SKKN rèn luyện kĩ năng sáng tạo trong giờ đọc hiểu ngữ văn 9

Thời gian qua, từ khi thay đổi cách thức dạy học Văn theo quan điểmđọc - hiểu, cùng với việc vận dụng quan điểm giáo dục tích cực nhằm pháthuy vai trò chủ động, sáng tạo của học sinh vào

I.Phần mở đầu

1 Lí do chọn đề tài.

Thời gian qua, từ khi thay đổi cách thức dạy học Văn theo quan điểmđọc - hiểu, cùng với việc vận dụng quan điểm giáo dục tích cực nhằm pháthuy vai trò chủ động, sáng tạo của học sinh vào quá trình tìm hiểu, giải mãvăn bản - tác phẩm, tình hình dạy học Văn đã có bước chuyển biến quantrọng, tạo đà cho tiến bộ mới đối với lĩnh vực dạy học môn học có lịch sửlâu đời ở trường trung học cơ sở

Có thể nhận ra sự thay đổi nổi bật của giờ học Văn thể hiện ở hoạt động tiếpnhận văn bản tác phẩm bằng hoạt động đọc với tất cả sự nỗ lực tự thân của ngườiđọc - học sinh Từ đó, năng lực hiểu biết, khám phá, hợp tác, giáo tiếp và rungđộng trước những giá trị nhân văn và thẩm mĩ cao quý của nghệ thuật vănchương ở người học được rèn luyện, trau dồi, phát triển Những kết quả bước đầucủa sự đổi mới nói trên làm cho việc dạy học Văn dần dần thoát khỏi sự trì trệkéo dài bởi lối truyền thụ một chiều của giáo viên, sự tiếp nhận thụ động của họcsinh trong phương pháp dạy học truyền thống Từ khi đổi mới phương pháp dạyhọc, học sinhkhông còn bị áp đặt, nhồi nhét những hiểu biết cũng như cảm xúcmột cách khiên cưỡng, máy móc.Tuy nhiên, khi vận dụng quan điểm đọc - hiểubằng việc tổ chức để học sinh thâm nhập vào việc giải mã văn bản tác phẩm với

sự nỗ lực tìm tòi, khám phá những giá trị nội dung và nghệ thuật cao quý của tácphẩm thì điều giáo viên không thể sao nhãng là luôn luôn cần tăng cường sứcsáng tạo của học sinh, để từ đó nắm sâu hơn ý nghĩa của sáng tạo văn chương -bức tranh nghệ thuật hoàn mĩ được dựng nên bằng ngôn từ của người nghệ sĩ.Đọc - hiểu theo ý nghĩa đó, đòi hỏi giáo viên phải biết tổ chức hướng dẫn để làmsao học sinh nắm đúng phương hướng đi sâu vào quá trình tri giác ngôn ngữ hìnhtượng, lí giải đúng đắn “mã nghệ thuật” ẩn chứa trong nó sức biểu đạt sâu sắc tưtưởng, tình cảm phong phú của nhà văn Do vậy, đọc - hiểu luôn hướng tới haiyếu tố “hiểu biết” và “cảm xúc” của bản thân người đọc và vì thế, nó không

ngừng được bồi đắp, nâng đỡ nhờ sức lan tỏa, mở rộng các năng lực sáng tạo chohọc sinh Muốn thực hiện thấu đáo việc đổi mới dạy học Văn theo tinh thần trên,

GV cần có hiểu biết và nắm bắt đầy đủ, vững chắc những vấn đề cốt yếu về líluận khoa học từng được đề cập, vận dụng trong thực tiễn dạy học Với môn Ngữvăn - môn học có tính đặc thù - thì con đường tiếp cận, thâm nhập văn bản nghệthuật thông qua các quy luật của những khoa học liên ngành đa dạng phong phú

là vấn đề mang tính khoa học, thời sự nóng hổi như đã từng thấy, chắc chắn cónhững điểm khác biệt cần nắm bắt, tìm hiểu thấu đáo Với những lí do nêu trên,

tôi chọn đề tài nghiên cứu “Rèn luyện kĩ năng sáng tạo trong giờ đọc - hiểu Ngữ văn 9” nhằm giúp học sinh phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động.

2 Mục tiêu, nhiệm vụ của đề tài.

Có thể khẳng định môn Ngữ văn có tầm quan trọng và vị trí khá đặc biệt trong cuộcsống thường nhật Học tốt môn Ngữ văn các em có thể vận dụng tốt kỹ năng sử dụngtiếng Việt vào thực tiễn cuộc sống Việc sử dụng thành thạo ngôn ngữ mẹ đẻ cũng nóilên trình độ văn minh của mỗi người, mỗi dân tộc, mỗi đất nước.Chính vì vậy, giáo dụcđịnh hướng phát triển năng lực học sinh trong giờ đọc hiểu là điều cần thiết đó là việcđổi mới để đi vào thực tiễn trong việc dạy và học văn để phát triển năng lực sáng tạocùng tinh thần hợp tác tương trợ lẫn nhau giữa các em trong giờ học tạo nên không khísôi nổi của lớp học.Các em được thể hiện bản thân trước lớp một cách tự tin nhất

Giáo sư Trần Đình Sử đã chỉ rõ : “ Sai sót của quan niệm về phương pháp dạy học văn

trên xét theo tinh thần giáo dục hiện đại rất dễ nhận thấy Bởi vì bản thân văn học nghệthuật và nói chung các văn bản là sáng tạo ra cho từng người đọc, và môi người đọcphải tự mình đọc lấy thì hình tượng, cảm xúc và nội dung mới từ văn bản dấy lên tronglòng mình Người ta không ai thưởng thức hộ cái đẹp, phong cảnh cho người khác,xem hộ một bộ phim, thưởng thức hộ một bài hát, bài thơ cho kẻ khác, vậy mà baonhiêu năm, thầy giáo làm người thưởng thức văn chương hộ rồi giảng lại cái hay chohọc sinh chép Đến lượt thi cử, học sinh chỉ cần thuộc lời thầy là làm được bài, tự mìnhkhông cần đọc vân thi được Cách dạy đó đi ngược lại bản chất của văn chương, đi

ngược lại nguyên tắc dạy học, là phương pháp cách ly tốt nhất học sinh - người đọckhỏi tác phẩm, làm cho học sinh không có dịp trực tiếp đối diện với văn bản, do đókhông có thói quen tự mình khám phá văn bản và tất nhiên đánh mất luôn năng lực tự

học của họ " ( Đọc- hiểu văn bản - một khâu đột phá trong nội dung và phương pháp dạy đọc văn- Trần Đình Sử ) Chính vì vậy, trong bất cứ công việc nào , nắm vững đặc

điểm , hiểu sâu , nắm chắc đối tượng, thao tác nghề nghiệp thành thục sẽ tạo cho ngườithực hiện công việc có thái độ tự tin, tự do, phong thái ung dung, thoải mái Giáo viênVăn cũng vậy Việc hiểu sâu tác phẩm, hiểu sâu sắc học sinh thì khi đứng trước lớp vànhất là đứng trước mọi tình huống do thực tiễn dạy học văn tạo nên sẽ tự tin và việcdạy và học sẽ có hiệu quả.Lấy học sinh làm trung tâm là lấy tinh thần, ý thức chủ thểcủa học sinh trong hoạt động học tập thì, trong giờ học học trò phải tự mình đọc, tựmình phán đoán, tự mình nêu câu hỏi dưới sự chỉ đạo, gợi ý của thầy Nghĩa là giáoviên phải làm cách nào đó để học sinh luôn bám sát tìm hiểu văn bản Mục đích nghiêncứu đề tài này là góp phần rèn luyện tính sáng tạo cho các em học sinh trong giờ đọchiểu Ngữ văn 9 Thường xuyên áp dụng các phương pháp dạy học tích cực trong cácgiờ đọc - hiếu tác phấm văn học nhằm phát huy tính sáng tạo của học sinh.Thực hiệnbiện pháp tác động nhằm cải tạo thực trạng đế nâng cao chất lượng dạy và học đồngthời giúp các em tiếp cận tri thức một cách hiệu quả nhất Đó chính là mục đích vànhiệm vụ của đề tài mà tôi nghiên cứu và thực hiện

3 Đối tượng nghiên cứu

Để đạt được một trong những mục tiêu quan trọng của môn học là bồi dưỡng tri thức văn học, văn hóa, hình thành, phát triển kĩ năng tiếp nhận tác phẩm văn học, thẩm bình văn chương, có nhiều vấn đề đặt ra trong quá trình dạy học đọc hiểu văn bản của học sinh khối 9 trường THCS Nguyễn Trường Tộ để vận dụng cácphương pháp dạy học tích cực nhằm giúp học sinh rèn luyện kĩ năng sáng tạotrong giờ đọc- hiểu Ngữ Văn 9

4 Giới hạn của đề tài

Tìm hiểu tâm lí và lắng nghe ý kiến học sinh, nghiên cứu kết quả học tập của các em qua các giờ đọc- hiểu , các bài kiểm tra đánh giá.Đồng thời chủ động phối hợp trao đổi với các giáo viên Ngữ văn đã dạy các em năm lớp 6,7,8 để tìm

ra phương pháp dạy học tích cực nhất đối với từng lớp để thu học sinh sáng tạo và tích cực trong giờ học

Trong phạm vi của đề tài tôi chỉ tập trung vào các vấn đề sau : Cách dẫn dắt vào bài và giọng đọc của giáo viên và học sinh, kĩ năng làm việc nhóm trong giờ đọc- hiểu

5 Phương pháp nghiên cứu.

Đế nghiên cứu đề tài này tôi sử dụng phối hợp các phương pháp nghiên cứu sau:

- Các phương pháp nghiên cứu lí thuyết: Đọc sách và tài liệu tham khảo có liên quan

đến đề tài, đế khái quát những vấn đề, làm cơ sở cho vệc nghiên cứu thực tiễn.

- Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn:

+ Phương pháp quan sát sư phạm: Quan sát theo dõi học sinh hoạt động trong tất cả các giờ đọc - hiếu tác phấm văn học.

+ Phương pháp An két: Xây dựng một hệ thống câu hỏi ghi trên phiếu bài tập thong qua các bài học để tìm hiếu mức độ nhận thức, biếu hiện, nguyên nhân của các em đế có những biện pháp khắc phục.

+ Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Thực nghiệm những biện pháp nhằm rèn luyện tính chủ động, sáng tạo cho học sinh trong thời gian một học kì và so sánh kết quả thực nghiệm với kết quả thực trạng ban đầu chưa thực nghiệm, đế đánh giá kết quả của thực nghiệm có thành công hay không.

+ Phương pháp nghiên cứu sản phấm hoạt động: Phương pháp này sử dụng trong mỗi tiết học thông qua kết quả của việc áp dụng phương pháp dạy học tích cực trong giờ đọc – hiểu

+ Phương pháp trò truyện: Trong quá trình dạy học tôi thường xuyên trò truyện gần gũi với học sinh, trong giờ học hay ngoài giờ học, nhằm tạo cho học sinh tính tự tin, bạo dạn.

Đế thăm dò mức độ biếu hiện của từng học sinh, từ đó lập kế hoạch hướng dẫn rèn luyện cho phù hợp với từng đối tượng học sinh.

Tôi đã tiến hành dạy thực nghiệm ở nhiều lớp khác nhau với cùng một bài bằng nhiều phương pháp khác nhau để so sánh, đối chiếu, rồi đưa ra kết luận

II Phần nội dung.

1.Cơ sở lý luận.

a Cơ sở lí luận về lí thuyết

Đại hội Đảng lần thứ XII xác định những nhiệm vụ chủ yếu: Tiếp tục đổimới mạnh mẽ, đồng bộ các yếu tố cơ bản của GD & ĐT theo hướng coi trọngphát triển phẩm chất, năng lực của người học Từ đó, cần điều chỉnh mục tiêu

GD & ĐT theo hướng vừa chú ý phát triển hài hòa con người xã hội, con ngườicông dân, vừa hướng tới phát huy cao nhất tiềm năng của mỗi học sinh; chútrọng giáo dục cả phẩm chất và năng lực của người học; bao gồm các phẩm chấtchủ yếu, các năng lực chung và các phẩm chất, năng lực riêng của từng họcsinh, năng lực đặc thù môn học; kết hợp hài hòa dạy chữ, dạy nghề và dạyngười; chú trọng giáo dục hướng nghiệp, kỹ năng thực hành, tác phong côngnghiệp Từ đó, sẽ tạo sự thay đổi căn bản về chất lượng giáo dục Mục tiêugiáo dục trong chương trình mới phải phù hợp với bối cảnh, trình độ và chiếnlược phát triển kinh tế - xã hội, đổi mới phương pháp dạy và học theo hướngvận dụng các phương pháp giáo dục đa dạng, linh hoạt, phù hợp với đối tượng

và hoàn cảnh, ưu tiên cho thực hành, khuyến khích sáng tạo; phát huy tính tíchcực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức với phương châm “giảng ít, họcnhiều”, “học đi đôi với hành”; chú trọng hình thức tổ chức các hoạt động giáodục trong và ngoài nhà trường, rèn luyện phương pháp tự học và mong muốnhọc suốt đời

Luật giáo dục của nước CHXHCNVN trong điều 4 (yêu cầu về nội dung phương

pháp giáo dục) cũng chỉ rõ: “Phương pháp giáo dục phải phát huy tính tích cực tự

giác, chủ động, tư duy, sáng tạo ở người học, bồi dưỡng năng lực tự học, lòngsay mê học tập và ý chí vươn lên” (Luật Giáo dục - trang 9 - 1998)

Xuất phát từ những quan điểm logic biện chứng về nhận thức, đây là cơ sởcủa phương pháp dạy học tích cực Muốn nhận thức đúng đắn, sâu sắc, đầy đủbản chất của sự vật hiện tượng thì phải nhận thức nó ở trạng thái vận động vàphát triển với tất cả các mối quan hệ bên trong và bên ngoài của nó Vì vậy, quátrình dạy học tích cực phải làm cho người học tiếp cận với tình huống có vấn

đề, tư duy, suy luận để giải quyết, tháo gở vấn đề Từ đó, các em rút ra được trithức cần nắm Tri thức hay chân lí tự mình vận động rút ra được sẽ rất có ýnghĩa và rất khó quên

b Cơ sở lí luận trong thực tiễn giáo dục.

- Cô-men-xki - ông tổ nền giáo dục cận đại rất chú trọng đến việc phát huy óc sáng tạo,

cá tính độc lập suy nghĩ của học sinh.Theo ông “Cần phải hấp dẫn tính tò mò và sự ganh đua sôi nổi của trẻ em bằng cách nào cho chúng được dựa vào sự sáng tạo ra những tri thức khác nhau mà người ta luôn trao đổi cho chúng, và bằng cách giúp cho chúng cũng được chia sẻ cái vinh dự của người phát minh về mỗi tri thức” Trong bộ môn văn học ở các trường trung học nhiều năm nay thực tế đã có nhiều đổi mới đáng kể nhưng vẫn còn có hiện tượng học sinh học theo kiểu cũ: đọc thuộc, sao chép, nói lại ý sách vở thầy cô mà không hoặc ít có sự sáng tạo khi tiếp xúc tác phấm văn chương trong các bài kiểm tra đánh giá Thế giới là vô hạn,kiến thức là vô cùng Hiểu biết, suy nghĩ, cảm xúc của cá nhân đã được con người thông minh tích lũy, lưu truyền trong không gian và thời gian bằng văn bản Đọc hiểu là hoạt động cơ bản của con người để chiếm lĩnh văn hóa.

- Thế nào là ĐỌC HIỂU ?

+ OECD đưa ra định nghĩa sau đây về reading literacy: “Đọc hiểu là sự hiểu biết, sử dụng

và phản hồi lại trước một văn bản viết, nhằm đạt được mục đích, phát triển tri thức và tiềm năng cũng như việc tham gia hoạt động của một ai đó trong xã hội.”

+ UNESCO quan niệm về Literacy : “Đó là khả năng nhận biết, thấu hiểu, giải thích, sáng tạo, trao đổi, tính toán và sử dụng những tài liệu viết hoặc in ấn kết hợp với những bối cảnh khác nhau Literacy đòi hỏi sự học hỏi liên tục cho phép một cá nhân đạt được mục đích

của mình, phát triển kiến thức, tiềm năng và tham gia một cách đầy đủ trong xã hội rộng lớn"

+ Theo PISA,“Đọc hiểu không chỉ còn là một yêu cầu của suốt thời kì tuổi thơ trongnhà trường phổ thông, thay vào đó nó còn trở thành một nhân tố quan trọng trongviệc xây dựng, mở rộng những kiến thức, kĩ năng và chiến lược của môi cá nhântrong suốt cuộc đời khi họ tham gia vào các hoạt động ở những tình huống khácnhau, trong mối quan hệ với người xung quanh, cũng như trong cả cộng đồng rộnglớn. Qua đọc hiểu, năng lực và tri thức văn hoá của từng người được bộc lộ , đồng thời làm xuất hiện kinh nghiệm văn hoá đọc và làm biến đổi cách thức, chất lượng và tầm văn hoá đọc

- Hiện tượng ít tập trung suy nghĩ, ít tìm tòi ở học sinh trong giờ đọc hiểu phải được khắc phục dần qua những giờ dạy của giáo viên ở trên lớp và cách học của học sinh khi đổi mới phương pháp dạy học tích cực theo các nhóm năng lực.

- Bên cạnh đó,thị trường sách hiện nay: Sách in ấn nhiều, giảng giải cụ thể tác phấm, học sinh mua về chép lại một cách máy móc mà không suy nghĩ, sáng tạo do

đó dẫn đến tình trạng mù kiến thức.

- Mạng xã hội cung cấp khối kiến thức tài liệu cho tất cả các môn học nên học sinh

tìm bài học, bài phân tích nhanh chóng khiến các em mất dần đi các kĩ năng trong việc học, môn Ngữ văn trở nên nhàm chán vì kiến thức và đáp án đã sẵn có rồi.

-Khi tiếp xúc với tác phấm văn học, học sinh chỉ hiểu theo một chiều, ít chịu khó phát hiện, vốn từ ngữ nghèo, diễn đạt kém Vì vậy, không đạt hiệu quả cao khi cảm nhận tác phấm văn chương Trong khi đó nội dung và tính chất của hoạt động học tập ở học sinh lớp 9 THCS là đi sâu vào những tri thức cơ bản, những quy luật của những bộ môn khoa học Phương pháp giảng dạy của giáo viên cũng có nhiều thay đổi so với những học sinh lớp 6,7 Do vậy, hoạt động học tập đòi hỏi phải có tính năng động, độc lập và sáng tạo ở mức độ cao hơn, đòi hỏi các em phải phát triển

tư duy lí luận Ở học sinh lớp 9 THCS, sự hình thành và phát triển mạnh mẽ tính tích cục của xã hội sẽ ảnh hưởng lớn nhất đến sự phát triển nhân cách của học

sinh.Chính vì những lí do trên tôi tập trung vào những vấn đề từ phía giáo viên và học sinh để giờ đọc- hiểu trở nên tích cực khi phát huy hết vai trò của học sinh người chiếm lĩnh tri thức qua cách dẫn dắt vào bài của giáo viên và chú ý đến giọng đọc củathầy và trò, xây dựng hế thống câu hỏi hợp lí, phát triển năng lực tưởng tưởng của học sinh trong giờ học, năng lực làm việc nhóm cùng năng lực ghi nhận kết quả của hoạt động nhóm Vì vậy mà việc học sinh lĩnh hội được các giá trị các chuẩn mực xã hội, xây dựng những mối quan hệ hợp tác với bạn bè, phát huy tính tích cực, chủ động phân tích, tìm hiểu, nhận định.

2 Thực trạng vấn đề nghiên cứu.

2.1 Những thuận lợi và khó khăn.

Thuận lợi:

Trong giờ đọc hiểu văn bản các giáo viên đều đã ý thức đổi mới phương pháp dạy

học theo hướng tích cực để phát huy các năng lực của học sinh, tạo điều kiện cho các

em được hoạt động, tham gia đóng góp xây dựng nội dung bài học qua các nội dung

mà các em đã cùng nhau tìm hiểu làm việc hợp tác, nhóm , đôi và cá nhân Khi thay đổi phương pháp dạy học mới cả giáo viên và học sinh đều linh hoạt và chủ động trong giờ đọc hiểu Ngữ văn 9, đặc biệt là việc kết hợp công nghệ thông tin trong giờ học Trường THCS Nguyễn Trường Tộ đã trang bị 2 hệ thống máy chiếu, 1bảng thông minh và 4 ti viở các lớp học nên giáo viên dạy sẽ linh hoạt khi chuẩn bị cho bài giảng của mình đặc biệt là các tiết học cần sự hỗ trợ của công nghệ thông tin Cácgiáo viên trong tổ thường thực hiện các chuyên đề cấp trường về việc áp dụng

phương pháp dạy học mới phát huy các năng lực của học sinh trong tiết dạy để giáo viên trong tổ dự giờ, học hỏi và rút kinh nghiệm cho bài dạy của mình

việc nhóm.Một số em dân tộc ở buôn Đlung sức học yếu,viết còn sai lỗi chính tả,khả năng diễn đạt kém lại rụt rè giơ tay phát biểu.

Về phía học sinh yếu, kém thì không có ý thức tự vươn lên, luôn ở tư thế học đối phó, không thiết tha với kiến thức và kết quả học tập, sự hợp tác trong giờ học ít hơn

so với các em đã chuẩn bị bài

b) Thực trạng vấn đề nghiên cứu.

*Phương pháp điều tra thăm dò.

+Tâm sự và trao đổi với các em học sinh yếu bằng một số câu hỏi sau:

Câu 1: Năm học trước em có tham gia làm việc nhóm không?

Câu 2: Khi làm việc nhóm em thấy hiệu quả như thế nào?

Câu 3: Nguyên nhân nào làm giờ đọc- hiểu Ngữ văn em không tiếp thu hết kiến

thức trọng tâm?

Câu 4: Em có thường xuyên tự chốt bài về kiến thức khi giáo viên yêu cầu không?

+Thăm dò ý kiến của giáo viên bộ môn Ngữ văn đã dạy các em trong những năm học trước:

Câu 1: Các em học sinh yếu tham gia xây dựng bài nhiều không?

Câu 2: Thầy cô quan sát thấy hứng thú và kết quả học tập của các em so với trên lớp

*Phương pháp nghiên cứu sản phẩm hoạt động của học sinh:

Quan sát bài làm, vở ghi chép và khả năng hành văn, khả năng diễn đạt của học sinhgiỏi, khá, trung bình, yếu tôi nhận thấy nhược điểm cơ bản ở đối tượng này là:

+ Chưa thực sự chủ động khi tìm hiểu bài, soạn bài còn mang tính chất đối phó, làmviệc hợp tác chưa thực sự hiệu quả

+ Văn nói thì không lưu loát, trình bày vấn đề trước mọi người còn ấp a ấp úng, ngập ngừng không tự tin, khả năng tự thuyết trình còn yếu

*Phương pháp điều tra thực trạng:

Tôi đã điều tra và sát hạch về hứng thú học tập và kết quả học tập môn văn họcsinh ở hai lớp 9 A3 và 9 A5 bằng phiếu điều tra và bài bài kiểm tra phút 45 phút, điểm miệng khi dò bài dạng câu hỏi vận dụng sáng tạo

- Về hứng thú học tập:

Số học sinh

khảo sát

Hay phátbiểu

Hứng thúvới giờhọc

Điểm miệngtrên trung bình

Điểm kiểmtra đầu năm

từ TB trởlênLớp 9A3,

có điều kiện tiến bộ Các em ngại phát biểu, ngại tham gia góp ý bài tập nhóm

Thứ hai: Một trong số nguyên nhân dẫn đến việc học sinh yếu không hứng thú học đọc- hiểu là do giáo viên chưa đầu tư phong phú trong tiết soạn giảng để phù hợpvới đối tượng học sinh Giáo viên chưa tạo được bầu không khí học tập thoải mái, nhẹ nhàng vừa gây được hứng thú cho các em vừa đạt hiệu quả học tập như mong muốn Khi cho học sinh hoạt động nhóm chưa bao quát việc các em đã làm và làm

và đánh giá sát đáng

3 Nội dung và hình thức của giải pháp:

3.1 Mục tiêu của giải pháp:

Như ta đã biết, dạy học là một hoạt động có tính nghệ thuật cao đòi hỏi người

thầy phải biết lựa chọn sao cho phù hợp với đối tượng học và với thực tiễn trong giai đoạn hiện nay Chính vì vậy, trong quá trình giảng dạy trong nhà trường việc áp dụngphương pháp dạy học tích cực sẽ gặp rất nhiều khó khăn Nhưng với trách nhiệm của một giáo viên dạy Văn, tôi đã mạnh dạn áp dụng phương pháp dạy học tích cực vào

trong giờ đọc- hiểu Ngữ văn qua 2 lớp 9 mà tôi đang dạy ở trường THCS Nguyễn Trường Tộ tiếp xúc với tác phấm văn chương, học sinh cần có sự liên tưởng, tưởng tượng phong phú, rõ ràng mới có the cảm nhận được cái hay của tác phấm, cái tài củatác giả Việc đó theo tôi hoàn toàn phụ thuộc vào khả năng tiếp thu của học sinh qua tài năng dẫn dắt của giáo viên Vậy thì việc đầu tiên theo tôi người thầy dạy văn cần phải làm đó là phải bằng mọi cách tác động vào tư duy sáng tạo của học sinh trong quá trình tiếp nhận tác phấm văn học Sự tác động ấy có the bằng nhiều hình thức khác nhau Có thể đó là giọng đọc thiết tha diễn cảm khi phân tích tác phấm trữ tình, giọng đọc hài hước dí dỏm khi tiếp cận tác phấm trào phúng, giọng đọc đanh thép mạnh mẽ khi thể hiện thái độ căm thù, giọng đọc nhẹ nhàng ấm áp khi diễn tả tình cảm yêu thương hoặc có thể đó còn là một hệ thống câu hỏi phù hợp, đúng lúc gõ vào trí tuệ học sinh, bắt học sinh phải suy nghĩ, phải căng thẳng chút ít để phán đoán

mở hướng hiểu, cách khai thác vấn đề

Qua một số năm giảng dạy bộ môn văn ở trường THCS, tôi thấy rằng để có được một giờ giảng văn trọn vẹn quả thật là khó bởi vì đó là cả một nghệ thuật Giờ giảng văn đòi hỏi học sinh phải liên tưởng, tưởng tượng mới có sự sáng tạo trong phát hiện tìm tòi trong khi đó thời gian rất eo hẹp Đã thế lớp học có ít nhất hơn 30 học sinh, thầy chỉ có một mà trò thì quá nhiều, sự liên tưởng, tưởng tượng không đồng đều ở học sinh Tất cả chừng ấy yếu tố cũng đủ để chúng ta hiểu rằng khó có thể cầu toàn đối với một giờ giảng văn Tuy nhiên nói như vậy không có nghĩa là chúng ta hoàn toàn không thể có được những giờ dạy, bài giảng thành công Với những gì đã làm, đã học tập ở đồng nghiệp và tiếp xúc với các khoá học sinh, tôi thấyrằng chúng ta có thể giúp cho học sinh có điều kiện rèn luyện tư duy sáng tạo khi tiếpxúc với tác phấm văn chương qua một số vấn đề, một số thao tác sau đây:

Rèn luyện tính chủ động, sáng tạo cho các em học sinh, phát huy các năng lực trong giờ học, giúp các em ghi chép hiệu quả, phát huy các năng lực tưởng tượng, qua đó giúp các em tiếp cận, khám phá tri thức mới một cách hiệu quả nhất

3.2.Nội dung và hình thức hiện giải pháp.

3.2.1 Cách dẫn dắt vào bài:

Trong giờ đọc- hiểu, trước khi giảng giáo viên có thể dùng lời kể hoặc lời dẫn kết hợp với một số hình ảnh, đoạn phim, bài hát, câu thơ minh hoạ để tạo tâm thế thoải mái, giúp học sinh có điều kiện thâm nhập được vào tác phấm, vào bài dạy một cách hứng thú Có thể ứng dụng công nghệ thông tin trong phần giới thiệu về tác giả, tác phấm, giọng đọc của tác giả, hoặc nghệ sĩ, một vài hình ảnh minh hoạ hoặc các tài liệu quý giúp học sinh hiểu sâu thêm tác phẩm mà mình đang tìm hiểu.

Ví dụ:

- Khi dạy văn bản Phong cách Hồ Chí Minh sẽ cho học sinh xem lại những tư

liệu về Bác Hồ, ngôi nhà sàn, phòng làm việc, bến cảng Nhà Rồng từ những thước phim ngắn sẽ gọi dẫn vào bài cho sinh cảm nhận

- Khi dạy văn bản Hoàng Lê Nhất Thống Chí hồi thứ XIV sẽ cho học sinh

nghe một đoạn nhạc Đoàn quân Quang Trung của Xuân Giao để học sinh cảm nhận được khí thế hào hùng của chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa của dân tộc Việt, khi nghe đoạn nhạc xong giáo viên đã tạo cho học sinh tâm thế sôi nổi, hào hứng với một tác phẩm văn học sử.

- Khi dạy văn bản Bài thơ về tiểu đội xe không kính cho học sinh chơi giải

đố con đường đã đi vào lịch sử Việt Nam những năm chống Mĩ, ngày nay con đường ấy mang tên đường Hồ Chí Minh, hãy cho biết con đường ấy trước đây có tên là gì, khi học sinh trả lời được câu hỏi sẽ dẫn vào bài cho học sinh tìm hiểu bài thơ theo hướng chủ động

3.2.2 Giọng đọc của giáo viên và học sinh:

Một số nước trên thế giới như Nga, Pháp, Trung Quốc… từ xưa đến nayđều sử dụng phương pháp đọc diễn cảm trong giờ Văn Bởi vì phương pháp này cómột hiệu lực rất lớn Nó truyền cho người nghe cái “thần” của tác phẩm, sự rung cảm

tinh tế của nhà văn trước cuộc đời Người nghe sẽ rung động và khao khát đi sâu vàotác phẩm để tìm hiểu cách cảm, cách nghĩ của nhà văn Để truyền được cái “thần” ấy,bản thân người đọc phải hiểu và rung động trước, lúc đó bằng giọng đọc, cách đọccủa mình mới truyền đến được cho người nghe Qua việc đọc diễn cảm, người đọc đãgắn kết được ba đối tượng vốn vốn xa lạ với nhau trở nên thân thiết: nhà văn và tácphẩm – người đọc – người nghe Để đọc được diễn cảm không phải dễ Đọc diễn cảm

là cả một nghệ thuật Nghệ thuật xử lí các thông số âm thanh: ngữ điệu, tốc độ, cường

độ, cao độ… để chuyển tải ý nghĩa và tình cảm mà tác giả gửi gắm trong tác phẩm.Nói cách khác, người đọc phải xác định được kiểu văn bản đang đọc từ đó xác địnhđược tông giọng chủ yếu được sử dụng để đọc tác phẩm ấy Trong quá trình đọc phảilàm chủ được tốc độ (nhanh, chậm, dãn nhịp đọc), làm chủ cường độ (to, nhỏ ) Để

xử lí các thông số âm thanh ấy được thuần thục, nhuần nhuyễn đòi hỏi người đọc(giáo viên, học sinh) phải có kĩ năng, kiến thức về tác giả, tác phẩm và cách đọc diễncảm Ở nước ta, việc đọc diễn cảm trong giờ dạy – học Văn ở bậc Phổ thông trunghọc chưa thật sự được quan tâm

Nhiệm vụ của bộ môn Văn ở trường THCS là cung cấp những hiểu biết về thếgiới bên ngoài, về xã hội về con người từ đó góp phần hình thành và phát triển nhâncách cho học sinh Phương pháp đọc diễn cảm cũng giúp học sinh hiểu về thế giớibên ngoài, về con người, về xã hội mà điều trọng yếu nhất là biết rung cảm trước mỗi

số phận, mỗi cuộc đời… và biết truyền sự hiểu và cái rung cảm của trái tim mình chongười khác Sự tương tác lẫn nhau ấy là một cách cảm hoá, một phương pháp giáodục con người để thế giới ngày càng tốt đẹp hơn, để con người xích gần lại nhau hơn.Như vậy, phương pháp đọc diễn cảm phù hợp với mục tiêu của giáo dục với chiếnlược đào tạo con người Và theo sự nhìn nhận này thì đối tượng của phương pháp dạyđọc diễn cảm là tác động vào trái tim và khối óc của các em học sinh Cảm xúc và trítuệ không hề mâu thuẫn nhau mà bổ trợ cho nhau Thực chất của phương pháp này làdạy học sinh biết cách lựa chọn kiến thức nền tảng kết hợp với việc điều chỉnh bộmáy phát âm của mình để thể hiện tông giọng của từng kiểu văn bản, chủ ý của tácgiả Như vậy, phương pháp này góp phần hình thành cho học sinh ba điều quan trọng:

kĩ năng, nhận thức và hành động Với ba yếu tố chìa khoá ấy học sinh có thể mở bất

cứ kho tàng tri thức văn học nào và có thể mở đường chỉ lối cho mọi trái tim và khối

óc khi thâm nhập vào tác phẩm Thực tế lại không đi cùng chiều với vai trò và nhiệm

vụ của nó Đây chính là vấn đề cần giải quyết

b 2.1: Về phía giáo viên

Trong đọc- hiểu, giọng đọc của giáo viên như trên đã nói là rất quan trọng Với giọng đọc của mình, giáo viên có thể đã và đang truyền thụ được cái hồn của tác phẩm cho học sinh Qua giọng đọc của thầy, học sinh đã có thể thấy mở ra trong tâm trạng, trong cảm xúc và tư duy những gì cần lĩnh hội Đọc đúng, đọc diễn cảm đòi hỏi sự luyện tập công phu của người thầy Nhiều đoạn thơ, đoạn văn thầy không cần giảng, bình mà chỉ đọc đã có the

mở ra cho trò bao nhiêu điều thú vị Khi đọc mẫu, yêu cầu giáo viên phải đọc đúng nhưlời giáo viên chỉ dẫn cho học sinh Để tránh trường hợp nói một đằng làm một nẻo,mỗi lần đọc một khác khiến học sinh không biết theo đường nào cho phù hợp Giáoviên phải có biện pháp tự rèn luyện Sau khi học sinh đọc, giáo viên phải uốn nắnnhững chỗ sai sót của học sinh Chẳng hạn, một số học sinh cố gắng lên giọng để thểhiện đúng giọng đọc của bài nhưng lên quá cao giọng nên nghe gay gắt như một tiếnggãy, tiếng kêu gào Có lúc yêu cầu xuống thấp lại xuống quá thấp nên kéo rất mệt vàkhó lên Có lúc lại đọc không đúng lời nhân vật, có lúc ngắt nhịp cũng không đúng

3.2.3.Về phía học sinh

Tuy nhiên không chỉ có thầy đọc mà thầy phải có trách nhiệm tập luyện cho học sinh thói quen đọc đúng, đọc diễn cảm văn bản bởi vì đầu chính là khâu đầu tiên giúp học sinh cảm nhận tác phấm văn chương bằng chính giọng đọc của mình đe cảm thụ đúng tác phấm, cảm thụ cái hay của tác phấm thông qua sự ngân vang của nó trong cảm xúc, là yếu

tố quan trọng cho học sinh đến được và dần hiểu tác phấm văn chương Một đọc- hiểu mà

cả thầy lẫn trò đều có giọng đọc tốt sẽ truyền được cảm xúc của mình từ tác phấm cho học sinh trong lớp.Chính vì vậy, giáo viên cần chú ý các vấn đề khi dạy bài mới ở phần đọc hiểu:

- Cho học sinh nhận xét về giọng đọc của bài, sau đó giáo viên sẽ bổ sung để học sinh nắm

được cách đọc.

- Có thể cho học sinh đọc diễn cảm tác phẩm (đối với thơ, còn đối với tác phẩm vănxuôi có thể đọc theo vai) Sau đó cả lớp thảo luận nhận xét về giọng đọc của bạn vàrút ra kết luận

- Nếu tác phẩm dài thì nên cho học sinh đọc đoạn mà em tâm đắc, lí giải vì sao ? họcsinh sẽ bày tỏ được ý kiến và phát triển được năng lực sáng tạo của các em khi đọccũng là một cách hay mà hợp lí về thời gian, phải thực hiện cách này lien tục thườngxuyên để học sinh luôn có tâm thế chuẩn bị và hợp tác

3.3. Tổ chức nhóm trong giờ dạy đọc – hiểu văn bản:

3.3.1 tổ chức nhóm trong giờ đọc- hiểu văn bản thơ.

Một mảng lớn trong chương trình SGK Ngữ văn lớp 9 đó là mảng thơ,

cụ thể là gồm 11 văn bản đọc - hiểu thuộc thể loại này Thơ là một hiện

tượng văn học rất phức tạp, có thể nói là kì diệu như nhà thơ Sóng Hồng

đã nói: “Thơ là sự thể hiện con người và thời đại một cách cao đẹp”

Không giống như văn xuôi, nhà thơ trực tiếp bộc lộ tình cảm, tư tưởng

qua nhân vật trữ tình

Khi dạy mảng này, giáo viên cần nắm được trặc trưng thể loại của nó

Đặc trưng cơ bản nhất của thơ trữ tình đó chính là sự thể hiện trực tiếp của

chủ thể trữ tình (nhân vật trữ tình) – chủ thể phát ngôn trong thơ Nếu lời

văn trong truyện hay kí đều có chung một đặc tính là lấy việc mô tả, kể lại

những câu chuyện, những sự việc diễn ra trong một xã hội làm chính Và

cảm nghĩ, thái độ cách đánh giá của nhà văn thường giấu kín trong bản

thân câu chuyện chứ không được làm nổi bật lên chiếm vị trí chủ đạo

thành đối tượng thưởng thức trực tiếp của người đọc Còn lời thơ là sự bộc

lộ trực tiếp tâm tư, tình cảm, là tiếng nói thiết tha của tâm hồn, tiếng gọi

nồng nhiệt của trái tim của nhân vật trữ tình Nội dung tác phẩm thơ trữ

tình gắn liền với hình tượng nhân vật trữ tình Nhân vật trong thơ trữ tình

là đối tượng để nhà thơ gửi gắm tâm sự, cảm xúc, suy nghĩ của mình, lànguyên nhân trực tiếp khêu gợi nguồn cảm hứng cho tác giả Nhân vật trữtình không phải là đối tượng để nhà thơ miêu tả mà chính là những cảmxúc, ý nghĩ, tình cảm, tâm trạng, suy tư về lẽ sống và con người được thểhiện trong tác phẩm Khi đọc một bài thơ, trước mắt chúng ta không chỉxuất hiện những cảnh thiên nhiên, sinh hoạt, những con người mà cònhình tượng một ai đó đang ngắm nhìn, đang rung độngVì vậy để có mộttiết dạy tác phẩm thơ thành công, hiệu quả chúng tôi đề xuất các bước tiếnhành sau :

Hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài ở nhà Đây là khâu cơ bản, hết sức quantrọng trong công tác dạy - học Vậy với một bài thơ trữ tình, giáo viên cầnhướng dẫn cho học sinh những gì? Giáo viên cần để thời gian từ 3 - 5phút cuối giờ dặn dò nhắc nhở các em Cần phải hướng dẫn cụ thể:

- Cần đọc kĩ nhiều lần bài thơ, tìm những từ hay, câu hay

- Tìm hiểu rõ hoàn cảnh thời gian ra đời của bài thơ

- Bài thơ được làm theo thể nào?

- Bài thơ được bắt nguồn từ cảm xúc như thế nào?

- Ngoài ra định hướng trả lời một số câu hỏi (SGK) và đọc bài thơ

Với sự chuẩn bị chu đáo của các em giờ học hôm sau sẽ sôi nổihơn, kiến thức sâu hơn các em đặt được nhiều tình huống hơn trongbài học

Phần đọc và tìm hiểu chú thích giáo viên đặt câu hỏi tái hiện, gợi mởbình thường, học sinh không làm việc theo nhóm (phần này khoảng 5phút) Phần tìm hiểu nội dung văn bản (phần quan trọng nhất - giáoviên cho câu hỏi trên bảng yêu cầu học sinh thảo luận theo nhómkhoảng 15 phút) giáo viên đưa ra số câu hỏi phù hợp theo bài học

và phân nhóm phải đảm bảo mỗi nhóm một câu hỏi Khi nhóm nào

trình bày xong giáo viên mời các nhóm khác góp ý bổ sung sau đógiáo viên kết lại và ghi bảng, học sinh ghi tập (phần trả lời, góp ý,giáo viên kết lại trung bình mỗi câu hỏi là 5 phút)

Yêu cầu đối với câu hỏi thảo luận nhóm phải là dạng câu hỏiđặt vấn đề, phải đạt được mục đích kích thích sự cảm thụ của họcsinh với tác phẩm, phải gây được những phản ứng bên trong của HS.Không nên đưa những dạng câu hỏi mà chỉ yêu cầu HS trả lời cóhoặc không

Câu hỏi phải tác động đến cảm xúc và rung động thẩm mỹ, đặcbiệt là tác động đến trực giác của HS Ở dạng câu hỏi này GV phảibiết chọn lựa những chi tiết nghệ thuật đặc sắc, có tác dụng thẫm mỹcao

Câu hỏi phải hướng vào thao tác tư duy: Phân tích, tổng hợp,khái quát Cần có những câu hỏi nhỏ gợi ý, tạo điều kiện để HS nhận

ra yêu cầu và trả lời được Câu hỏi càng gây tranh cãi qua lại giữa cácnhóm càng tốt

Hệ thống câu hỏi phải được sắp xếp hợp lý, được xác định phùhợp với đối tượng và phân loại đối tượng Tóm lại, yêu cầu của câuhỏi trong giờ giảng văn phải vừa tạo ra sự kích thích, vừa tác độngđến nhận thức, tư duy của HS Việc đưa ra câu hỏi phải căn cứ vàonội dung bài học, vào đối tượng HS, vào điều kiện khách quan… để

có cách đặt câu hỏi, cách lựa chọn hình thức câu hỏi và sử dụnglượng câu hỏi thích hợp

Dưới đây là một số câu hỏi có thể thiết kế thành những tìnhhuống thảo luận nhóm cho học sinh trong giờ dạy đọc – hiểu văn bản

Bài thơ về tiểu đội xe không kính: