SKKN hướng dẫn học sinh thực hành từ loại tiếng việt

Hớng dẫn học sinh thực hành từ loại Tiếng ViệtA - PH Ầ N M Ở ĐẦ U I - Lý do chọn đề tài : Chúng ta có thể khẳng định rằng : “ Ngời thầy có vai trò quyết định trong quá trình giảng dạy

Hớng dẫn học sinh thực hành từ loại Tiếng Việt

A - PH Ầ N M Ở ĐẦ U

I - Lý do chọn đề tài :

Chúng ta có thể khẳng định rằng : “ Ngời thầy có vai trò quyết định trong quá trình giảng dạy và giáo dục, một lực lợng có chức năng đặc biệt chi phối và định h-ớng cho nguồn nhân lực tơng lai của đất nớc" Đặc biệt, nhiệm vụ của người giỏo

viờn tiểu học là cung cấp những kiến thức cách toàn diện cho học sinh Mỗi một học đều gúp phần hình thành và phát triển nhân cách của trẻ, cung cấp cho cỏc em những tri thức cần thiết để phục vụ cho cuộc sống, học tập và sinh hoạt sao cho tốt nhất và cú hiệu quả cao

Đợc phân công giảng dạy lớp 5, đặc biệt là giáo viên trực tiếp bồi dỡng học sinh giỏi, trong quá trình giảng dạy tôi thấy học sinh của lớp mình bồi dỡng rất cố gắng học tập, đặc biệt là môn Tiếng Việt Thực tế khi học đến phần từ loại Tiếng Việt thì nhiều

em còn lúng túng Với suy nghĩ : “ Làm thế nào để học sinh nắm chắc kiến thức này

và tự tin trong học tập ? “ nên tôi đã quyết định chọn đề tài “ Hớng dẫn học sinh thực hành về từ loại Tiếng Việt”

II.Mục đích và phơng pháp nghiên cứu :

-Để giúp cho chỳng ta thấy rừ vị trớ quan trọng của từ loại Tiếng Việt

-Để giúp học sinh tiếp thu bài giảng 1 cách nhẹ nhàng, khắc sâu kiến thức về từ loại

* Qua s¸ch gi¸o khoa, tài liệu tham khảo, phương ph¸p giảng dạy ph©n m«n và khảo s¸t thực tế để t×m ra c¸ch giải quyết vấn đề nªu trªn.

B - PH Ầ N N Ộ I DUNG

I vÞ trÝ :

Từ là đơn vị cơ bản của Tiếng Việt, có nghĩa và dùng để đặt c©u.Từ do tiếng tạo

thành

+Nếu từ chia theo cấu tạo th× là từ đơn, từ ghÐp hay từ l¸y.

+Nếu từ chia theo từ loại th× là danh từ, động từ, tÝnh từ

+Nắm dược điều này c¸c em hiểu rõ nghĩa của từ, ph©n biệt được và cã kiến thức

để t×m c¸c phụ từ như Định ngữ, Bổ ngữ

II.c¬ së lÝ luËn thùc tiÔn :

-Do không ph©n định đóng ranh giới của từ mà học sinh x¸c định từ loại sai

-Nhiều em kh«ng nắm được thuật ngữ "từ loại" nªn kh«ng hiểu đóng yªu cầu của bài tập

-Khi x¸c định từ loại học sinh còn gặp khã khăn trong nh÷ng trường hợp mà nghĩa của từ hoặc dấu hiệu h×nh thøc kh«ng râ rµng

-Thời gian luyện tập, số tiết luyện tập về từ loại Tiếng Việt còng chưa được nhiều

C C¸c biÖn ph¸p thùc hiÖn

Biện ph¸p gióp học sinh nắm chắc lÝ thuyết về từ loại:

I/Danh tõ :

a Danh từ là từ chỉ người, sự vật, hiện tượng.

VÝ dụ:

-Chỉ người: Anh , chị học sinh

-Chỉ vật: Nhà, bàn, ghế, c©y, Hà Nội

-Chỉ hiện tượng: giã, b·o, hßa b×nh

b Muốn biết một từ có phải là danh từ không thì cần phải thử xem:

-Thªm vào trước nã một từ chỉ số lượng (một, hai, vài, những,các ) xem cã được kh«ng, nếu được th× đóng là một danh từ

VÝ dụ: Hai h ọ c sinh

-Thªm vào sau nã một từ chỉ trỏ (nay, ấy, kia, đã ) xem cã được kh«ng nếu được th× đóng là một danh từ

VÝ dụ: H ọ c sinh ấy

c Danh từ cã nhiều loại: ph©n biệt danh từ chung với danh từ riªng:

1.Danh từ chung: là tªn gọi chung của một loại sự vật

VD: Học sinh, thành phố

2.Danh từ riªng: là tªn gọi riªng của một loại sự vật.

VD: Vâ Thị S¸u, nói Trường Sơn

-ph©n biệt danh từ cụ thể với danh từ trừu tượng

3.Danh từ cụ thể: chỉ những sự vật mà ta có thể nhận ra được bằng gi¸c quan

(nh×n, nghe,ngửi, thấy, đếm được )

VD: Nhà, tủ

4,Danh từ trừu tượng: chỉ những sự vật mà ta nhận ra được bằng suy nghĩ chứ

không phải bằng các giác quan.

VD: Niềm vui, đạo đức, thái độ

d.Trong câu, danh từ (Đứng một mình hoặc kèm theo các từ phụ thuộc) có thể

làm nhiều chức vụ khác nhau: Làm chủ ngữ, vị ngữ, trạng ngữ, định ngữ, bổ ngữ.

II/Động từ :

a Động từ chỉ hoạt động hay trạng thái của người, sự vật.

VD: Ngủ, chạy

b Cú hai loại động từ:

1. Động từ chỉ trạng thái, hoạt động do người hay sự vật thực hiện, không ảnh hưởng tới người hay sự vật khác gọi là động từ nội động.

VD: Em bộ ngủ.

2. Động từ chỉ hoạt động của người hay sự vật thực hiện có ảnh hưởng đến người hay sự vật khỏc gọi là động từ ngoại động

VD: Bác nông dân đang gặt lúa

-Các động từ: có, là, bị, được

3 Động từ "bị"và "được" chỉ trạng thái tiếp thu

4 Động từ "có" chỉ trạng thái tồn tại hặc sở hữu

5 Động từ "là" chỉ được dùng trong câu giới thiệu , nhận xét, đánh giá.

III/ Tính từ :

a TÝnh từ là từ chỉ tÝnh chất của người, loài vật, đồ vật, c©y cối như: màu sắc, h×nh thể, khối lượng, kÝch thước, dung lượng, phẩm chất

VÝ dụ : - Xanh, đỏ, xanh biếc, đỏ thắm (chỉ màu sắc)

6 Vu«ng, trßn, thon (chỉ hÝnh thể)

7 To, nhỏ,dài, ngắn (chỉ kÝch thước)

8 Nặng,nhẹ, nhiều, ít (chỉ khối lượng, dung lượng)

9 Tốt, xấu, thông minh (chỉ phẩm chất)

b Có hai loại tÝnh từ:

-TÝnh từ chỉ tÝnh chất chung, kh«ng cã mức độ:

VÝ dụ: Xanh, đỏ, dài, tốt

10.TÝnh từ chỉ tÝnh chất cã x¸c định mức độ hoặc có t¸c dụng gợi tả h×nh ảnh, cảm

xóc

Ví dụ: Xanh biếc, gầy nhom,

IV.§¹i tõ :

a Đại từ dung để thay thế cho danh từ,động từ hoặc tÝnh từ trong c©u

VÝ dụ: Có chẳng cã tổ,nã phai sống trong những hốc c©y tăm tối.

b.Trong giao tiếp người ta có thể dùng đại từ để xưng hô Đã là đại từ chỉ ng«i c¸c đại từ chỉ ng«i thường dïng là :

Ng«i thứ nhất: T«i, chóng t«i, tao, chóng tao

Ngôi thứ hai : mày , chóng mày…

Ngôi thứ ba : nã, chóng nó …

* Danh từ chỉ người còng thường được dïng trong xưng h« như đại từ chỉ ng«i VD: anh , chị , «ng , bà

5 Số từ - Phó từ- Từ chỉ quan hệ - Từ cảm

a Số từ là từ chỉ số lượng hoặc thứ tự

- Chỉ số lượng : một , hai , vài , dăm…

- Chỉ thứ tự : thứ hai , thứ tư…

b Phó từ : là những từ đi kÌm danh từ, động từ , tÝnh từ để bổ sung một số ý nghĩa cho c¸c từ ấy

VD: C¸c m«n học, rất giỏi, đẹp lắm , khoảng bốn mươi kg

PT PT PT PT

c Từ chỉ quan hệ (quan hệ từ , từ nối)

Từ chỉ quan hệ là từ dùng để nối c¸c từ trong c©u, c¸c vế c©u trong một c©u ghÐp …

VD: Nam và B×nh đi học

Nam lười học nªn bạn bị điểm kÐm

d Từ dïng làm dấu hiệu cho c¸c cảm xóc, t×nh cảm th¸i độ hoặc mục đÝch của

người nãi , người viết VD: «i, ạ, dạ , v©ng , nhÐ , nhỉ

11 C¸c từ gọi hộ : «i , hỡi , này , thưa…

12 C¸c từ đ¸p lời : v©ng , dạ, bẩm , ừ…

13 C¸c từ cảm th¸n : «i , chao «i, ai chà, ối , ối giờ ơi…

14 C¸c từ làm dấu hiệu cho mục đÝch , th¸i độ khi nãi hoặc viết : hả , hử , nào , đi ,

cơ , kia mà…

Bi

ệ n ph¸p 2: Đ ang th ự c h à nh t ừ lo ạ i

Để học sinh nắm vững lý thuyết gi¸o viªn cần sử dụng nhiều phương ph¸p dạy học cã hiệu quả (Đặc biệt tiết luyÖn tập cần lập bảng luyÖn tập từ loại để học sinh cã

sự ph©n biệt râ c¸c từ loại đ· học ) Để học sinh được tËp luyện kiểm tra,thử th¸ch kiến thứcvề từ loại, kĩ năng x¸c định và sử dụng đóng từ loại , gi¸o viªn ¸p dụng c¸c bài tập sau đ©y :

1 D ạ ng thø nh ấ t:

* X¸c định từ loại cho từ

Kiểu 1: Cho sẵn c¸c từ, yªu cầu học sinh x¸c định từ loại của c¸c từ đã

VD: X¸c định từ loại của c¸c từ sau: niềm vui, vui tươi, vui chơi, t×nh yªu, yªu th¬ng, d¸ng yªu

Để x¸c định từ loại của những từ này, ta xÐt ý nghĩa (chỉ đối tượng , chỉ hành động hay chỉ tÝnh chất) cũng như thử c¸c khả năng kết hợp của chóng.Cã thÓ nãi :

- những niềm vui - rất yªu thương

- h·y vui chơi - t×nh yªu ấy

- hãy yêu thương - rất đáng yêu

Sau đó học sinh trình bày:

Niềm vui vui chơi vui tươi

Tình yêu yêu thương đáng yêu

Kiểu 2: Xác định từ loại trong đọan thơ văn có sẵn:

VD: Xác định động từ , danh từ , tính từ trong hai câu thơ của Bác Hồ:

“ Cảnh rừng Việt Bắc thật là hay

Vượn hót chim kêu suốt cả ngày”

-ở bài tập này , học sinh cần phải xác định ranh giới các từ rồi xétt ý nghĩa và các khả năng kết hợp của từ rồi xếp

+danh từ : cảnh , rừng , Việt Bắc, vượn , chim , ngày

+động từ: hút, kêu

+tính từ : hay

2 D ạ ng th ứ hai :

Muốn cho học sinh xác định từ loại chính xác và khắc phục việc phân định danh giới của từ không chính xác, ta đưa ra bài tập mà học sinh còn hay nhầm để các em sửa VD: Tỡm tớnh từ trong khổ thơ sau:

Việt Nam đẹp khắp trăm miền,

Bốn mïa một sắc trời riªng đất này.

Xãm làng , đồng ruộng , rừng c©y, Non cao giã dựng , s«ng đầy nắng chang Xum xuª xoài biếc cam vàng Dừa nghiªng , cau th¼ng , hàng hàng nắng soi

* ë bài tập này học sinh x¸c định c¸c tÝnh từ : đẹp , cao, đầy , xum xuª, nghiªng , thẳng một c¸ch dễ dàng Khi xÐt đến : “trời riªng” , “xoài biếc”, “nắng chang”c¸c

em lóng tóng kh«ng biết đ©y là một tù hay hai từ nªn nhiều em x¸c định từ loại sai Vậy gi¸o viªn ph¶i củng cố và khắc s©u kiến thức này: chỉ cho c¸c em biết đ©y là hai

từ đơn và c¸c tÝnh từ là “riªng” “biếc” “chang”

3 D ạ ng thø ba :

Khắ phục khó kh¨n của học sinh khi x¸c định từ loại trong những trường hợp mà nghĩa hoặc dấu hiệu h×nh thứ từ loại kh«ng ra ta cã thể cho học sinh làm dạng bài tập:

VD: X¸c định từ loại của c¸c từ trong c¸c thành ngữ sau:

Đi ngược , về xu«i Nước chảy , đá mßn C¸c từ loại học sinh x¸c định nhanh và rõ ràng chÝnh x¸c là “đi,về”động từ ,

“nước ,𸔠là danh từ Nhưng c¸c từ “ngược”, “xu«i”, “ mßn” c¸c em lóng tóng và hay xÕp c¸c từ này vào loại tÝnh từ Vậy GV ph¶i ph©n tÝch râ ý nghĩa của từ và

hướng dẫn học sinh xếp từ “ngược” “xu«i” là chỉ vïng nói vµ vïng đồng bằng nªn xếp c¸c từ này là danh từ Cßn tõ “mßn” là động từ chø kh«ng ph¶i là tÝnh từ

Lưu ý: ë dạng này học sinh cã thể cho thªm một số vÝ dụ để x¸cc định từ loại

4 D ạ ng th ứ t ư :

Khắc s©u thuật ngữ “từ loại” ta cho học sinh làm dạng từ loại sau:

VÝ dụ: Cho c¸c từ sau: nói đồi , rực rỡ, chen chóc, vườn , dụi dàng, ngọt , thành phố,

ăn, đ¸nh đập H·y xếp những từ trªn thành c¸c nhãm theo hai c¸ch:

a, Dựa vào cấu tạo (từ đơn, từ ghÐp , từ l¸y)

b, Dựa vào từ loại ( danh từ , động từ, tÝnh từ)

* ë bài tập này học sinh phải củng cố về kiến thức thế nào là chia từ theo cấu tạo và thế nào là chia từ theo tù loại C¸c em sẽ dễ dàng làm được

- Nếu xếp theo cấu tạo từ, ta sẽ xếp như sau:

+ Từ đơn : vườn , ăn , ngọt

+ Từ ghÐp: nói đồi , thành phố , đ¸nh đập

+ Từ l¸y: rực rỡ, dịu dàng , chen chóc

-Nếu xếp theo từ loại, ta sẽ xếp như sau:

+ Danh từ : nói đồi, thành phố, vườn

+ Động từ : chen chóc, đ¸nh đập , ăn

+ TÝnh từ : rực rỡ, dịu dàng, ngọt

5 D ạ ng th ứ n ă m:

Chuyển từ loại theo một kiểu cấu tạo nào đó

Ví dụ 1: Xác định từ loại của các từ sau: - vui,buồn, đau khổ, đẹp

- niềm vui , nỗi buồn, cái đẹp , sự đau khổ

*ở bài tập này , học sinh phải nắm được các từ “ vui , buồn , đau khổ” là các động từ chỉ trạng thái Còn từ “đẹp” là tính từ

Phải nắm được quy tắc cấu tạo từ: sự, cuộc , nỗi , niềm đi kèm với động từ hoặc tính từ thì tạo thành một danh từ mới Đó là các danh từ trừu tượng “niềm vui”,

“ nỗi buồn”, “sự đau khổ”, “cái đẹp”

Ví dụ 2:

“ Sầu riêng thơm cái thơm của mít chín quyện với hương bưởi , béo cái béo của trứng gà, ngọt cái ngọt của mật ong già hạn”

a) Hãy tìm các tính từ trong câu văn

b) Nhận xét các từ loại: cái béo, mùi thơm

* ở bài tập này học sinh cần vận dụngkiến thức về quy tắc cấu tạo từ và ý nghĩa của

từ để xác định từ loại và tìm đợc các tính từ trong bài là : “ thơm”

“béo”, “ ngọt”, “già”

Nhờ có sự kết hợp từ :cái béo, mùi thơm… là các danh từ

6 D ạ ng th ứ sáu:

Tuỳ trong văn cảnh mà từ loại cũng có thể thay đổi

Ví dụ : Xác định từ loại của từ “ danh dự” trong câu văn sau:

“ Ngay thềm lăng, mười tám cây vạn tuế tượng trưng cho một đoàn quân danh d ự đứng trang nghiêm”

*ở bài tập này học sinh phải dựa vào ý nghĩa của từ trong văn cảnh

- Từ “danh dự” vốn là danh từ

-Trong câu văn: Từ được sử dụng để chỉ đặc điểm nờn ta xếp từ “ danh dự” vào từ loại là tính từ

7 D ạ ng th ứ b ả y:

Thay thế danh từ bằng đại từ chỉ ngôi

Ví dụ : Thay thế danh từ bằng đại từ chỉ ngôi thích hợp để câu văn không bị lặp a) Một con quạ khỏt nước , con qu ạ tìm thấy một cái lọ

b) Tấm đi qua cầu , T ấ m vô ý đánh rơi chiếc giày xuống nước

* Học sinh phải có nhận xét danh từ được lặp lại

-ở câu a là “ con

- ở cau b là Tấm

Việc lặp từ làm cho câu văn không hay vậy ta có thể thay áỏc danh từ bị lặp lại đó bằng cá c đại từ thích hợp Từ “ con quạ” cú thể thay bằng đại từ “nó”

Từ “ Tấm” có thể thay bằng từ “nàng”

8.D ạ ng th ứ tám:

Xác định chức vụ ngữ pháp của một từ loại khi nó đứng ở những vị trí khác nhau

Ví dụ : Xác định từ loại của từ thật thà và chỉ ra nó giữ chức vụ ngữ pháp trong câu

a) Bạn Hà rất th ậ t th à b) TÝnh th ậ t th à của bạn Hà khiến ai cũng mến

c) Bạn Hà ăn nãi th ậ t th à dễ nghe

d) Th ậ t th à là phẩm chất đẹp đẽ của bạn Hà

-ë bài tập này , học sinh dựa vào ý nghĩa của từ để x¸c định “thật thà” là tÝnh từ + ë c©u a: từ giữ chức vụ vị ngữ

+ ë c©u b: từ giữ chức vụ định ngữ

+ ë c©u c: từ giữ chức vụ bổ ngữ

+ ë c©u d: từ giữ chức vụ chủ ngữ

9 D ạ ng th ứ 9:

Học sinh biết vận dụng từ loại để đặt c©u

VÝ dụ : Đặt một c©u cã tÝnh từ làm vị ngữ và một cã tÝnh tõ từ làm định ngữ

+ở bài tập này học sinh phải nắm vững kiến thức về từ loại và kiến thức đặt c©u và

cã thể đặt như sau

- Anh bộ đội rất dũng cảm

VN

- Bạn Hà cã chiếc cặp m ớ i

ĐN

10 D ạ ng th ứ m ườ i:

Tổ chức c¸c trß ch¬i để củng cố kiến thức từ loại

1Trò chơi thứ nhất : “ Ai nhanh , ai đúng”

a- Chuẩn bị: Các băng giấy có ghi sẵn từ

Hai bảng phụ có kẻ sẵn 3 cột : Danh từ , Động từ Tính từ

b- Cách tiến hành: Chọn hai đội chơi, mỗi đội có 5 em, xếp hai hàng

Đặt tên cho hai đội Mỗi em sẽ nhặt một băng giấy và gắn vào cột từ loại Đội nào nhanh chính xác sẽ thắng Các em khác cổ vũ cho hai đội chơi

* Mục đích của trò chơi: củng cố kiến thứ từ loại, vốn tư duy nhanh

2- trò chơi thứ hai:

VD1: “ Điền danh từ”

a-Chuẩn bị hai bảng phụ có chép sẵn và các băng giấy có ghi các danh từ cần điền : con diều , con súng, con tàu , con thuyền, con mắt

Các dòng thơ đợc chép sẵn trên bảng phụ:

……… cưỡi sóng ra khơi

……… chao lượn ngang trời hè vui

……… dừng lại sân ga

Đầy vơi………… hiền hoà dòng sông

……… của sổ tâm hồn

b- Cách tiến hành:

Chọn 5 em một đội và có 2 đội thi Nếu đội nào gắn các danh từ đúng và nhanh sẽ thắng

* Mục đÝch: Luyện điền nhanh danh từ dựa vào ý nghĩa của c©u thơ.

VD2: “ Điền động từ”

a) Chuẩn bị

- Các động từ được ghi sẵn vào c¸c băng giấy : vỗ , tha , nhuộm , đ¸nh thức , dậy, rải

- Ghi vào 2 bảng phụ hoặc 2 tờ giấy to đoạn thơ:

“ Tiếng chim …… L¸ cành Tiếng chim …… chồi xanh … cïng

Tiếng chim …… c¸nh bầy ong Tiếng chim …… nắng … đồng vàng thơm”

b) C¸ch tiến hành: Chọn 2 đội chơi , mỗi đội cã 4 học sinh Mỗi học sinh điền một dßng thơ cho đóng Sau đã mỗi đội cử một bạn đọc diễn cảm đoạn thơ, biết nhấn mạnh vào c¸c động từ võa điền TÝnh điểm mỗi đội cã 2 phần :

- Điền nhanh , đúng

- Đọc thơ hay

* Mục đÝch của trß chơi: Luyện tập sử dụng động từ đóng chỗ nhằm hoàn thiện nội dung đoạn thơ gợi tả tiếng chim buổi sớm và cản nhận được c¸ch dïng từ sinh động trong đoạn thơ hay

VD3: “ Điền tÝnh từ”

a) Chuẩn bị:

- Ghi các tính từ chỉ màu trắng ra các băng giấy: trắng phau, trắng bệch, trắng xoá , trắng hồng, trắng nõn, trắng bạc

- Viết các câu có chỗ trống trên bảng phụ

Giáo viên gắn các từ nhưng sai ý nghĩa vào chỗ trống ( 2 bảng gắn cỏc từ khác nhau) b) Cách tiến hành:

Chọn 2 đội chơi , mỗi đội cú 6 em

Mỗi em lên sửa lại một câu Nếu còn thời gian các em vẫn liên tiếp lên sửa

lại cho đến khi hết giờ

Đáp án:

Tuyết rơi trắng xóa một màu Vườn chim chiều xế trắng phau cánh cò

Da trắng bệch _ người ốm o

Bé khỏe đôi má non tơ trắng hồng

Sơn len trắng nõn như bông Làn mây trắng xóa bồng bềnh trời xanh

-Mục đích: Luyện cách dùng tính từ chỉ màu trắng với các sắc độ khác nhau có tác dụng gợi tả Làm giàu vốn từ chỉ màu trắng thường dùng trong các đoạn văn miêu tả

D Kết quả và bài học kinh nghiệm :

I.Kết quả đã đạt đợc