu và khắc sấu được kiến thức; giải quyết được câu hỏi khó mà cô giáo đặt ra, tránh hiện tượng học vẹt, học mà không hiểu gì Đối với bài tập di truyền thì phải nắm được phương pháp giải bài tập

- Sau khi kết thúc một bài hay một chương, một học kì các em cần lưu ý;

+Nắm vững chương

+Nắm vững số bài trong chương

+Nắm vững số ý chính trong bài

+Nắm vững số ý phụ trong mỗi ý chính

+Nắm vững các ví dụ, bài tập trong SGK và liên hệ thực tế

- Để học tốt, một yếu tố không kém phần quan trọng, đó là sức khỏe Muốn có sức khỏe, ăn uống phải đủ chất, thường xuyên tập thể dục thể thao, ngủ đúng giờ, phải ngủ 1 ngày 8 tiếng

Ngoài phương pháp học tập trên các em nên coi môn học là niềm đam mê, luyện tập thật nhiều hình thành được kỹ năng, đặc biệt môn sinh gắn liền với cuộc sống hàng ngày chỉ cần để ý thì các em học bất cứ nơi đâu, bất cứ nới nào các em cũng

có thể học được

f- Dạy theo phương châm “dạy chắc cơ bản sau đó mới dạy nâng cao”

và sau đó tiếp tục dạy nhuyễn.

*Khi dạy đối tượng học sinh học đại trà:

Khi dạy ở các giờ dạy chính khóa giáo viên dạy kỉ các bài, trong tiết dạy giáo viên nên để ý đến học sinh được bồi dưỡng, có thể sử dụng những câu lệnh vv ở SGK hoặc có thể đặt những câu hỏi khai thác kiến thức vừa sức với học sinh, trong khi kiểm tra bài cũ giáo viên đặt câu hỏi chính sau đó đặt một số câu hỏi gợi ý có liên quan, nhằm kiểm tra học sinh nắm chắc kiến thức hay chưa Giáo viên đề xuất những học sinh được học bồi dưỡng phụ trách môn sinh ở lớp, để

giải những bài tập về nhà mà học sinh ở lớp không làm được làm như vậy giúp học sinh được bồi dưỡng khắc sâu thêm kiến thức cơ bản ở trên lớp

*Phương pháp dạy nâng cao: Có các bước sau:

Bước 1: Hệ thống kiến thức cơ bản theo từng chuyên đề (hoặc chương) để học sinh

có cách nhìn tổng quát, thấy được tính logic của mạch kiến thức

(lưu ý:Có thể Gv thể hiện bằng bản đồ tư duy, trong quá trình hệ thống kiến thức

Gv đặt một số câu hỏi nhằm giúp các em củng cố kiến thức được học ở trên lớp) Bước 2: Gv yêu cầu học sinh làm lại tất cả các câu lệnh, bài tập cuối bài ở SGK (Lưu ý: Trong quá trình thực hiện Gv phải theo dõi, hỗ trợ giúp các em tháo gỡ những vấn đề còn vướng mắc mà học sinh chưa hiểu)

Bước 3: Gv cung cấp cho học sinh một số kiến thức, câu hỏi, bài tập vận dụng và nâng cao Sau đó hướng dẫn học sinh làm

Bước 4: Gv giao bài tập về nhà, yêu cầu học sinh làm và học thuộc các kiến thức

đã học sau khi đến lớp Gv kiểm tra

*VD: Dạy bài tập lai 1cặp tính trạng của Menden

Tôi minh họa thêm rõ bước 1,3

I-Lý thuyết:

1.Các thuật ngữ:

- Tính trạng: là đặc điểm hình thái, cấu tạo, sinh lý của sinh vật

VD: HS tự nêu

- Cặp tính trạng tương phản:

Là 2 trạng thái biểu hiện trái ngược nhau nhưng cùng 1 loại tính trạng

VD: Hạt vàng, hạt xanh

- Giống thuần chủng: là giống đồng nhất, thế hệ sau giống thế hệ trước

2.Các kí hiệu của di truyền học:

- Cặp bố mẹ xuất phát: P

- Phép lai : X

- Thế hệ : F

+Thế hệ thứ nhất: F1

+Thế hệ thứ 2: F2

- Giao tử: G

3 Quy luật di truyền của Menden:

3.1.Quy luật đồng tính:

T/n: Xét tính trạng màu hạt ở đậu Hà Lan

Pt/c: Hạt vàng x Hạt xanh

F1 100% hạt vàng

Nội dung: Khi lai 2 cơ thể bố mẹ thuần chủng khác nhau bở 1 cặp tính trạng tương ứng thì các cơ thể lai ở thế hệ lai thứ nhất đều đồng tính về tính trạng của bố hoặc mẹ

Sơ đồ lai:

Pt/c: AA x aa

(H vàng) (H xanh)

Gp A a

F1 100%Aa ( Hạt vàng)

3.2 Quy luật phân tính:

T/n: Xét tính trạng màu hạt ở đậu Hà Lan

Pt/c: Hạt vàng x Hạt xanh

F1 100% hạt vàng

F2 75% hạt vàng : 25% hạt xanh

Nội dung: Khi lai 2 cơ thể bố mẹ thuần chủng khác nhau bởi 1 cặp tính trạng tương phản, thì ở thế hệ lai có sự phân tính về KH theo tỉ lệ trung bình 3 trội : 1 lặn

Sơ đồ lai:

Pt/c: AA x aa

(H vàng) (H xanh)

Gp A a

F1 100%Aa ( Hạt vàng)

F1xF1 Aa x Aa

GF1 A,a A,a

F2 1AA, 2Aa, 1aa

TLKG F2: 1AA: 2Aa: 1aa

TlKH F2: 3 hạt vàng: 1 hạt xanh

II.Bài tập

Vận dụng định luật đồng tính và phân tính của menden

Dạng 1: Bài toán thuận

Giải thiết cho biết tương quan trội lặn, cho biết KH của P Xác định kết quả lai ở thế hệ F1 và F2 về KG, KH

Phương pháp giải:

Bước 1: Quy ước gen ( nếu bài tập đã cho sẵn quy ước gen thì sử dụng quy ước gen đã cho)

Bước 2: Xác định KG của P

Bước 3: Viết sơ đồ lai

Lưu ý: Nếu bài tập chưa cho biết tương quan trội lặn thì phải xác định tương quan trội lặn trước khi quy ước gen

BT1: Ở cà chua tính trạng quả đỏ là trội hoàn toàn so với tính trạng quả vàng Cho cây cà chua quả đỏ thuần chủng thụ phấn với cây cà chua quả vàng.

a /Xác định kết quả thu được F1 và F2.

b Cho cà chua F1 lai với cây cà chua quả đỏ F2 thu được kết quả lai như thế nào?

Giải:

a.Theo bài ra ta có quy ước gen:

A Quả đỏ

a Quả vàng

Xác định KG của P

Cây cà chua QĐ thuần chủng có KG AA

Cây cà chua QV có KG aa

-Sơ đồ lai:

P.T/c AA x aa

(QĐ) (QV)

Gp A a

F1 Aa (QĐ)

F1x F1 Aa x Aa

GF1 A, a A, a

F2 AA; Aa; Aa; aa

+TLKG F2: 1AA: 2Aa : 1aa

+ TLKHF2: 3QĐ: 1QV

b.Lai cà chua F1 với cà chua QĐ F2

+ Cà chua QĐ F1 có KG Aa

+ Cà chua QĐ F2 có 2 KG: AA; Aa

Vậy ta có 2 phép lai:

Phép lai 1: AA x Aa

Phép lai 2: Aa x Aa

( HS tự viết sơ đồ lai)

BT2: ở lúa tính trạng cây cao là trội hoàn toàn so với tính trạng cây thấp Hãy xác định kết quả ở F1 trong các phép lai sau:

P1: Cây cao x Cây cao

P2: Cây cao x Cây thấp

P3: Cây thấp x Cây thấp

Giải:

Theo bài ra ta có quy ước gen:

A Cây cao

a Cây thấp

Xác định KG của P

Cây cao có KG AA, Aa

Cây thấp có KG aa

*Xét phép lai P1:

P1: Cây cao x Cây cao

Có 3 TH xảy ra:

TH1:

P: AA x AA

TH2:

P: AA x Aa

TH3:

P: Aa x Aa

( HS tự viết sơ đồ và xác định kết quả)

*Xét phép lai P2:

P2: Cây cao x Cây thấp

Có 2 TH xảy ra: