SKKN giải pháp tích hợp giáo dục ý thức bảo vệ môi trường cho học sinh thông qua bô môn địa lý 9

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM:GIẢI PHÁP TÍCH HỢP GIÁO DỤC Ý THỨC BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG CHO HỌC SINH THÔNG QUA BỘ MÔN ĐỊA LÍ KHỐI 9 PHẦN I: PHẦN MỞ ĐÂU 1.. Đó cũng chính là lý do tôi chọn đề tài "G

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM:

GIẢI PHÁP TÍCH HỢP GIÁO DỤC Ý THỨC BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG

CHO HỌC SINH THÔNG QUA BỘ MÔN ĐỊA LÍ KHỐI 9

PHẦN I: PHẦN MỞ ĐÂU

1 Lý do chọn đề tài.

1.1 Lí do.

Tình trạng ô nhiễm môi trường đang là vấn đề nhấc nhối cho toàn nhân loại: Ô nhiễm nguồn nước sông, ngòi ao, hồ, ô nhiễm không khí, ô nhiễm đất, ô nhiễm tiếng ồn, … Làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến cuộc sống con người Vì vậy vấn đề bảo vệ môi trường hơn bao giờ hết đã trở thành nhiệm vụ cấp bách của toàn xã hội Để khắc phục những hậu quả trên cần một thời gian dài, liên tục, tốn kém nhiều công sức lực và phải hành động ngay từ bây giờ Để bảo vệ môi trường nên bắt đầu bằng việc giáo dục ý thức cho mỗi người, phải bắt đầu giáo dục từ đối tượng học sinh chung và học sinh lớp 9 nói riêng Giáo dục môi trường cần được lồng ghép trong các môn học Vật lý, Hóa học, Sinh học, Công nghệ, GDCD, Lịch sử, Văn học, và các tiết học ngoại khóa

Từ khi loài người xuất hiện, giữa môi trường và con người chúng ta đã có mối quan hệ mật thiết với nhau đó là mối quan hệ hòa hợp Cùng với sự tiến bộ của xã hội loài người và theo thời gian dân số ngày một tăng lên, nhu cầu của con người ngày càng phức tạp hơn Sự hiểu biết về môi trường không đầy đủ khiến cho mối quan hệ trở nên “mâu thuẫn” dẫn đến một loạt các sự cố về môi trường như: hiệu ứng nhà kính, lỗ thủng tầng ô zôn, trái đất nóng lên, ô nhiễm môi trường nước, môi trường biển, ô nhiễm không khí, xuất hiện với cường

độ ngày một tăng nhanh Tình hình đó đã đặt ra cho toàn nhân loại thảm họa khôn lường ảnh hưởng trực tiếp đến sự sống của con người hiện nay và tương lai

Với tư cách là một giáo viên, một công dân đang sinh sống và giảng dạy ở một trường vùng sâu xa biên giới, đối tượng là học sinh dân tộc Bru Vân Kiều,

tôi đã nhận thức sâu sắc tầm quan trọng của môi trường rừng núi, nước đầu nguồn với cuộc sống con người, về trách nhiệm của mình với tuyên truyền bảo

vệ môi trường Tôi đã nhận thấy ý thức bảo vệ môi trường của học sinh chưa cao Bên cạnh đó còn có tình trạng học sinh cho rằng bảo vệ môi trường là trách nhiệm của chính quyền địa phương hoặc của người lớn Thực trạng đó đã làm hạn chế đến quá trình phát triển kinh tế địa phương, gây ra tác hại cho sức khỏe cộng đồng, hình thành các loại bệnh tật hiểm nghèo đến cộng đồng dân cư, gây

ô nhiễm môi trường đất, nước, và rừng đầu nguồn Vì vậy vấn đề tìm ra những biện pháp để bảo vệ môi trường ở địa phương là điều mà tôi luôn băn khoăn trăn trở trong quá trình dạy học

Trong quá trình dạy học bộ môn Địa lí ở trường, tôi dã lồng ghép việc giáo dục bảo vệ môi trường vào các bài dạy Đặc biệt là môn Địa lí lớp 9 Qua việc lồng ghép nội dung giáo dục bảo vệ môi trường, học sinh nhận thức được vai trò của môi trường cũng như sự tác động tiêu cực của con người tới môi trường, chắc chắn các em sẽ quyết định được hành vi của mình đối với môi trường Đó

cũng chính là lý do tôi chọn đề tài "Giải pháp tích hợp giáo dục ý thức bảo vệ

môi trường cho học sinh thông qua môn Địa lí 9"

1.2 Phạm vi nghiên cứu.

Sáng kiến đề cập đến những giải pháp nâng cao chất lượng công tác giáo

dục ý thức bảo vệ môi trường cho học sinh lớp 9 ở trường phổ thông dân tộc bán trú, đơn vị thuộc vùng có điều kiện kinh tế xã hội đặc biệt khó khăn, đối tượng

là học sinh người dân tộc Bru Vân Kiều

2 Điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm:

Giáo dục ý thức bảo vệ môi trường có vai trò quan trọng trong việc hình thành nhân cách của học sinh người dân tộc, giúp các em nhận thức rõ hơn mỗi quan hệ giữa môi trường với cuộc sống, biết yêu quý hơn môi trường sống của mình Từ đó các em có những giải pháp và hành động tích cực hơn đến môi trường sống quanh mình Điểm mới và vấn đề cần giải quyết của sáng kiến kinh nghiệm là đề cập đến các giải pháp và các hình thức để giáo dục hiệu quả ý thức bảo vệ môi trường cho học sinh lớp 9 thông qua dạy học bộ môn Địa lý trong

trường phổ thông dân tộc bán trú ở vùng có điều kiện kinh tế xã hội đặc biệt khó khăn, đối tượng là học sinh đồng bào dân tộc Bru-Vân Kiều

PHẦN II NỘI DUNG

1 THỰC TRẠNG CỦA NỘI DUNG CẦN NGHIÊN CỨU

1.1 Thực trạng của nội dung cần nghiên cứu

Ngay từ năm 1960 vấn đề bảo vệ môi trường đã được đặt ra nghiêm túc và

đã được nghiên cứu để tích hợp vào chương trình dạy học ở các trường THCS nhưng với mức độ còn hạn chế Đầu thập kỉ 80 nội dung GDMT đã được tích hợp vào chương trình giảng dạy các môn có nhiều khả năng tích hợp, trong đó môn Địa Lí được coi là phù hợp nhất Tuy nhiên chương trình GDMT ở trường THCS nói riêng và các cấp học khác nói chung chưa thống nhất Các phương pháp GDMT còn nặng về cung cấp kiến thức hơn là hình thành thái độ xúc cảm, hành vi quan tâm đến môi trường và vì môi trường cho học sinh

Với đặc thù của đơn vị trường phổ thông dân tộc bán trú là đóng chân trên địa bàn có nền kinh tế xã hội đặc biêt khó khăn, mặt bằng dân trí thấp, địa hình đồi núi hiểm trở, là nơi đầu nguồn của các con sông, suối, hay còn gọi là nước đầu nguồn Đời sống người dân còn nghèo, kinh tế chủ yếu dựa vào lâm nghiệp, phần đông gia đình thuộc hộ nghèo và cận nghèo Đồng bào chưa chú tâm đến việc học tập của con em Học sinh cũng không dành nhiều thời gian cho việc học tập ở nhà, chưa xác định rõ mục tiêu học tập Ý thức về bảo vệ môi trường của các em còn mơ hồ Việc xả rác lung tung, đi vệ sinh không đúng chỗ, chưa

có ý thức giữ gìn vệ sinh nguồn nước hay sử dụng tiết kiệm nước, hay tàn phá rừng đầu nguồn, phá hủy hệ sinh thái rừng mà không hề biết hậu quả ra sao vẫn còn diễn ra va xem như là hành động bình thường của cuộc sống Công tác vệ sinh lớp học, khuôn viên, phòng ở phải được thầy cô nhắc nhở kèm cặp mới thực hiện

2.2 Nguyên nhân hạn chế trong ý thức bảo vệ môi trường của học sinh

*Với học sinh: Hầu hết đều có chung một câu trả lời “Em chẳng biết tham

gia như thế nào, ai hướng dẫn” Như vậy nhìn từ phía học sinh nguyên nhân là

do các em chưa hiểu được là phải làm gì để bảo vệ môi trường, còn mơ hồ trong nhận thức, còn thờ ơ trước những thay đổi theo chiều hướng tiêu cực của môi trường và quá quen với những phong tục tập quán lạc hậu của đa số các em đã

có từ lâu, dẫn đến ý thức về bảo vệ môi trường còn hạn chế

*Với chính quyền địa phương: Chưa thật sự quan tâm chỉ đạo, tuyên

truyền cho mọi người ý thức được rằng môi trường ngày càng xấu đi và sự suy giảm của các nguồn tài nguyên là một thực tế đang được báo động khẩn Các cấp chính quyền cũng chưa hề có những hướng dẫn cho các em những việc cần làm cụ thể để bảo vệ môi trường như: Trồng cây xanh, vệ sinh khe suối, bảo vệ nguồn nước, thu gom và xử lý rác thải, vệ sinh thôn bản, xây dựng nhà vệ sinh gia đình, …

2 CÁC GIẢI PHÁP TÍCH HỢP GIÁO DỤC Ý THỨC BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG CHO HỌC SINH THÔNG QUA BỘ MÔN ĐỊA LÍ KHỐI 9 2.1 Chuẩn bị nghiên cứu nội dung bài giảng chu đáo.

a Nắm bắt kĩ mục tiêu và nội dung bài học

Công việc này tùy thuộc vào nội dung cụ thể của bài học đó Nếu như bài học tập trung vào phát triển các giá trị, quan điểm thì phương pháp đóng vai và thảo luận là thích hợp Còn nội dung dạy về môi trường trong thì phương pháp thực địa lại có hiệu quả hơn

c Nguồn tài liệu

Với giáo viên: Ngoài sách giáo khoa còn có sách giáo viên, bản đồ nên sưu tầm một số tranh ảnh, tư liệu liên quan đến nơi học sinh đang sinh sống và các mẩu vật có liên quan đến môi trường

Với học sinh, sách giáo khoa là nguồn tài liệu chính cùng với tập bản đồ hoặc quan sát trên thực tế ở địa phương mình đang sinh sống hay trên thông tin đại chúng

2.2 Áp dụng phương pháp dạy học phù hợp với nội dung bài giảng.

Thông thường tôi sử dụng các phương pháp sau trong dạy học để tạo hứng thú cho học sinh trong học tập đồng thời nâng cao hiệu quả giáo dục

- Phương pháp giảng giải

- Phương pháp đàm thoại

- Phương pháp sử dụng các phương tiện trực quan

- Phương pháp thảo luận nhóm

- Phương pháp đóng vai

- Phương pháp thực địa

- Phương pháp động não

2.3 Tích hợp kiến thức giáo dục bảo vệ môi trường trong giảng dạy chính khoá.

Tích hợp là sự kết hợp một cách có hệ thống các kiến thức giáo dục môi trường và kiến thức môn học thành một nội dung thống nhất, gắn bó chặt chẽ với nhau dựa trên những mối liên hệ về lý luận và thực tiễn được đề cập trong bài học

Như vậy, giáo dục ý thức bảo vệ môi trường không phải là muốn đưa vào bài học nào cũng được mà phải căn cứ vào nội dung cụ thể của bài học để thực hiện nội dung giáo dục bảo vệ môi trường, xác định mức độ tích hợp, lựa chọn các phương pháp dạy học tích cực trong giảng dạy một cách hợp lý và hiệu quả Trong thực tiễn giảng dạy của mình, tôi nhận thấy phải căn cứ vào vốn kiến thức đã có của học sinh, chuẩn bị nội dung tích hợp hay liên hệ thực tiễn hợp lý, gần gũi với các em đồng thời áp dụng phương pháp dạy học như đã nêu trên một cách hợp lý mới mang đến hiệu quả giáo dục cao Sau đây là các ví dụ minh họa tôi sử dụng khi dạy học giáo dục ý thức bảo vệ môi trường cho học sinh

Ví dụ 1: Khi dạy Bài 38-39: PHÁT TRIỂN TỔNG HỢP KINH TẾ VÀ BẢO

VỆ TÀI NGUYÊN, MÔI TRƯỜNG BIỂN - ĐẢO (SGK địa lí lớp 9) Đối với bài này giáo viên cần tích hợp theo mức độ toàn phần trong mục:

I Biển và đảo Việt Nam và mục III Bảo vệ tài nguyên và môi trường biển- đảo

- HS cần biết Việt Nam là quốc gia có đường bờ biển dài (3260 km) và vùng biển rộng (khoảng 1 triệu km2) có nhiều điều kiện để phát triển các ngành kinh tế biển

- HS hiểu việc phát triển các ngành kinh tế biển phải đi đôi với việc bảo vệ tài nguyên và môi trường biển - Đảo nhằm phát triển bền vững

- Giáo viên có thể sử dụng phương pháp tích hợp thảo luận nhóm, kết hợp với phương pháp sử dụng tranh, ảnh địa lí

Khi sử dụng phương pháp thảo luận nhóm trong tiết học này, bản thân tôi

đã thực hiện các bước như sau:

Bước 1: GV nêu chủ đề và các câu hỏi thảo luận

Bước 2: HS thảo luận theo nhóm nhỏ (06 HS) và trình bày kết quả

Bước 3: GV tóm tắt các ý kiến thảo luận, củng cố các điểm chính Cụ thể của vấn đề thảo luận:

? Để phát triển bền vững các ngành kinh tế biển cần phải quan tâm đến vấn đề gì? Nêu một số biện pháp cụ thể.

- Yêu cầu HS cần nêu được những vấn đề cần quan tâm: Bảo vệ nguồn tài nguyên biển, chống ô nhiễm môi trường biển, mỗi người tự giác và có ý thức về môi trường

- Một số biện pháp cụ thể: Không khai thác bừa bãi, quá mức các tài nguyên biển; không để xẩy ra các sự cố tràn dầu; hạn chế chất thải ra biển từ các nhà máy, rác thải đô thị… (minh họa bằng ảnh để học sinh nhận dạng sự cố về môi trường)

Qua thực tế kết quả thảo luận, dưới sự hướng dẫn cụ thể của giáo viên, tôi thấy rằng các em đã có những ý kiến, suy nghĩ, những quan điểm, thái độ về vấn

đề môi trường biển trong hiện tại và cả tương lai

Tôi có một câu hỏi tình huống cho học sinh trả lời trực tiếp: Hiện nay môi trường biển ở nước ta như thế nào? Có bị ô nhiễm không? Nguyên nhân ô nhiễm

đó là gì? Những câu hỏi tình huống đó đã tạo nên sự sôi nổi của HS trong quá

trình tự lực phát hiện vấn đề từ một tình huống thực, lựa chọn vấn đề cần giải quyết, từ đề xuất ra giả thuyết, tự đánh giá chất lượng và hiệu quả giải quyết vấn đề… và tôi cảm thấy được sự thành công của mình trong tiết dạy này

Đặc biệt trong những năm gần đây tình trạng ô nhiễm môi trường biển hết sức nghiêm trọng từ các khu nhà máy, khu xí nghiệp, bệnh viện, từ khu dân cư

mà đặc biệt là tình trạng xả nước thải từ khu công nghiêp FOMOSA ở Hà Tĩnh

đã ảnh hưởng lớn cả vùng biển miền Trung nước ta

Ví dụ 2: Bài 12: SỰ PHÁT TRIỂN VÀ PHÂN BỐ CÔNG NGHIỆP (SGK

địa lí lớp 9)

GV tích hợp theo mức độ liên hệ ở mục II Các ngành công nghiệp

- HS biết việc phát triển không hợp lí một số ngành công nghiệp đã và sẽ tạo nên sự cạn kiệt khoáng sản và gây ô nhiễm môi trường

- Thấy được sự cần thiết phải khai thác tài nguyên một cách hợp lí và bảo

vệ môi trường trong quá trình phát triển công nghiệp

Ở bài này GV cho HS thảo luận theo nhóm nhỏ để tìm hiểu về những nguyên nhân cơ bản làm cho môi trường bị ô nhiễm trong quá trình khai thác và chế biến

Muốn làm được điều đó HS cần phải xác định được địa bàn phân bố của các điểm khai và chế biến trong công nghiệp và liên hệ qua thực tế thông qua phương tiện thông tin đại chúng về các vụ việc có liên quan đến vấn đề môi trường Như chất thải độc hại của công ty bột ngọt Vedan trên sông Thị Vải, công ty Tungkuang, công ty TNHH Miwon, công ty thuộc da Hào Dương, công

ty giấy Việt Trì…

Vấn đề chất thải độc hại ở các khu công nghiệp, bệnh viện … đang hàng ngày, hàng giờ đe dọa đến môi trường sống của con người Từ nhận biết được những tác hại đó các em cũng sẽ thấy rằng trong một phạm vi hẹp trong nhà trường, mức độ rác thải của các em hằng ngày cũng góp phần làm cho môi trường xung quanh các em ô nhiễm Từ tích hợp vấn đề trong bài học, giáo viên

có thể lồng ghép giáo dục cho các em ý thức trong tiết kiệm điện, giữ gìn vệ sinh lớp học, … (minh họa hình ảnh ở phụ lục)

2.4 Tích hợp ý thức bảo vệ môi trường đất, rừng, nước, không khí thông qua phân môn địa lí 9.

Đối với những nội dung tích hợp này tôi thường sử dụng phương pháp vấn đáp, giảng giải

Ví dụ 1: Sử dụng phương pháp tích hợp bộ phận trong hoạt động nội khóa Khi dạy bài 28: Vùng Tây Nguyên Giáo viên chỉ tích hợp giáo dục bảo vệ

môi trường ở mục II Điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên của vùng

Học sinh biết được vùng Tây Nguyên có một lợi thế để phát triển kinh tế: Địa hình cao nguyên, đất ba dan, rừng chiếm diện tích lớn, tài nguyên khoáng sản phong phú đặc biệt là bô xít… Học sinh phải biết được rằng việc chặt phá rừng quá mức để làm nương rẫy và trồng cà phê, nạn khai thác khoáng sản đã

làm ảnh hưởng xấu tới môi trường (ví dụ: ảnh minh họa, nước bị ô nhiễm ,đất

bị sát lở, rửa trôi Vì vậy việc bảo về môi trường tự nhiên ,khai thác hợp lí tài

nguyên đặc biệt là thảm thực vật rừng là một nhiệm vụ quan trọng ở Vùng Tây Nguyên nói riêng và các vùng khác nói chung

Ví dụ 2: Sử dụng phương pháp hoạt động nội khóa tích hợp bộ về tình trạng lũ lụt ven biển miền trung thông qua bài 23: Vùng Bắc Trung bộ Ở phần II: Điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên của vùng.

Qua bài này học sinh biết được Vùng Bắc Trung Bộ là vùng có địa hình dốc, núi gò đồi, đồng bằng nhỏ hẹp ven biển Vùng có rất nhiều tài nguyên khoáng sản

Vùng Bắc trung Bộ nằm trong khu vực chịu tác động mạnh của bão, gió mùa đông bắc và gió phơn Tây Nam đã làm cho vùng này vừa lũ quét vừa hạn hán vừa nạn cát bay, cát lấn, ảnh hưởng đến sản xuất và đời sống đân cư ở trong vùng Nên công tác bảo vệ rừng là khâu then chốt ở vùng này

2.5 Tích hợp kiến thức giáo dục ý thức bảo vệ môi trường trong hoạt động ngoại khoá thông qua môn Địa lí lớp 9.

Đối với những nội dung tích hợp này tôi thường sử dụng phương pháp động não thông qua các hoạt động như tổ chức ngoại khoá, hoạt ngoài giờ lên lớp cho học sinh với nội dung sau:

- “Thực trạng môi trường Việt Nam và vấn đề bảo vệ môi trường cho sự

phát triển bền vững đất nước”

- Cảnh lũ lụt ở miền Trung, cảnh sa mạc hoá ở Nam Trung Bộ; cảnh đồi trọc miền Trung du và miền núi Bắc Bộ; cảnh phá rừng đầu nguồn ở Tây nguyên, Quảng Nam, Nghệ An, Thanh Hoá, Quảng Bình Cảnh ô nhiễm sông Sài Gòn, sông Thị Vải, sông Tô Lịch, sông Đồng Nai cảnh khai thác vàng bừa bãi ở Quảng Nam, khai thác than thổ phỉ ở Quảng Ninh, cảnh khu công nghiệp FOMASA ở Hà Tĩnh, cảnh đốt gạch không sử dụng công nghệ Tuy nen ở Nam Định

Sau khi xem mỗi đoạn phim, hình ảnh tôi đều đặt ra trước học sinh những câu hỏi và yêu cầu các em trả lời với nội dung:

+ Nguyên nhân đã tạo nên những hiện tượng trên?

+ Hậu quả của những hiện tượng trên?

Trên đây là một số ví dụ để thấy tình trạng ô nhiễm môi trường cần phải được quan tâm đúng mức, kịp thời từ đó tạo cho thế hệ trẻ có ý thức hơn trong bảo vệ môi trường Ở phạm vi hẹp hơn, học sinh có thể biết cách vệ sinh sân trường, biết đổ rác thải đúng nơi quy định, biết vệ sinh đường làng ngõ xóm Tôi cũng sử dụng các bài tập sau để cho học sinh vè nhà tìm hiểu thêm như:

- Hãy tìm hiểu về môi trường nơi em đang sống và các biện pháp bảo vệ môi trường?

- Hãy vẽ tranh về chủ đề bảo vệ môi trường với các nội dung sau:

+ Cảnh các bạn cùng khác lớp, cùng lớp hay cùng trường đang quét đường làng, ngõ xóm, quét trường, vớt rác thải tại sông ngòi

+ Cảnh các bạn đang trồng cây, tưới cây, bắt sâu cho cây nơi công cộng + Cảnh các bạn đang lau chùi tường, đi gom túi nilông

PHẦN III: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ.

1 Ý nghĩa của đề tài

Từ thực tiễn của bản thân, tôi tự nhận thấy, để không ngừng nâng cao chất lượng việc thực hiện mục tiêu tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường trong giảng dạy Bộ môn Địa lí ở lớp 9, người giáo viên giảng dạy phải tạo cho mình những năng lực sau:

Sau một thời gian tìm hiểu và vận dụng vào dạy học bài bản thân tôi tự nhận thấy, để không ngừng nâng cao chất lượng việc thực hiện mục tiêu tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường trong giảng dạy Bộ môn Địa lí ở lớp 9 thông qua các hoạt động sau: Hoạt động nội khóa, hoạt động ngoại khóa

- Báo cáo ngoại khóa về môi trường: Để mở rộng hiểu biết về môi trường địa phương, đất nước, toàn cầu

- Tổ chức các cuộc thi tìm hiểu môi trường ở địa phương, trong nhà trường:

Để phát triển khả năng tiềm ẩn trong học sinh (vẽ tranh, viết thơ, ca dao, sáng tác, sưu tầm tranh ảnh )

- Tổ chức nghiên cứu môi trường địa phương: Rèn luyện kỹ năng nghiên cứu (tìm tòi, thu thập, phân tích )

- Tổ chức tham quan môi trường ở địa phương: Mở rộng tầm nhìn về môi trường tự nhiên, xã hội Giáo dục lòng yêu thiên nhiên, yêu quê hương, đất nước

- Tổ chức cho học sinh tham gia các hoạt động bảo vệ môi trường ở nhà trường và địa phương

2 Kiến nghị, đề xuất

2.1 Đối với học sinh

Trước hết về phía học sinh, các em cần nhận thức đúng đắn và đầy đủ về môi trường của quê hương, đất nước Từ đó mỗi em xác định được bổn phận và trách nhiệm cơ bản của mình trong hiện tại và tương lai đối với việc bảo vệ môi