Giải pháp phiên âm từ vựng tiếng anh trong văn bản tiếng việt

Tóm tắt – Trong các nghiên cứu về xử lý ngôn ngữ tự nhiên, xử lý văn bản và tiếng nói thì bài toán chuẩn hóa văn bản tiếng Việt là một vấn đề quan trọng.. Đã có nhiều hệ thống tổng hợp

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC BÁCH KHOA

TRẦN VĂN NHUỘM

GIẢI PHÁP PHIÊN ÂM TỪ VỰNG TIẾNG ANH

TRONG VĂN BẢN TIẾNG VIỆT

LUẬN VĂN THẠC SĨ KỸ THUẬT

Đà Nẵng - Năm 2017

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC BÁCH KHOA

TRẦN VĂN NHUỘM

GIẢI PHÁP PHIÊN ÂM TỪ VỰNG TIẾNG ANH

TRONG VĂN BẢN TIẾNG VIỆT

Chuyên ngành: Khoa học máy tính

Mã số: 60.48.01.01

LUẬN VĂN THẠC SĨ KỸ THUẬT

Người hướng dẫn khoa học: TS Ninh Khánh Duy

Đà Nẵng - Năm 2017

LỜI CAM ĐOAN

Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi

Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công

bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tác giả luận văn

Trần Văn Nhuộm

TÓM TẮT LUẬN VĂN GIẢI PHÁP PHIÊN ÂM TỪ VỰNG TIẾNG ANH TRONG VĂN BẢN

TIẾNG VIỆT

Học viên: Trần Văn Nhuộm Chuyên ngành: Khoa học máy tính

Mã số: 60.48.01 Trường Đại học Bách khoa Đà Nẵng

Tóm tắt – Trong các nghiên cứu về xử lý ngôn ngữ tự nhiên, xử lý văn bản và tiếng nói thì

bài toán chuẩn hóa văn bản tiếng Việt là một vấn đề quan trọng Bởi vì một số văn bản tiếng Việt hiện nay thường chứa nhiều từ không chuẩn như chữ viết tắt, chữ số và từ ngữ nước ngoài Luận văn này đưa ra giải pháp phiên âm từ vựng tiếng Anh trong văn bản tiếng Việt Thông qua các nghiên cứu sự tương đồng về cách phát âm và ngữ âm giữa tiếng Anh và tiếng Việt Và các nghiên cứu về cấu trúc âm tiết, quy tắc ghép âm vần, thanh điệu trong tiếng Việt

và tiếng Anh Tôi đã đưa ra thuật toán và triển khai một số thuật toán để tách chuỗi âm vị tiếng Anh thành âm tiết phát âm được bằng tiếng Việt và tạo ánh xạ từ âm vị tiếng Anh trong

từ điển Carnegie Mellon University (CMU) thành âm vị tiếng Việt Từ đó, xây dựng công cụ

tự động phiên âm một từ vựng tiếng Anh bất kỳ thành một từ tiếng Việt Công cụ này rất hữu ích nếu được tích hợp vào một phần mềm chuyển văn bản thành tiếng nói tiếng Việt

Từ khóa – Chuẩn hóa văn bản; phiên âm tiếng Anh; tiếng Việt; từ điển CMU; IPA; t2p

INTRODUCES SOLUTION FOR ENGLISH PHONETIC

TRANSCRIPTION IN VIETNAMESE TEXT

Abstract – In the research of natural language processing, word processing and speech

processing, the Vietnamese text normalization is an important problem The cause is Vietnamese language recently contains many non-standard words like abbreviations, numbers and foreign words This thesis introduces solution for English phonetic transcription in Vietnamese text Through the research on the similarity of pronunciation and phonetics and syllabic structure, rules of rhymes, tone in Vietnamese and English, I've come up with the algorithm and establish an algorithm split English phonetic transcription into syllables that is able to be pronounced in Vietnamese and create English phonemes in CMU dictionary to Vietnamese phonemes mapping Then, the automatic tool translates English into Vietnamese vocabulary This tool is very useful to integrate a text into speech software in Vietnamese

Key word – Text normalization; English transliteration; Vietnamese; CMU Dictionary;

IPA; t2p

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

TÓM TẮT LUẬN VĂN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC BẢNG v

DANH MỤC CÁC HÌNH vi

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích và ý nghĩa đề tài 1

3 Mục tiêu và nhiệm vụ 2

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

5 Phương pháp nghiên cứu 2

6 Bố cục luận văn 3

Chương 1 TỔNG QUAN 4

1.1 GIỚI THIỆU 4

1.2 MỘT SỐ ĐỊNH NGHĨA VÀ THUẬT NGỮ 5

1.2.1 Arpabet 5

1.2.2 International Phonetic Alphabet 5

1.2.3 Temp 5

1.2.4 t2p 5

Chương 2 NGỮ ÂM VÀ ÂM VỊ HỌC CỦA TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT 6

2.1 MỞ ĐẦU 6

2.2 TỔNG QUAN VỀ NGỮ ÂM 6

2.2.1 Ngữ âm là gi? 6

2.2.2 Đơn vị kết cấu ngữ âm 7

2.3 ÂM TIẾT TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT 7

2.3.1 Khái niệm 7

2.3.2 Cấu trúc 8

2.3.3 Đối chiếu cấu trúc âm tiết Việt – Anh 17

2.4 ÂM VỊ TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT 18

2.4.1 Âm vị tiếng Anh 18

2.4.2 Âm vị tiếng Việt 21

2.5 NGUYÊN ÂM TRONG TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT 23

2.5.1 Nguyên âm trong tiếng Anh 23

2.5.2 Nguyên âm trong tiếng Việt 24

2.5.3 Đối chiếu 25

2.6 PHỤ ÂM TRONG TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT 27

2.6.1 Phụ âm trong tiếng Anh 27

2.6.2 Phụ âm trong tiếng Việt 27

2.6.3 Đối chiếu 28

2.7 KẾT CHƯƠNG 29

Chương 3 CÁC THUẬT TOÁN VÀ CÀI ĐẶT 30

3.1 MỞ ĐẦU 30

3.2 THUẬT TOÁN TỔNG QUAN 30

3.3 THUẬT TOÁN TÌM BIÊN ÂM TIẾT DỰA VÀO NGUYÊN ÂM 31

3.4 THUẬT TOÁN THÊM PHỤ ÂM VÀO ĐẦU ÂM TIẾT 32

3.5 THUẬT TOÁN THÊM PHỤ ÂM VÀO CUỐI ÂM TIẾT 33

3.6 THUẬT TOÁN BỔ SUNG NGUYÊN ÂM ĐỂ TẠO ÂM TIẾT MỚI 34

3.7 XỬ LÝ CÁC TRƯỜNG HỢP NGOẠI LỆ VÀ ÁNH XẠ 35

3.7.1 Tiền xử lý ngoại lệ 35

3.7.2 Ánh xạ 36

3.8 KẾT CHƯƠNG 36

Chương 4 THỰC NGHIỆM VÀ ĐÁNH GIÁ 37

4.1 MÔI TRƯỜNG THỰC NGHIỆM 37

4.1.1 Công cụ hỗ trợ 37

4.1.2 Hướng dẫn sử dụng 37

4.2 DỮ LIỆU TỪ ĐIỂN 37

4.3 KẾT QUẢ VÀ ĐÁNH GIÁ 38

KẾT LUẬN VÀ HƯỚNG PHÁT TRIỂN 42

TÀI LIỆU THAM KHẢO 43 QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐỀ TÀI

BẢN SAO KẾT LUẬN CỦA HỘI ĐỒNG, BẢN SAO NHẬN XÉT CỦA CÁC

PHẢN BIỆN

3.1 Tổ hợp các nguyên âm và phụ âm cuối 35 4.1 Thống kê kết quả thực nghiệm chương trình 38

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Chuyển văn bản thành tiếng nói trên máy tính đã đạt được những thành tựu rất khả quan Đã có nhiều hệ thống tổng hợp tiếng nói nhằm đáp ứng những ứng dụng thiết thực trong xã hội, cụ thể như ứng dụng đọc văn bản trên một màn hình, hay trong một cơ sở dữ liệu trong khi tham gia giao thông cho người khiếm thị,… Tuy nhiên, với

sự phát triển của xã hội ngày nay thì trên các phương tiện thông tin, phương tiện truyền thông, mạng xã hội, … Chúng ta thường hay bắt gặp những từ có nguồn gốc từ tiếng Anh xuất hiện với tần suất ngày càng nhiều trên các biển báo giao thông, bảng hướng dẫn đường và các văn bản tiếng Việt khác,… Trong thời đại hội nhập quốc tế như hiện nay thì xu thế đó là không tránh khỏi Tuy nhiên, việc xuất hiện những từ tiếng Anh này cũng gây khó khăn cho các công nghệ nghiên cứu xử lý ngôn ngữ tự nhiên, xử lý văn bản và xử lý tiếng nói ví dụ như hệ thống chuyển văn bản thành tiếng nói, hệ thống nhận diện tiếng nói, … Trong một hệ chuyển văn bản tiếng Việt thành tiếng nói, các từ viết bằng tiếng nước ngoài cần được Việt hóa cách phát âm để máy tính có thể chuyển thành tiếng nói của người Việt Trong một hệ nhận dạng tiếng nói không giới hạn từ vựng dành cho người Việt, các từ không nằm trong tập từ vựng của

hệ (out-of-vocabulary words) cần được Việt hóa cách phát âm để máy tính có thể giải

mã đoạn tín hiệu âm thanh của từ đó

Vì vậy, tôi đã tiến hành nghiên cứu để tìm “Giải pháp phiên âm từ vựng tiếng

Anh trong văn bản tiếng Việt” Xây dựng công cụ phiên âm một từ vựng tiếng Anh

bất kỳ thành từ tiếng Việt, hay nói cánh khác là Việt hóa cách phát âm các từ vựng tiếng Anh trong văn bản tiếng Việt

2 Mục đích và ý nghĩa đề tài

2.1 Mục đích

Mục đích nghiên cứu của đề tài:

- Nghiên cứu và đề xuất giải pháp phiên âm từ vựng tiếng Anh trong văn bản tiếng Việt

- Tích hợp giải pháp đề xuất vào một hệ thống phiên âm một từ vựng tiếng Anh bất kỳ thành một từ tiếng Việt

2.2 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Đóng góp về mặt phương pháp luận và thực nghiệm vào lĩnh vực chuẩn hóa văn bản, một nhánh nghiên cứu của xử lý ngôn ngữ tự nhiên

Công cụ này sẽ Việt hóa các từ vựng tiếng Anh nên khi tích hợp vào hệ thống chuyển văn bản tiếng Việt thành tiếng nói trên máy tính sẽ giúp cho hệ thống này phát huy được hiệu quả hơn

3 Mục tiêu và nhiệm vụ

3.1 Mục tiêu

- Nghiên cứu, so sánh và đối chiếu một số vấn đề trọng tâm về ngữ âm của tiếng Anh và tiếng Việt

- Nghiên cứu, tổng hợp bộ âm vị tiếng Anh, tiếng Việt

- Nghiên cứu và xây dựng thuật toán tổng quát để ánh xạ từ âm vị tiếng Anh trong từ điển CMU thành âm vị tiếng Việt

3.2 Nhiệm vụ

Để đạt được mục tiêu đề tài thì nhiệm vụ cần thiết phải làm là:

- Tổng hợp các tài liệu về ngữ âm của tiếng Anh, tiếng Việt

- Thống kê bảng âm vị tiếng Anh, tiếng Việt

- Từ những đặc điểm về ngữ âm tiếng Anh, tiếng Việt đề xuất thuật toán tách nguyên âm, thêm phụ âm đầu, thêm phụ âm cuối, bổ sung nguyên âm,…

- Xây dựng ánh xạ âm vị tiếng Anh thành âm vị tiếng Việt

- Hệ thống các thuật toán tách nguyên âm, thêm phụ âm đầu, thêm phụ âm cuối,

bổ sung nguyên âm,… thành một thuật toán tổng quát

- Cài đặt thuật toán và thực nghiệm với một số từ vựng xuất hiện nhiều trên các trang báo điện tử

- Dựa trên kết quả thực nghiệm để đánh giá kết quả của đề tài

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Các từ vựng tiếng Anh trong văn bản tiếng Việt

- Giải pháp phiên âm từ vựng tiếng Anh thành cách phát âm tiếng Việt

5 Phương pháp nghiên cứu

- Tìm, nghiên cứu và khai thác các công cụ phần mềm hỗ trợ

- Kiểm tra, thực nghiệm, nhận xét và đánh giá kết quả

Chương 1 – TỔNG QUAN

1.1 GIỚI THIỆU

Chuẩn hóa văn bản đóng vai trò quan trọng trong hệ thống tổng hợp văn bản thành tiếng nói Đã có nhiều nghiên cứu về vấn đề này trong những năm gần đây, nhưng chúng ta vẫn còn nhiều vấn đề cần phải giải quyết Chuẩn hóa văn bản là một quá trình quyết định xem làm thế nào có thể đọc được những từ không chuẩn chẳng hạn như Nato, Facebook,… Quá trình này sẽ quyết định chất lượng của một hệ thống tổng hợp tiếng nói Tuy nhiên, nhiều hệ thống tổng hợp tiếng nói chỉ chú trọng vào việc làm thế nào để tạo ra được âm thanh nhân tạo Như một kết quả tất yếu, họ giả sử rằng những văn bản đầu vào luôn luôn ở dạng có thể phát âm được Tuy nhiên, những văn bản thực tế thì lại không phải lúc nào cũng bao gồm toàn những từ ở dạng chuẩn

có thể phát âm chính xác Ví dụ, chúng có thể là những số liệu, những chữ viết tắt (như

GD viết tắt cho “Giáo dục”), những cấu trúc biểu diễn thời gian (như 12h30), tên nước ngoài và tên địa danh (như New York), những chữ số La Mã,… Ở Việt Nam, đã có nhiều hệ thống tổng hợp tiếng nói đã đạt được nhiều kết quả như SAOMAI, HOASUNG, VOICE OF SOUTHERN, VieTalk,… nhưng hầu hết các hệ thống này vẫn chưa dành đủ sự quan tâm cho chuẩn hóa văn bản Những hệ thống này không thể đọc được những từ không chuẩn, hoặc nếu đọc được thì chỉ đọc bằng một cách rất đơn

sơ mà hoàn toàn sai Vì vậy, trong nghiên cứu này nhằm đưa ra giải pháp góp phần vào việc chuẩn hóa văn bản bằng xây dựng công cụ phiên âm một từ vựng tiếng Anh bất kỳ thành một từ tiếng Việt Công cụ này rất hữu ích nếu được tích hợp vào một hệ thống chuyển văn bản thành tiếng nói tiếng Việt

Trong quá trình nghiên cứu và xây dựng công cụ đã sử dụng sự hỗ trợ từ một số công cụ như bộ từ điển CMU, công cụ t2p,… và căn cứ theo Bảng ký hiệu ngữ âm quốc tế IPA Với cách tiếp cận bằng việc nghiên cứu sự tương đồng về phát âm và ngữ

âm giữa tiếng Anh và tiếng Việt cùng với các quy tắc ghép âm, thanh điệu, triển khai thuật toán tách chuỗi âm vị tiếng Anh thành âm tiết phát âm được bằng tiếng Việt và ánh xạ một âm vị tiếng Anh trong CMU thành một âm vị tiếng Việt trong IPA Từ đó

áp dụng các kỹ năng và kỹ thuật lập trình để xây dựng thành công chương trình Việt hóa cách phát âm các từ vựng tiếng Anh trong các văn bản tiếng Việt Luận văn gồm

có 03 phần chính trình bày quá trình nghiên cứu gồm những nội dung như giới thiệu ngữ âm tiếng Anh và tiếng Việt; dựa trên cơ sở sự tương đồng về phát âm, ngữ âm giữa tiếng Anh và tiếng Việt lập bảng Arpabet; trình bày và phân tích thuật toán tổng quát, thuật toán cơ bản về tìm biên nguyên âm, thêm phụ âm đầu,…; môi trường thực nghiệm và đánh giá; kết luận và hướng phát triển cho nghiên cứu

1.2 MỘT SỐ ĐỊNH NGHĨA VÀ THUẬT NGỮ

1.2.1 Arpabet

Arpabet là hệ thống mã sao chép âm vị phát triển bởi cơ quan Advanced Research Projects Agency (ARPA) như là một phần của Dự án Thông hiểu tiếng nói (Speech Understanding Project) [3]

1.2.2 International Phonetic Alphabet

International Phonetic Alphabet (IPA) là một sản phẩm của International Phonetic Association (Hiệp hội Ngữ âm quốc tế) Mục đích của IPA là ghi lại và sắp xếp âm trong các ngôn ngữ trên thế giới dựa vào những quy tắc ngữ âm khớp nối (articulatory phonetics principles) [2]

b Nguyên lý hoạt động

t2p sử dụng từ điển CMU và xây dựng Cây quyết định (Decision Tree) để tạo mô hình cho các từ Cây quyết định (Decision Tree) là một cây phân cấp có cấu trúc được dùng để phân lớp các đối tượng dựa vào dãy các luật (series of rules) Về bản chất thì giống như câu lệnh “if then else” Điều này được thể hiện rõ qua Hình 1.1

Hình 1.1 Kết quả cây quyết định được xây dựng bởi t2p [7]

Chương 2 NGỮ ÂM VÀ ÂM VỊ HỌC CỦA TIẾNG ANH VÀ

TIẾNG VIỆT

2.1 MỞ ĐẦU

Để tìm ra được giải pháp phiên âm từ vựng tiếng Anh trong văn bản tiếng Việt thì một trong những cơ sở lý thuyết quan trọng là nghiên cứu, phân tích về hệ thống ngữ âm, âm vị của tiếng Anh và tiếng Việt Từ đó, cho thấy giữa tiếng Anh và tiếng Việt có những điểm tương đồng về ngữ âm và âm vị Tuy nhiên, song song với những điểm tương đồng thì luôn tồn tại sự khác biệt giữa chúng như tiếng Anh có những âm

vị mà không xuất hiện trong tiếng Việt và điều này cũng diễn ra theo hướng ngược lại

Hình 2.1 So sánh giữa âm vị trong tiếng Việt và tiếng Anh [6]

Để hiểu rõ hơn về những vấn đề đã nêu thì chương này sẽ trình bày, phân tích và

so sánh cụ thể những nội dung liên quan đến ngữ âm, cấu trúc âm tiết, âm vị, nguyên

âm và phụ âm của tiếng Anh và tiếng Việt

2.2 TỔNG QUAN VỀ NGỮ ÂM

2.2.1 Ngữ âm là gi?

Ngữ âm được hiểu là toàn bộ âm thanh ngôn ngữ và tất cả các quy luật, quy tắc kết hợp âm thanh, giọng điệu ở trong từ, trong câu của ngôn ngữ [1]

+ Âm thanh ngôn ngữ là âm thanh do bộ máy cấu âm của con người tạo ra Nó có

nghĩa và đảm nhận chức năng giao tiếp trong cộng đồng

+ Kiến trúc ngữ âm là tổng hợp tất cả các quy luật, quy tắc kết hợp âm thanh,

giọng điệu ở trong từ, trong câu của ngôn ngữ

2.2.2 Đơn vị kết cấu ngữ âm

+ Âm tiết là chuỗi lời nói con người dùng để giao tiếp có thể chia tách thành

những khúc đoạn từ lớn đến nhỏ, khúc đoạn nhỏ nhất cuối cùng không còn có thể phân chia, ta gọi là âm tiết Tuy nhiên, về mặt thính giác, dựa vào kinh nghiệm sử dụng ngôn ngữ trong hoạt động giao tiếp, khi nghe một âm tiết ta có cảm giác là có thể tách thành những yếu tố nhỏ hơn

Âm tố là sự thể hiện của các âm vị trong lời nói

+ Thanh điệu, trọng âm và ngữ điệu

Thanh điệu là khái niệm dùng để chỉ cao độ của âm tiết Cao độ này có được là

do sự rung bật của dây thanh Tùy thuộc vào sự rung động đó nhanh hay chậm, mạnh hay yếu, biến chuyển ra sao,… mà ta có các thanh điệu khác nhau Thanh điệu là một

âm vị siêu đoạn tính Nó được biểu hiện trong toàn âm tiết, hay đúng hơn là toàn bộ phần thanh tính của âm tiết (bao gồm cả âm đầu, âm đệm, âm chính và âm cuối) Trọng âm là hiện tượng phát âm nhấn mạnh vào một yếu tố ngữ âm nào đó trong chuỗi lời nói làm cho nó nổi bật lên Sự nhấn mạnh đó thường được thể hiện bằng các cách như tăng độ mạnh phát âm, tăng độ dài phát âm, lên xuống giọng

Ngữ điệu là sự thay đổi âm điệu của toàn bộ câu nói hay trong hoạt động giao tiếp, dòng ngữ lưu của người phát ngôn truyền đi không phải đều đều mà ngược lại âm điệu của câu nói do người nói phát ra lúc mạnh, lúc yếu, lúc nhanh, lúc chậm, lúc lên, lúc xuống, có lúc liên tục, có lúc ngắt quãng,…sự thay đổi này gọi là ngữ điệu

2.3 ÂM TIẾT TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT

2.3.1 Khái niệm

a Âm tiết tiếng Việt

Lời nói của con người là một chuỗi âm thanh được phát ra kế tiếp nhau trong không gian và thời gian Việc phân tích chuỗi âm thanh ấy người ta nhận ra được các

đơn vị của ngữ âm [1] Khi một người phát ngôn “Hà Nội mùa này vắng những cơn

mưa”, chúng ta nghe được những khúc đoạn tự nhiên trong chuỗi lời nói đó như sau:

Hà / Nội / mùa / này / vắng / những / cơn / mưa

Những khúc đoạn âm thanh này không thể chia nhỏ hơn được nữa dù chúng ta có

cố tình phát âm thật chậm, thật tách bạch Điều đó chứng tỏ rằng, đây là những khúc đoạn âm thanh tự nhiên nhỏ nhất khi phát âm, và được gọi là âm tiết Trong tiếng Việt, một âm tiết bao giờ cũng được phát ra với một thanh điệu, và tách rời với âm tiết khác

Vì vậy, việc nhận ra âm tiết trong tiếng Việt là dễ dàng hơn nhiều so với các ngôn ngữ

Ấn Âu Trên chữ viết, mỗi âm tiết tiếng Việt được ghi thành một “chữ”

b Âm tiết tiếng Anh

Âm tiết là một đơn vị phát âm, thường gồm có một âm nguyên âm (/ʌ/, /æ/, /ɑː/, /ɔɪ/, /ʊə/ ) và các phụ âm (p, k, t, m, n ) bao quanh hoặc không có phụ âm bao quanh Từ có thể có một, hai, ba hoặc nhiều hơn ba âm tiết

Ví dụ:

2.3.2 Cấu trúc

a Cấu trúc âm tiết tiếng Việt

Mỗi âm tiết tiếng Việt là một khối hoàn chỉnh trong phát âm Trên thực tế không

ai phát âm tách nhỏ cái khối đó ra được trừ những người nói lắp Trong ngữ cảnh của người Việt, âm tiết tuy được phát âm liền một hơi, nhưng không phải là một khối bất biến mà có cấu tạo lắp ghép Khối lắp ghép ấy có thể tháo rời từng bộ phận của âm tiết này để hoán vị với bộ phận tương ứng của ở âm tiết khác Ví dụ:

tiền đâu —> đầu tiên (đảo trật tự âm tiết và hoán vị thanh điệu “`”)

hiện đại —> hại điện (hoán vị phần sau “iên” cho “ai”)

nhỉ đay —> nhảy đi (thanh điệu giữ nguyên vị trí cùng với phần đầu “nh” và “đ”) Quan sát ví dụ trên ta thấy âm tiết tiếng Việt có 3 bộ phận mà người bản ngữ nào cũng nhận ra như thanh điệu, phần đầu và phần sau Phần đầu của âm tiết được xác định là âm đầu, vì ở vị trí này chỉ có một âm vị tham gia cấu tạo Phần sau của âm tiết được gọi là phần vần Người Việt chưa biết chữ không cảm nhận được cấu tạo của phần vần Phân tích, tổng hợp các yếu tố tạo nên vần, rồi ghép với âm đầu để nhận ra

âm tiết Ví dụ:

U + Â + N = UÂN, X + UÂN = XUÂN Các âm đầu vần, giữa vần và cuối vần (U, Â, N) được gọi là âm đệm, âm chính và âm cuối Có thể hình dung về cấu tạo âm tiết tiếng Việt trong một mô hình như sau:

Bảng 2.1: Cấu trúc âm tiết tiếng Việt

Thanh điệu: không (zero), huyền (ˋ), hỏi (?), ngã (~), sắc (ˊ), nặng (.)

Thanh hầu

giao lưu văn hoá, khoa học -kĩ thuật,… cần phải ghi lại các thuật ngữ, tên địa danh,

nhân danh nên Bảng 2.2 có đưa /p/ vào trong hệ thống phụ âm đầu của tiếng Việt Các

âm vị phụ âm đầu được thể hiện trên chữ viết của bảng hệ thống phụ âm (Bảng 2.3)

4 | z | gi/d gi/dê g+i/d giếng, dao

5 | c | ch chờ c+h chơi, cho, chuộng

6 | ɲ | nh nhờ n+h nhà, nhảy, những

7 | ŋ | ng/ngh ngờ n+g/n+g+h ngành, người, nghĩ, nghề

9 | ɣ | g/gh gờ g/g+h gà, gọi, ghi, ghe

10 | k | c/q/k xê/quy/ca c/q/k cà kê, cá quả

STT Âm vị Chữ viết Đọc Chữ cái Ví dụ

15 | m | m em-mờ m miệng, môi, mắt, mũi

22 | ş | s ét-sì s say sưa, sắp sửa

23 | ʔ | zero zero zero ăn uống, ỉ eo, ồn ào

Tiếng Việt có 23 âm vị là phụ âm Tương ứng với 23 âm vị phụ âm thì có 24 cách đọc (phát âm) và được ghi lại bằng 27 chữ viết 27 chữ viết này được hình thành

– Nếu âm tiết có phụ âm đầu là âm môi

– Nếu âm tiết có nguyên âm là âm tròn môi

Ngoài ra, âm đệm/u/còn không được phân bố với “g” (trừ góa) và “ư“, “ươ“ Đó

là quy luật chung của tiếng Việt: Các âm có cấu âm như nhau hoặc gần nhau không được phân bố cùng nhau Trên chữ viết, âm đệm “zero” thể hiện bằng sự vắng mặt của chữ viết, âm đệm/u/thể hiện bằng chữ “u” và “o“

* Âm chính

Âm chính đứng ở vị trí thứ ba trong âm tiết, là hạt nhân, là đỉnh của âm tiết, nó mang âm sắc chủ yếu của âm tiết Âm chính trong tiếng Việt do nguyên âm đảm nhiệm Nguyên âm của tiếng Việt có chức năng làm âm chính và nó luôn hiện diện

trong âm tiết Vì mang âm sắc chủ yếu của âm tiết nên âm chính là âm mang thanh điệu

Có nhiều quan điểm khác nhau về số lượng âm chính trong tiếng Việt Nhưng nhìn chung ý kiến cho rằng tiếng Việt có 16 nguyên âm chính (gồm 3 nguyên âm đôi,

13 nguyên âm đơn, trong đó có 9 nguyên âm đơn dài và 4 nguyên âm đơn ngắn) là có

STT Âm vị Chữ viết Đọc Chữ cái Ví dụ

12 | ɔ̆ | o o o vòng lọng, tóc, học

14 | i͜e |

ia/ya iê/yê

ia

iê

i+a/y+a i+ê/y+ê

kia kìa/khuya yêu chiều

15 | u͜o | uô/ua uô/ua u+ô,

u+a

tuốt tuồn tuột/tua rua

16 | ɯ͜ɤ | ươ/ưa ươ/ưa ư+a, ư+ơ lướt thướt/lưa thưa

17 | i̯ | i/y i i/y tai tái/cày cấy

18 | u̯ | o/u o/u o/u toán, đào hào/tuần, đau

* Trong 2 âm vị bán nguyên âm | i̯ | và | u̯ | thì | u̯ | vừa đóng vai trò là âm đệm (viết “o” trong toán, toàn, xoan…, viết “u” trong tuần, tuấn, quẩn,…), vừa đóng vai trò âm cuối (viết “o” trong đào hào, báo cáo, táo…, viết “u” trong đau, rau câu…), còn | i̯ | đóng vai trò âm cuối

* Âm cuối

Âm cuối có vị trí cuối cùng của âm tiết, nó có chức năng kết thúc một âm tiết Do vậy khi có mặt của âm cuối thì âm tiết không có khả năng kết hợp thêm với âm (âm vị) nào khác ở phần sau của nó Ví dụ: trong “cúi”, thì “i” là âm cuối kết thúc âm tiết nên sau nó không thêm gì cho âm tiết lại Trái lại, trong “quý”, do “y” không phải là âm cuối vì có thể thêm vào sau nó một âm cuối như “t” trong “quýt”, “nh” trong “quýnh”, v.v… Những âm tiết còn có khả năng thêm vào âm cuối như “quý” ở trên, trong thực

tế vẫn được kết thúc như một âm tiết hoàn chỉnh Bởi vì ở vị trí cuối (vị trí kết thúc âm tiết) lúc ấy có mặt một âm cuối, được gọi là âm cuối zero đối lập với tất cả các âm cuối khác

Âm cuối là bán nguyên âm/u/(ngắn) có âm sắc trầm chỉ được phân bố sau các nguyên âm bổng và trung hòa, trừ nguyên âm “ơ” ngắn, ví dụ trong níu, áo, bêu diếu, cầu cứu,… Bán nguyên âm cuối/i/(ngắn) có âm sắc bổng chỉ được phân bố sau các nguyên âm trầm và trung hòa, ví dụ trong tôi, chơi, túi, gửi, lấy,…

Âm cuối zero là một âm vị trống nên không được biểu thị bằng chữ viết Nó đối lập với 6 âm cuối ở bảng 2.6, giống như âm đệm zero đối lập với âm đệm/u/, âm tắc thanh hầu/?/đối lập với các phụ âm khác trong hệ thống các phụ âm đầu

Bảng 2.6: Phụ âm cuối trong tiếng Việt

Vị trí

Phương thức

Môi môi Đầu lưỡi

răng Cuối lưỡi

* Thanh điệu

Thanh điệu là một yếu tố thể hiện độ cao và sự chuyển biến của độ cao trong mỗi

âm tiết Mỗi âm tiết tiếng Việt nhất thiết phải được thể hiện với một thanh điệu Thanh điệu có chức năng phân biệt vỏ âm thanh, phân biệt nghĩa của từ

Có nhiều ý kiến khác nhau về vị trí của thanh điệu trong âm tiết Nhưng ý kiến cho rằng thanh điệu nằm trong cả quá trình phát âm của âm tiết (nằm trên toàn bộ âm tiết) là đáng tin cậy nhất về vị trí của thanh điệu Sau đây là biểu đồ hệ thống các thanh điệu trong tiếng Việt (Hình 2.2)

Hình 2.2: Thanh điệu

b Cấu trúc âm tiết tiếng Anh

Bảng 2.7: Cấu trúc âm tiết tiếng Anh

SYLLABLE STRUCTURE

Ví dụ 2: 15 phụ âm initial và 4 phụ âm post-initial

Initial

Postinitial /p/ /t/ /k/ /b/ /d/ /γ/ /f/ /T/ /s/ /∑/ /h/ /v/ /m/ /n/ /l/

/j/ pjY↔ tju:n kju: bju:tI dju: fju: sju: hju:dZ vju: mju:z nju: ljY↔

/r/ preI treI kraI brIN drIp γ rIp fraI Tru: ∑ru:

/l/ pleI kleI blu: γ lu: flu: slIp

- Tổ hợp 3 âm (tối đa)

spew /spju:/

stew /stju:/

kew /skju:/

* Termination (phần cuối)

- Loại 1, có một phụ âm đảm nhiệm:

(1) Zero termination: trường hợp cuối âm tiết không có phụ âm nào, đó là âm kết

thúc bằng zero Ví dụ: bar /bA:/, key /ki:/

(2) Có một phụ âm cuối (final consonant): có thể là tất cả phụ âm trừ /h, r, w, j/

- Loại 2, có phần cuối do tổ hợp 2 phụ âm đảm nhiệm:

(1) pre-final + final, thường là một tổ hợp với các phụ âm sau: /m, n, N, l, s/

Ví dụ: bump/bump/, band /band/, bank /baNk/, belt /belt/, ask /A:sk/

(2) final + post-final, thường là một tổ hợp với các phụ âm /s, z, t, d, T/ Ví dụ:

bets /bets/, backed /bA:kt/, bagged /bA:Nd/, eighth /eNtT/

- Loại 3, phần cuối do 3 phụ âm đảm nhiệm:

* Syllabic consonants (âm tiết phụ âm)

Trong tất cả các trường hợp đã dẫn, vị trí trung tâm âm tiết là nguyên âm Tuy nhiên, trường hợp âm tiết phụ âm thì rất khó phân định, có chăng là một nguyên âm zero giữa hai phụ âm, và nếu có, nó được phát âm "rất thấp", phát âm cẩn thận

Âm tiết phụ âm là nét đặc trưng nổi bật của tiếng Anh khi đối chiếu âm tiết Việt Anh Những phụ âm có thể làm thành âm tiết phụ âm trong trong tiếng Anh là /l/, /n/, /m/, /N/, /r/

2.3.3 Đối chiếu cấu trúc âm tiết Việt – Anh

* Giống nhau: Trong 2 ngôn ngữ, âm tiết đều có thành phần trung tâm là một

nguyên âm, rồi tổ hợp với phụ âm

* Khác nhau

- Tiếng Anh có loại âm tiết cấu tạo chỉ

bằng phụ âm, gọi là âm tiết phụ âm

Ví dụ: bottle /’botl/

- Trong tiếng Việt không có hiện tượng này, nhất thiết phải có nguyên âm mới cấu tạo thành âm tiết

- Âm tiết tiếng Anh có trọng âm để nhấn

mạnh Ví dụ: entice /in’tais/

- Âm tiết tiếng Việt có thanh điệu để khu biệt nghĩa Ví dụ: ngỡ ngàng

- Tiếng Anh không âm đệm - Tiếng Việt có âm đệm Ví dụ: toàn

- Tiếng Anh có thể kết thúc tối đa bằng

bốn phụ âm Ví dụ: texts /teksts/

- Tiếng Việt chỉ có thể kết thúc bằng một

phụ âm Ví dụ: tiếng

- Âm tiết tiếng Anh có thể bắt đầu nhiều

nhất là với ba phụ âm Ví dụ: split /split/

- Âm tiết tiếng Việt chỉ có thể bắt đầu bằng một phụ âm đầu hoặc âm tắc thanh

hầu Ví dụ: phó

2.4 ÂM VỊ TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT

Dựa trên cơ sở sự tương đồng về phát âm, ngữ âm trong tiếng Anh và tiếng Việt xây dựng các bảng âm vị tương ứng như sau

2.4.1 Âm vị tiếng Anh

Bảng 2.8: Âm vị trong tiếng Anh [3]

Monophthongs

AO ɔ O off (AO F); fall (F AO L); frost (F R AO S T)

AA ɑ a father (F AA DH ER), cot (K AA T)

IY i i bee (B IY); she (SH IY)

UW U u or iu you (Y UW); new (N UW); food (F UW D)

ə

oU sofa (S OW F AH), alone (AH L OW N)

AX oU discus (D IH S K AX S); note distinction from

discuss (D IH S K AH S)

AE æ e at (AE T); fast (F AE S T)

EL ɫ̩ o bottle (B AO DX EL)

Diphthongs

EY eɪ oUs ji say (S EY); eight (EY T)

AY aɪ a ji my (M AY); why (W AY); ride (R AY D)

OW oʊ oUs wu show (SH OW); coat (K OW T)

AW aʊ as wu how (HH AW); now (N AW)

OY ɔɪ Os ji boy (B OY); toy (T OY)

R-colored vowels

ER ɝ oU her (HH ER); bird (B ER D); hurt (HH ER T),

nurse (N ER S) AXR ɚ oU father (F AA DH AXR); coward (K AW AXR D)

EH R ɛr e air (EH R); where (W EH R); hair (HH EH R)

UHR ʊr uo cure (K Y UH R); bureau (B Y UH R OW),

detour (D IH T UH R)

AOR ɔr o more (M AO R); bored (B AO R D); chord (K

AO R D) AAR ɑr a large (L AA R JH); hard (HH AA R D)

IHR or

IYR ɪr ie ear (IY R); near (N IH R)

AWR aʊr a wu This seems to be a rarely used r-controlled

vowel In some dialects flower (F L AW R; in

other dialects F L AW ER)

Q ʔ Q (glottal stop) uh-oh (Q AH Q OW) (ʔʌʔoʊ)

2.4.2 Âm vị tiếng Việt

Bảng 2.9: Âm vị trong tiếng Việt [6]