Sáng kiến kinh nghiệm sơ đồ hóa kiến thức trong giảng dạy phần địa lí việt nam

Nội dung sáng kiến - Tính mới, tính sáng tạo của sáng kiến: sơ đồ hóa kiến thức là một phương pháp giúphọc sinh tiếp cận kiến thức theo hướng logic tổng hợp, tư duy khái quát giúp giảm á

TÓM TẮT SÁNG KIẾN

1 Hoàn cảnh nảy sinh sáng kiến

Năm học 2019 -2020 là năm học tiếp tục thực hiện cuộc vận động “học tập và làmtheo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh”, thực hiện cuộc vận động "mỗi thầy cô giáo làmột tấm gương đạo đức, tự học và sáng tạo" và phong trào xây dựng “trường học thânthiện, học sinh tích cực” Đánh giá tầm quan trọng của nhiệm vụ năm học, mỗi giáo viêncần phải xác định cho mình không ngừng đổi mới phương pháp dạy học, tăng cường sửdụng các thiết bị dạy học để đạt kết quả cao hơn trong dạy học ở trường phổ thông nóichung và đối vơi môn Địa lí nói riêng

Thực tế giảng dạy ở trường qua nhiều năm công tác cho tôi thấy hầu hết giáo viên đã

sử dụng đồ dùng dạy học và đặc biệt là việc tạo ra các đồ dùng dạy học sáng tạo tronggiảng dạy Địa lí, nhưng hiệu quả nhìn chung còn nhiều hạn chế Chính vì vậy mà khảnăng đạt hiệu quả cao trong 1 tiết giảng dạy còn thấp Do đó, bản thân tôi đã nghiên cứu

và thử nghiệm để đi đến ứng dụng cho tất cả giáo viên Địa lí trong trường có ý nghĩa líluận và thực tiễn rất lớn

Trong các tài liệu tham khảo, cũng có nhiều tác giả đã đề cập đến những việc đổi mớiphương pháp dạy học, có nhiều tài liệu hướng dẫn giáo viên thực hiện mà đặc biệt làviệc xây dựng các sơ đồ bảng hóa kiến thức trong dạy học đã đem lại kết quả rất khả thigiúp học sinh có tư duy tổng hợp, đơn giản, dễ nhớ, không phải ghi nhớ máy móc màcác em biết logic tổng hợp, khái quát hóa kiến thức trọng tâm Địa lí là bộ môn khoa họctổng hợp cả các kiến thức về KHTN và KHXH, nên việc sơ đồ hóa kiến thức cũng làmột phương pháp dạy học tích cực, đem lại hiệu quả thực tiễn cao Từ kết quả đó, nêntôi chọn đề tài: SƠ ĐỒ HÓA KIẾN THỨC TRONG GIẢNG DẠY PHẦN ĐỊA LÍ VIỆT NAM làm

đề tài nghiên cứu cho năm học 2019-2020

2 Điều kiện, thời gian, đối tượng áp dụng sáng kiến.

2 1 Điều kiện

- Nhà trường có đầy đủ cơ sở vật chất, trang thiết bị phục vụ cho việc dạy và họccủa thày và trò trong nhà trường

- GV giảng dạy nhiệt tình, có trách nhiệm, có tinh thần học hỏi – tích cực đổi mớiphương pháp, ứng dụng công nghệ thông tin vào giảng dạy để nâng cao hiệu quả của đềtài.

- Học sinh tích cực, chủ động, sáng tạo trong việc tiếp nhận, khám phá những kiếnthức mới

2.2 Thời gian

- Từ năm học 2018-2019, năm học 2019-2020 và áp dụng cho những năm học saunày

2.3 Đối tượng

- Học sinh khối 8 và khối 9

3 Nội dung sáng kiến

- Tính mới, tính sáng tạo của sáng kiến: sơ đồ hóa kiến thức là một phương pháp giúphọc sinh tiếp cận kiến thức theo hướng logic tổng hợp, tư duy khái quát giúp giảm áplực ghi nhớ máy móc để các em hứng thú hơn trong việc học tập các bộ môn KHXH

- Khả năng áp dụng sáng kiến: sáng kiến có tính khả thi rất cao vì có thể ứng dụngrộng rãi không chỉ đối với phần địa lí Việt nam mà có thể ứng dụng trong tất cả các khốilớp và nhiều môn học khác trong nhà trường

- Lợi ích thiết thực của sáng kiến: học sinh tích cực, hứng thú trong học tập, không gòbó- áp lực trong việc tiếp cận và ghi nhớ kiến thức

4 Khẳng định giá trị, kết quả đạt được của sáng kiến.

-Đề tài có giá trị thiết thực giúp học sinh hứng thú hơn trong quá trình tiếp nhận

và hiểu các kiến thức về bộ môn Địa lí

5 Đề xuất kiến nghị để thực hiện áp dụng hoặc mở rộng sáng kiến.

- Nhà trường: xem xét có thể áp dụng đài trà trong việc giảng dạy bộ môn Địa lí ở tất cảcác khối lớp và mở rộng áp dụng cho nhiều môn học khác như Sinh, Sử, công nghệ, -Giáo viên: tích cực học tập, đổi mới phương pháp và sử dụng rộng rãi phương pháp sơ

đồ hóa kiến thức này

PHẦN NỘI DUNG

I CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI

1 Khái niệm sơ đồ địa lí

Sơ đồ hóa kiến thức địa lí là hình vẽ sơ lược biểu hiện vị trí, cấu trúc, sự phân bốhoặc các mối quan hệ giữa các sự vật và hiện tượng địa lí

Sơ đồ hóa kiến thức là một kết cấu, tổ chức có tính lôgic phản ánh các thành phần vàcác mối quan hệ giữa các thành phần trong kết cấu, tổ chức đó Được thể hiện bằng công

cụ đồ họa kết hợp các ký hiệu, ước hiệu chữ (text), phụ đề Các mối tương quan qua lạigiữa các thành phần thường được thể hiện bằng các mũi tên Chiều hướng quan hệ thểhiện bằng hướng của nó Kích thước, màu sắc hay kết hợp text, phụ đề – chú thích vàthuyết minh để thể hiện các nhân tố, cường độ, tính chất và quan hệ của các hiện tượng –

sự vật địa lí Các mối quan hệ có thể phức tạp và đan xen nhưng thể hiện qua sơ đồ sẽnâng cao tính hệ thống, làm cơ sở cho việc nhận thức, thu nhận thông tin, ghi nhớ, trởnên dễ dàng Như vậy, sơ đồ có tính khái quát hoá, hệ thống, logic, có tính trực quancao

Sơ đồ hoá kiến thức bài dạy thực chất là sự hệ thống hoá, sắp xếp nội dung kiến thức

cơ bản trong sách giáo khoa, đặc biệt là kiến thức trọng tâm Sự sắp xếp này có quy luậtnhất định, có sự phân loại về kiến thức: kiến thức chủ đạo, kiến thức suy luận, kiến thứcphát triển…, hay các khái niệm, các mối quan hệ nhân quả, quy luật địa lí

Như vậy, sơ đồ hóa kiến thức trong quá trình dạy học được coi là một công cụ,phương tiện, và cũng là cách thức, phương pháp dạy học Nó có thể được sử dụng chongười dạy và cả người học ở tất cả các khâu của quá trình dạy học Đó chính là quanđiểm dạy học mới mà người học đóng vai trò trung tâm Đối với địa lí thì sơ đồ chính làcông cụ đắc lực để dạy học các mối quan hệ, đặc biệt mối quan hệ nhân quả

Ví dụ: Sơ đồ một trường học, Sơ đồ cấu trúc của ngành công nghiệp- nông nghiệp, sơ

đồ di chuyển của một cơn bão, sơ đồ thể hiện cơ cấu ngành giao thông vận tải, cácngành kinh tế biển,

2 Các loại sơ đồ địa lí

Về phân loại, dựa theo chức năng sơ đồ có thể chia ra một cách tương đối: Sơ đồ tổ chức, hệ thống, sơ đồ mối quan hệ, sơ đồ không gian Dựa theo tính phức tạp của sơ đồ

có thể chia ra: sơ đồ đơn chiều, sơ đồ đa chiều-phức hợp,

Hệ thống sơ đồ địa lí chia làm 4 loại cơ bản đó là:

Cơ sở vật chất- kĩthuật khác

Kênh, mương nội

đồng, máy bơm,

hồ chứa nước,

Giống cây trồng,phân bón, thuốcbảo vệ thực vật,

Ví dụ: Sơ đồ thể hiện m ối quan hệ nhân quả do mất rừng gây nên

CƠ SỞ VẬT CHẤT- KĨ THUẬT TRONG NÔNG NGHIỆP

Ảnh hưởng đến sinh trưởng và phát triển của mọi loài, kể cả con người.

Giảm sự điều hoà khí hậu

Mất cân

bằng sinh

thái

Mất nơi ở của nhiều loài động vật > tuyệt chủng

MẤT RỪNG

Lũ lụt, hạn hán,

Các loại thiên tai gia tăng như bão, sa mạc hóa, Đất đai bị xói mòn, rửa trôi, bạc màu

2.3 Sơ đồ địa đồ học:

Sơ đồ địa đồ học là loại sơ đồ biểu hiện mối quan hệ về mặt không gian của các sựvật, hiện tượng địa lí trên lược đồ, bản đồ

Ví dụ: Sơ đồ thể hiện các vùng kinh tế và vùng kinh tế trọng điểm của nước

ta-Bài 6, địa lí 9(Sự phát triển nền kinh tế Việt Nam)

Tên các tỉnh- thành phố trong từng vùng

2.4 Sơ đồ logic:

Sơ đồ logic là loại sơ đồ biểu hiện mối quan hệ về nội dung bên trong của các sự vật, hiện tượng địa lí

Ví dụ: Sơ đồ về vai trò của các nguồn tài nguyên thiên nhiên đối với sự phát triển

một số ngành công nghiệp trọng điểm ở nước ta ( SGK Địa lí 9- trang 39)

Tuy nhiên, trong quá trình giảng dạy Địa lí Việt Nam không phải chúng ta sử dụngcũng như xây dựng được tất cả các loại sơ đồ này Trong 4 loại sơ đồ thì sơ đồ cấu trúc

và sơ đồ logic được sử dụng rộng rãi và cũng dễ xây dựng nhất

3 Một số yêu cầu của sơ đồ Địa lí

Trong dạy học, để sử dụng có hiệu quả các sơ đồ cần phải bảo đảm các yêu cầu sau:

- Tính khoa học: Nội dung sơ đồ phải bám sát nội dung dạy học, các mối liên hệ phải

là bản chất, khách quan chứ không áp đặt, cưỡng ép

- Tính sư phạm và tư tưởng: có tính khái quát cao, lược bỏ các chi tiết phụ, dễ đọc, dễnhớ Qua sơ đồ, học sinh thấy được các mối liên hệ khách quan, biện chứng

- Tính thẫm mĩ: bố cục của sơ đồ phải hợp lí, cân đối, nổi bật trọng tâm và các nhóm

kiến thức

4 Các bước xây dựng sơ đồ Địa lí:

Các sơ đồ phần lớn là do giáo viên tự xây dựng từ nội dung bài học, phù hợp với ýtưởng sử dụng phương pháp, phương tiện dạy học khác nhau

Thông thường cấu tạo một sơ đồ có các đỉnh và các cạnh (đỉnh có thể là 1 khái niệm,

1 thuật ngữ, 1 địa danh trên lược đồ, bản đồ; cạnh là các đường, đoạn thẳng (có hướnghoặc vô hướng) nối các đỉnh hoặc biểu hiện tượng trưng hình dáng của sự vật – hiệntượng địa lí

Bước 1: Tổ chức các đỉnh của sơ đồ (chọn kiến thức cơ bản, vừa đủ, mã hoá một cáchngắn gọn, cô đọng, súc tích, bố trí các đỉnh trên một mặt phẳng )

Bước 2: Thiết lập các cạnh (các cạnh nối những nội dung ở các đỉnh có liên quan) Bước 3: Hoàn thiện (kiểm tra lại tất cả để điều chỉnh sơ đồ phù hợp với nội dung dạy

học và logic nội dung, đảm bảo tính thẩm mü và dể hiểu )

5 Phương pháp xây dựng một sơ đồ:

- Giáo viên nghiên cứu nội dung chương trình giảng dạy, lựa chọn ra những bài,những phần có khả năng áp dụng phương pháp sơ đồ có hiệu quả nhất Tiếp theo giáoviên phân tích nội dung bài dạy, tìm ra những khái niệm cơ bản, khái niệm gốc cầntruyền đạt, hình thành

- Trong dạy học địa lí ta có thể xây dựng các kiểu sơ đồ sau:

+ Sơ đồ dùng để chứng minh hay giải thích dùng để phản ánh nội dung bàigiảng một cách trực quan, dể khái quát, dể tiếp thu

+ Sơ đồ tổng hợp dùng để ôn tập, tổng kết hay hệ thống 1 chương, 1 phần kiếnthức

+ Sơ đồ kiểm tra để đánh giá năng lực tiếp thu, hiểu biết của học sinh đồng thờigiúp giáo viên kịp thời điều chỉnh nội dung truyền đạt

6 Cách sử dụng sơ đồ trong dạy học Địa Lí

- Giáo viên dựa vào chính sơ đồ để soạn ra các tình huống dạy học cũng như cácthao tác, phương pháp dạy; lúc này sơ đồ chính là mục đích – phương tiện truyền đạtcủa giáo viên và lĩnh hội kiến thức của học sinh

- Trong khi sử dụng giáo viên phải hình thành rõ mạch chính, mạch nhánh của sơ đồ,mối quan hệ nhân qủa, mối quan hệ tác động hoặc sự liên kết các đơn vị kiến thức trên

+ Sử dung sơ đồ trong việc giảng bài mới: Việc sử dụng sơ đồ trong khâu này củatiết học có nhiều cách khác nhau:

Giáo viên có sẵn sơ đồ (vẽ trước, bản in sẵn) để học sinh dựa vào đó, kết hợp cácphương tiện khác (bản đồ, tranh ảnh…) mà phân tích, so sánh, rút ra các kết luận

Giáo viên vừa hướng dẫn học sinh khám phá các mối liên hệ, vừa hoàn thành sơ đồ(vừa dạy, vừa vẽ ) Đây là hình thức dạy học có sự tham gia tích cực của học sinh Bằngcác phương pháp giảng giải, kết hợp với đàm thoại gợi mở, thảo luận nhóm nhỏ,… cáckiến thức cần thiết, cùng các mối liên hệ sẽ được hình thành dần trên sơ đồ, tương ứngvới tiến trình dạy học Kết quả là nội dung bài học được kết tinh trên sơ đồ

+ Sử dụng sơ đồ để thể hiện toàn bộ kiến thức học sinh đã lĩnh hội: giáo viên sau khidạy xong mới vẽ sơ đồ để hệ thống hoá lại kiến thức của bài học

+ Sử dụng sơ đồ trong việc củng cố - đánh giá cuối bài: giáo viên để một số ô trốnghoặc để trống một số cạnh, yêu cầu học sinh tìm các kiến thức cần thiết để điền vào ôtrống, hoặc vẽ các cạnh cần thiết để thể hiện các mối liên hệ

+ Sử dụng sơ đồ để ra bài tập về nhà hay kiểm tra kiến thức của học sinh: Sau bàihọc ở lớp, có thể giáo viên yêu cầu học sinh về nhà làm bài tập như dùng mũi tên nối

các ô của sơ đồ một cách hợp lý để thể hiện đặc điểm của một đối tượng Địa lí đã đượchọc trên lớp Giáo viên cũng có thể ra đề kiểm tra dựa vào sơ đồ yêu cầu học sinh tìmcác kiến thức để hoàn thành sơ đồ hoặc cho các cụm từ, yêu cầu học sinh lập một sơ đồtheo mẫu thể hiện mối quan hệ giữa các kiến thức.

+ Sử dựng sơ đồ trong ôn tập cuối chương, cuối phần Nhờ sơ đồ, các kiến thức địa líđược hệ thống hoá một cách trực quan, giúp học sinh có cái nhìn tổng thể các kiến thức

đã học trong mối liên hệ chặt chẽ với nhau

+ Sơ đồ cũng có thể sử dụng trong các hình thức tổ chức dạy học ngoài lớp như tổchức các trò chơi, đố vui, khảo sát địa phương…

Như vậy, qua nghiên cứu chúng ta thấy để có được một bài dạy thành công khôngnhững giáo viên phải nắm kiến thức cơ bản, phương pháp, phương tiện mà còn phảinắm các “kỹ thuật” để xây dựng các phương tiện dạy học nói chung và sơ đồ Địa lí nóiriêng Để có một sơ đồ trong quá trình dạy học giáo viên phải đầu tư thời gian nghiêncứu tạo ra các phương tiện dạy học tối ưu Bên cạnh đó phải biết khai thác, sử dụng tốtcác sơ đồ có ở sách giáo khoa để đạt được mục tiêu bài học, đồng thời rèn luyện thêm

kỹ năng cho học sinh

II XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG SƠ ĐỒ HÓA KIẾN THỨC TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ VIỆT

NAM

Trong quá trình giảng dạy và tích lũy kinh nghiệm bản thân đã mạnh dạn sử dụng sơ

đồ hóa kiến thức như là một phương tiện dạy học, kết hợp tốt các phương pháp dạy học

để đạt hiệu quả cao nhất trong dạy học Địa lí Trong nội dung đề tài tôi đã xây dựngđược một số sơ đồ và cách sử dụng tùy theo từng bước lên lớp như sau:

1 Sử dụng sơ đồ trong việc kiểm tra bài cũ của học sinh vào đầu giờ học.

Đây là một phương pháp hỏi bài cũ mà phần lớn học sinh ưa thích, học sinh khôngcần học thuộc, nhớ các sự vật hiên tượng một cách máy móc mà chỉ cần học sinh họctheo cách hiểu, đó cũng là một bước khởi đầu giờ học khá tích cực, kích thích hứng thúcủa học sinh Bên cạnh đó không những học sinh được hỏi mà các học sinh ở dưới lớpcũng dễ theo giõi và nhận xét được câu trả lời của bạn

Ví dụ 1: Trước khi dạy bài 12, địa lí 9 (Sự phát triển và phân bố công nghiệp) giáo

viên hỏi bài cũ về kiến thức bài học trước (bài 11: Các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển và phân bố công nghiệp)) như sau: Làm bài tập 1 trong phần câu hỏi và bài tập bằng việc hoàn thiện sơ đồ sau? GV vẽ sơ đồ khuyết, yêu cầu HS hoàn thiện

SƠ ĐỒ KHUYẾT THỂ HIỆN CÁC YẾU TỐ ĐẦU VÀO VÀ ĐẦU RA ẢNH HƯỞNG ĐẾN

SỰ PHÁT TRIỂN VÀ PHÂN BỐ CÔNG NGHIỆP

Các yếu tố đầu

vào

Sự phát triển và phân bố

công nghiệp

Các yếu tố đầu ra

-

-

-

-

-

Sau khi học sinh điền xong, giáo viên yêu cầu lớp nhận xét sơ đồ mà học sinh vừa làm đã đúng chưa, nếu sai thì em hoàn thành như thế nào? Cuối cùng giáo viên nhận xét và hoàn thành sơ đồ như sau: SƠ ĐỒ THỂ HIỆN CÁC YẾU TỐ ĐẦU VÀO VÀ ĐẦU RA ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ PHÁT TRIỂN VÀ PHÂN BỐ CÔNG NGHIỆP (SƠ ĐỒ ĐẦY ĐỦ SAU KHI KIỂM TRA) Các yếu tố đầu vào Sự phát tri n và phân bố công nghiệp Các yếu tố đầu ra -Tài nguyên thiên nhiên + Khoáng sản + Thủy năng sông, suối + Tài nguyên đất, nước, khí hậu, rừng, biển, sinh vật,

-Dân cư và lao động -Cơ sở vật chất kĩ thuật, cơ sở hạ tầng -Chính sách phát triển của nhà nước -Thị trường trong và ngoài nước + Trong nước: đông đảo, rộng lớn, sức tiêu thụ lớn + Ngoài nước: đang được mở rộng, đặc biệt trong quá trình mở cửa nền kinh tế hội nhập vào nền kinh tế khu vực và toàn cầu hóa -Chính sách phát triển của nhà nước:

Ví dụ 2: Trước khi dạy bài 14, địa lí 9 (Giao thông vận tải và bưu chính viễn thông)

giáo viên hỏi bài cũ về kiến thức bài học trước (bài 13: Vai trò, đặc điểm phát triển và

phân bố của dịch vụ)) như sau: Làm bài tập 1 trong phần câu hỏi và bài tập bằng việchoàn thiện sơ đồ sau? GV vẽ sơ đồ khuyết, yêu cầu HS hoàn thiện.

SƠ ĐỒ KHUYẾT THỂ HIỆN CƠ CẤU NGÀNH DỊCH VỤ

-

-DỊCH VỤ CÔNG CỘNG -

-Sau khi học sinh điền xong, giáo viên yêu cầu lớp nhận xét sơ đồ mà học sinh vừalàm đã đúng chưa, nếu sai thì em hoàn thành như thế nào? Cuối cùng giáo viên nhận xét

và hoàn thành sơ đồ như sau:

SƠ ĐỒ THỂ HIỆN CƠ CẤU NGÀNH DỊCH VỤ (SƠ ĐỒ ĐẦY ĐỦ SAU KHI KIỂM TRA)

- Khách sạn, nhà hàng

- Dịch vụ cá nhân và côngcộng

DỊCH VỤ CÔNG CỘNG

- KHCN, giáo dục, y tế,văn hóa, thể thao

- Quản lí nhà nước, đoànthể và bảo hiểm bắt buộc

2 Sử dụng sơ đồ trong việc định hướng nhận thức của học sinh - dùng vào lúc

mở đầu bài học

Đối với những bài học mà có nhiều đơn vị kiến thức tương đương nhau, tương tựnhau, giáo viên nên xây dựng sơ đồ hoá về các đơn vị kiến thức của bài học để học địnhhướng bài học cho học sinh và từ sơ đồ đó, giáo viên mở bài, vào bài Đây là bước