Luận văn thạc sĩ: Quản Lý Tài Chính Tại Trường Đại Học Công Nghệ, Đại Học Quốc Gia Hà Nội​

Hoạt động QLTC trong GDĐH xét về bản chất chính là quá trình tổ chức thực hiện các hoạt động liên quan đến việc tạo lập, phân phối, sử dụng đúng mục đích và có hiệu quả nguồn tài chính gắn với việc quản lý, kiểm tra, giám sát, xử lý những vấn đề phát sinh trong quá trình đó. Do vậy, hoạt động này trước hết phải đảm bảo thu hút các nguồn vốn cho các hoạt động của nhà trường nói chung và hoạt động đào tạo nói riêng diễn ra bình thường và liên tục, tạo điều kiện cho việc duy trì và nâng cao chất lượng. Trong quá trình thực hiện các nhiệm vụ đào tạo, nghiên cứu khoa học và cung cấp dịch vụ cho xã hội thường nảy sinh ra các nhu cầu vốn ngắn hạn và dài hạn cho hoạt động thường xuyên cũng như cho đầu tư phát triển của nhà trường.

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ

- NGUYỄN THỊ HUYỀN

QUẢN LÝ TÀI CHÍNH TẠI TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

Chuyên ngành: Quản lý kinh tế

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn “Quản lý tài chính tại trường đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội” là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng

dẫn khoa học của TS Nguyễn Anh Thái

Các nội dung nghiên cứu và kết quả trong đề tài này là trung thực và chưa được công bố dưới bất kỳ hình thức nào Những số liệu trong các bảng biểu phục vụ cho phân tích, nhận xét, đánh giá được chính tôi thu thập từ các nguồn khác nhau có liệt kê lại cụ thể và chi tiết tại mục tài liệu tham khảo

Nếu phát hiện có bất kỳ sự gian lận nào trong công trình này, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về nội dung luận văn của mình

Hà Nội, ngày 17 tháng 06 năm 2019

Học viên

LỜI CẢM ƠN

Đầu tiên, tôi chân thành cảm ơn tới TS Nguyễn Anh Thái, giảng viên hướng dẫn tôi thực hiện đề tài này Người đã giúp tôi định hướng nghiên cứu và dành cho tôi những góp ý thiết thực giúp tôi hoàn thành nghiên cứu này

Tôi gửi lời cảm ơn sâu sắc tới Trường Đại học Kinh Tế - Đại học Quốc gia Hà Nội, Quý thầy cô giáo tại đã giảng dạy tôi trong thời gian học tập, giúp cho tôi có những kiến thức về chuyên ngành và khả năng phân tích, lập luận để ứng dụng vào việc thực hiện đề tài này

Lời cuối cùng, tôi xin biết ơn gia đình, đồng nghiệp đã tạo điều kiện cho tôi hoàn thành luận văn này!

Học viên

MỤC LỤC

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT i

DANH MỤC CÁC BẢNG ii

DANH MỤC CÁC HÌNH iii

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Câu hỏi nghiên cứu 3

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

5 Kết cấu của đề tài 4

Chương 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ TÀI CHÍNH TẠI CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG LẬP 5

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu 5

1.1.1 Nghiên cứu về quản lý tài chính trong giáo dục đại học 5

1.1.2 Nghiên cứu về quản lý tài chính tại các cơ sở công 8

1.2.3 Nghiên cứu về quản lý tài chính tại các trường Đại học công lập 9

1.1.4 Đánh giá chung về tổng quan tình hình nghiên cứu 12

1.2 Cơ sở lý luận về quản lý tài chính tại các trường Đại học công lập 12

1.2.1 Trường Đại học công lập 12

1.2.2 Quản lý tài chính tại các trường đại học công lập 13

1.2.2.2 Sự cần thiết phải quản lý tài chính tại các trường Đại học công lập 16 1.3 Cơ sở thực tiễn quản lý tài chính tại một số trường đại học công lập Việt Nam 35

1.3.1 Đại học Kinh tế Hồ Chí Minh (UEH) 36

1.3.2 Đại học Kinh tế Quốc dân (NEU) 39

1.3.3 Đại học Luật Tp.Hồ Chí Minh (HCMULAW) 42

1.3.4 Một số nhận xét 44

Chương 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 47

2.1 Phương pháp luận 47

2.2 Phương pháp thu thập tài liệu, dữ liệu 48

2.3 Phương pháp xử lý tài liệu, dữ liệu 49

2.3.1 Phương pháp so sánh 49

2.3.2 Phương pháp loại trừ 50

2.3.3 Phương pháp thống kê, mô tả 51

2.3.4 Phương pháp tổng hợp 51

Chương 3: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ TÀI CHÍNH TẠI TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI 52

3.1 Tổng quan về sự hình thành, phát triển của Trường Đại học Công nghệ, ĐHQGHN 52

3.1.1 Quá trình hình thành và phát triển của Trường Đại học Công nghệ, ĐHQGHN 52

3.1.2 Chức năng, nhiệm vụ và cơ cấu tổ chức 53

3.2 Thực trạng về quản lý tài chính tại Trường Đại học Công nghệ, ĐHQGHN 57 3.2.1 Quản lý các nguồn lực tài chính (nguồn thu) 57

3.2.2 Quản lý sử dụng các nguồn lực tài chính (khoản chi) 64

3.2.3 Quản lý tài sản 71

3.2.4 Kiểm tra, giám sát trong QLTC 72

3.3 Đánh giá chung về thực trạng QLTC 72

3.3.1 Những kết quả đạt được 73

3.3.2 Hạn chế và nguyên nhân 77

Chương 4: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ QUẢN LÝ TÀI CHÍNH TẠI TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG NGHỆ, ĐHQGHN 81

4.1 Định hướng phát triển giáo dục của Việt Nam 81

4.2 Mục tiêu phát triển của trường đại học Công nghệ 84

4.3 Giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý tài chính của trường Đại học Công nghệ, ĐHQGHN giai đoạn hướng đến tự chủ 85

4.3.1 Đa dạng hoá các nguồn tài chính 85

4.3.2 Hoàn thiện hệ thống chi tiêu 88

4.3.3 Hoàn thiện bộ máy và quy trình quản lý tài chính 90

4.3.4 Tăng cường kiểm tra, giám sát tài chính 91

KẾT LUẬN 96

8 NCKH Nghiên cứu khoa học

DANH MỤC CÁC BẢNG

1 Bảng 3.1 Tổng hợp nguồn kinh phí cấp cho Trường ĐHCN 59

DANH MỤC CÁC HÌNH

1 Hình 1.1 Quản lý tài chính đơn thuần trong 1 tổ chức 14

2 Hình 1.2 Cơ cấu cấp kinh phí cho GDĐH ở Việt Nam 19

3 Hình 1.3

Sơ đồ cơ cấu tổ chức trường Đại học Kinh tế - tài

8 Hình 3.1 Cơ cấu tổ chức bộ máy Trường ĐHCN 54

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Hoạt động QLTC trong GDĐH xét về bản chất chính là quá trình tổ chức thực hiện các hoạt động liên quan đến việc tạo lập, phân phối, sử dụng đúng mục đích và có hiệu quả nguồn tài chính gắn với việc quản lý, kiểm tra, giám sát, xử lý những vấn đề phát sinh trong quá trình đó Do vậy, hoạt động này trước hết phải đảm bảo thu hút các nguồn vốn cho các hoạt động của nhà trường nói chung và hoạt động đào tạo nói riêng diễn ra bình thường và liên tục, tạo điều kiện cho việc duy trì

và nâng cao chất lượng Trong quá trình thực hiện các nhiệm vụ đào tạo, nghiên cứu khoa học và cung cấp dịch vụ cho xã hội thường nảy sinh ra các nhu cầu vốn ngắn hạn và dài hạn cho hoạt động thường xuyên cũng như cho đầu tư phát triển của nhà trường Việc thiếu vốn sẽ khiến cho các hoạt động của nhà trường, nhất là hoạt động đào tạo và nâng cao chất lượng gặp khó khăn thậm chí không thể triển khai được Do

đó, việc đảm bảo cho các hoạt động của nhà trường cũng như hoạt động đào tạo được tiến hành bình thường, liên tục phụ thuộc rất lớn vào việc tổ chức huy động các nguồn lực tài chính của nhà trường Mặt khác, hoạt động QLTC giữ vai trò quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả hoạt động của trường và nâng cao chất lượng GDĐH Vai trò này được thể hiện ở việc ra quyết định đầu tư và huy động vốn kịp thời đầy đủ cho hoạt động đào tạo và nâng cao hiệu quả sử dụng đồng vốn; sử dụng đòn bảy tài chính hợp lý là yếu tố quan trọng khuyến khích giảng viên, nhân viên phục vụ nâng cao trình độ chuyên môn, đổi mới phương pháp giảng dạy; cán bộ nhân viên nhà trường nâng cao trách nhiệm phục vụ giảng dạy và học tập Ngoài ra, thông qua sử dụng công cụ QLTC để kiểm quá trình đào tạo, các hoạt động của nhà trường như thu chi, thực hiện các chỉ tiêu tài chính, báo cáo tài chính, từ đó phát hiện những tồn tại chưa được khai thác để đưa ra các quyết định thích hợp

Trong bối cảnh toàn cầu hóa giáo dục hiện nay, tài chính nhà trường ngày càng trở nên quan trọng bởi lẽ tài chính ảnh hưởng quyết định đến việc mở rộng quy mô đào tạo, liên doanh, liên kết, thu hút nhân tài vật lực phục vụ cho quá trình đào tạo và nâng cao chất lượng giáo dục; nguồn lực chính hùng mạnh là yếu tố rất

cơ bản, là điều kiện rất quan trọng, quyết định giúp trường nâng cao năng lực cạnh tranh, phát triển bền vững

GDĐH luôn được đặt lên hàng đầu trong phát triển kinh tế- xã hội của bất kỳ quốc gia nào GDĐH của các quốc gia đang phát triển là một hệ thống mở với nền kinh tế- xã hội Một trong những đổi mới quan trọng về quản lý giáo dục đại học gần đây nhất của Bộ GD & ĐT đang yêu cầu các trường thực hiện “3 công khai”: công khai cam kết chất lượng giáo dục; công khai các điều kiện đảm bảo chất lượng giáo dục; công khai thu chi tài chính Với chính sách này, Bộ đã trao cho các trường chiếc chìa khóa tháo gỡ khó khăn trong đào tạo tiến tới nâng cao chất lượng phục

vụ theo nhu cầu xã hội Nghị định 16/2015/NĐ-CP ngày 15/02/2015 của Chính phủ (NĐ16) tạo khung pháp lý để các trường tổ chức các hoạt động QLTC một cách hiệu quả hơn, đáp ứng mục tiêu, thực hiện sứ mệnh, từng bước đổi mới, theo hướng nâng cao quyền tự chủ, gắn với tự chịu trách nhiệm về tài chính

Gần đây nhất, ngày 19/11/2018, Quốc hội chính thức thông qua Luật sửa đổi,

bổ sung một số điều của Luật Giáo dục Ðại học với tỷ lệ phiếu tán thành trên 84%, với kỳ vọng nhằm hoàn thiện mô hình tổ chức quản lý, chương trình, nội dung, phương pháp QLTC và khẳng định quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các trường đại học, cao đẳng trong chiến lược đổi mới giáo dục Việt Nam đáp ứng nhu cầu phát triển đất nước thời kỳ hội nhập

Có thể thấy, QLTC đã liên tục được đổi mới về cơ bản theo hướng tiết kiệm

và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực tài chính, để thúc đẩy sự phát triển của giáo dục, trong đó có GDĐH QLTC trong các trường đại học có vai trò quan trọng, ảnh hưởng tới chất lượng đào tạo sinh viên ra trường - nguồn nhân lực phục vụ công hiệp hóa, hiện đại hóa đất nước QLTC trong các trường đại học còn ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống cán bộ giảng viên, những người phục vụ trong nhà trường, cũng như ảnh hưởng đến đầu tư trang thiết bị cơ sở vật chất phục vụ giảng dạy Công tác QLTC tại Trường Đại học công nghệ – Trường Đại học Quốc gia Hà Nội trong những năm vừa qua đã được hoàn thiện, tăng tính chủ động linh hoạt đáp ứng nhu cầu đào tạo chất lượng của nhà Trường, tuy nhiên cũng không loại trừ còn khá nhiều hạn chế như chưa đa dạng hóa được nguồn thu, các khoản chi chưa thực

sự sự mang lại hiệu quả như kỳ vọng… Với những lập luận trên, tác giả cho rằng đề

tài “Quản lý tài chính tại trường đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội”

phần nào có ý nghĩa thiết thực cả về lý thuyết và thực tiễn

2 Câu hỏi nghiên cứu

Luận văn hướng tới việc nghiên cứu và trả lời các câu hỏi sau: trường Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia cần làm gì để hoàn thiện công tác quản lý tài chính trong giai đoạn hướng tới tự chủ

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở hệ thống hóa lý thuyết về quản lý tài chính nói chung và phân tích thực trạng quản lý tài chính của trường đại học Công nghệ, đại học Quốc gia, Luận văn hướng đến đề xuất giải pháp nhằm hoàn thiện quản lý tài chính hướng đến mục tiê tự chủ của trường đại học Công nghệ

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Thứ nhất, trình bày những vấn đề lý luận về bản chất, vai trò, nội dung của QLTC trong hệ thống GDĐH và hướng đến nâng cao hiệu quả QLTC theo hướng tự chủ, phù hợp với xu thế phát triển của Việt Nam cũng như các nước trong khu vực

và thế giới

Thứ hai, phân tích đánh giá thực trạng: QLTC các trường đại học theo quy định của pháp luật hiện hành; QLTC tại trường đại học Công nghệ Rút ra bài học kinh nghiệm, thành quả và hạn chế còn tồn tại trong QLTC tại trường đại học Công nghệ

Thứ ba, khuyến nghị các giải pháp có cơ sở lý luận, thực tiễn và có tính khả thi nhằm thực hiện QLTC hướng đến tự chủ đối với trường đại học công nghệ, đại học Quốc gia Việt Nam

4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Công tác QLTC tại các trường đại học

4.2 Phạm vi nghiên cứu

- Phạm vi không gian: Nghiên cứu tại trường Đại học Công nghệ, ĐHQGHN

- Phạm vi thời gian: Giai đoạn 2016 – 2018

- Phạm vi nội dung: Nghiên cứu công tác QLTC ở trường Đại học Công

nghệ hướng tới tự chủ và tự chịu trách nhiệm trong giáo dục – đào tạo Nội dung tập trung vào: (1) Quản lý nguồn lực tài chính (nguồn thu); (2) Quản lý sử dụng nguồn lực tài chính (khoản chi); (3) Tạo lập và phân phối quỹ; (4) Quản lý tài sản; (5) Kiểm soát tài chính

QLTC của các cơ sở GDĐH công lập ở nước ta, trong đó chú trọng đến thực trạng của trường ĐHCN, ĐHQG, giai đoạn từ năm 2015 đến hết năm 2018

5 Kết cấu của đề tài

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục Đề tài được kết cấu thành 4 Chương Cụ thể:

Chương 1 Tổng quan nghiên cứu, cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý tài

chính tại các trường đại học

Chương 2 Phương pháp nghiên cứu

Chương 3 Thực trạng quản lý tài chính tại Trường Đại học Công nghệ,

ĐHQGHN

Chương 4 Định hướng và giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý tài chính tại

trường đại học Công nghệ, ĐHQGHN

Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ TÀI CHÍNH TẠI CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG LẬP

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.1.1 Nghiên cứu về quản lý tài chính trong giáo dục đại học

Giáo dục được biết đến như chỉ số chính phản ánh trình độ phát triển của quốc gia, trở thành thiết yếu cho tất cả các chính phủ trên thế giới, coi như khoản đầu tư vào vốn nhân lực và sự giàu có của quốc gia trong tương lai Do đó, vấn đề tài chính cho giáo dục luôn là yếu tố then chốt và hoạt động quản lý tài chính (QLTC) trong hệ thống giáo dục đại học (GDĐH cũng là mối quan tâm hàng đầu đối với mỗi chính phủ

Báo cáo Ngân hàng Thế giới (1998) trong chương trình cải cách về quản lý tài chính GDĐH, bản chất của cải cách trong QLTC đòi hỏi sự chú ý cả về đầu vào, hoặc chi phí, cũng như đầu ra, hoặc chất lượng học tập và học thuật Chương trình cải cách

để nâng cao chất lượng giáo dục cần phải chú ý đến: (a) dạy hiệu quả, bao gồm các

kỹ thuật giảng dạy tốt, nhưng cũng đòi hỏi các tài nguyên giảng dạy phù hợp như thư viện, phòng thí nghiệm, thiết bị khoa học, máy tính và khả năng truy cập internet; (b) một chương trình giảng dạy phù hợp, bao gồm nội dung thách thức trí tuệ, cập nhật

và phù hợp với nhiệm vụ của tổ chức; (c) học tập hiệu quả, bao gồm thời gian làm bài tập phù hợp của học sinh, cũng như khả năng tập trung và tập trung; và (d) một cấu trúc QLTC hiệu quả Những nỗ lực hướng tới hiệu quả QLTC, kiểm soát chi phí và tạo nguồn lực có thể đi một chặng đường dài giúp các quốc gia đang phát triển giải quyết các vấn đề liên quan đến tài nguyên và chất lượng của hệ thống GDĐH Trong QLTC, mặc dù ở các quốc gia khác nhau về chính trị, văn hóa, kinh tế và hệ tư tưởng nhưng chủ yếu tập trung ba loại cải cách chính: (1) bổ sung các khoản thu của chính phủ hoặc chính phủ với phi chính phủ doanh thu; (2) từ chối tài chính khu vực công;

và (3) thay đổi căn bản (tái cấu trúc) các trường đại học và các tổ chức GDĐH khác, các khoản thu phi chính phủ chuyển giao gánh nặng chi phí giáo dục cao hơn từ người nộp thuế hoặc công dân nói chung sang phụ huynh và học sinh - đặc biệt là

người mua dịch vụ đại học Khi chính phủ chuyển chi phí cho sinh viên, họ phải giới thiệu một hệ thống hỗ trợ tài chính song song để duy trì khả năng tiếp cận và cung cấp công bằng

Nghiên cứu của Alper Goksu và cộng sự (2015), GDĐH là một hàng hóa hỗn hợp, xem xét thuộc tính, nó là một dịch vụ đóng góp tích cực cho người dùng trực tiếp nhưng gián tiếp cho xã hội Vì vậy, điều cần thiết là GDĐH cung cấp cho những người có nhu cầu Các tổ chức GDĐH nên thúc đẩy sự năng động của phát triển xã hội và dẫn dắt xã hội hướng tới một tương lai tốt đẹp hơn Trong nghiên cứu này, so sánh các nguồn lực được phân bổ cho tài chính GDĐH và luận giải sự khác biệt hiện tại trong QLTC Nghiên cứu này cho thấy thực tế rằng những người tham gia tài trợ GDĐH ở mỗi quốc gia khác nhau và một số quốc gia có hệ thống tài chính riêng biệt trong GDĐH Trong khi sự tham gia của khu vực tư nhân tại Hoa Kỳ, Vương quốc Anh và Hàn Quốc quan trọng hơn sự tham gia của khu vực công cộng, thì khu vực công chiếm ưu thế hơn ở hầu hết các nước châu Âu [47]

Các công trình nghiên cứu nước ngoài về QLTC của các trường đại học theo hai hướng rất rõ ràng là: học thuật và tác nghiệp Nghiên cứu theo hướng học thuật thì chủ yếu nghiên cứu tài chính công, các nghiên cứu theo hướng tác nghiệp thường nghiên cứu về QLTC trong lĩnh vực giáo dục và nghiên cứu tài chính đối với một đơn

vị Một số công trình nghiên cứu về quản lý và kiểm soát tài chính đối với giáo dục đại học của Molcolm Prowle và Eric Morgan (2005) Sách nghiên cứu những điểm tương đồng và khác biệt về các điều kiện chính trị, văn hóa, kinh tế - xã hội, môi trường gắn với vấn đề QLTC tại cơ sở giáo dục Các nước nghiên cứu bao gồm: Campuchia, Indonesia, Lào, Malaysia, Philipin, Singapore, Thái Lan, Việt Nam Công trình nhấn mạnh tầm quan trọng của sự hỗ trợ của nhà nước trong việc gia tăng năng lực cạnh tranh của giáo dục đại học quốc gia trong bối cảnh mới [41] Đồng tác giả Marianne, C và Lesley, A (2000) tập trung phân tích một số nội dung chủ yếu sau: quan niệm về nguồn lực giáo dục, các phương thức quản lý nguồn lực Bài báo cũng đi sâu phân tích thực trạng quản lý các nguồn lực giáo dục đại học, nhấn mạnh tầm quan trọng của nguồn lực tài chính, các loại hình hợp tác quốc tế về giáo dục đại học, những yếu tố cản trở việc mở các khu trường học (campus) nước ngoài tại nước

sở tại, nghiên cứu so sánh các chính sách hiện hành và các chính sách khuyến nghị cũng như những điều cần làm để cải thiện tình hình QLTC trong giáo dục đại học [42]

Bùi Tiến Hanh (2007) trong luận án “Hoàn thiện cơ chế QLTC nhằm thúc

đẩy xã hội hoá giáo dục ở Việt Nam” đưa ra khái niệm chung về cơ chế QLTC là

tổng thể các nguyên tắc, hình thức, phương pháp, biện pháp tạo lập, phân phối và sử dụng các nguồn tài chính, các quỹ tiền tệ trong quá trình hoạt động ở một tổ chức, đơn vị, lĩnh vực kinh tế xã hội Cơ chế QLTC xã hội hóa giáo dục vừa có thuộc tính khách quan, vừa có thuộc tính chủ quan Tính khách quan của cơ chế QLTC xã hội hóa giáo dục là do nó chịu chi phối bởi các nhân tố khách quan (ở tầm vĩ mô đó là các quy luật kinh tế khách quan, cơ chế quản lý kinh tế quốc dân của Nhà nước, thực trạng kinh tế xã hội của nền kinh tế quốc dân, phong tục tập quán của dân tộc, trình độ dân trí, xu thế phát triển của thời đại; ở tầm vi mô là các quy luật khách quan của giáo dục, tính chất và đặc điểm của giáo dục, hiện trạng của nền giáo dục quốc dân ) Tính chủ quan của cơ chế QLTC xã hội hóa giáo dục là do nó được con người xây dựng để tổ chức, điều chỉnh, kiểm tra, giám sát các hoạt động tài chính diễn ra trong quá trình xã hội hóa giáo dục trên cơ sở nhận thức những nhân

tố khách quan [15]

Nghiên cứu cơ chế QLTC đối với các trường đại học, Nguyễn Anh Thái

(2008), Hoàn thiện cơ chế QLTC đối với các trường đại học ở Việt Nam, Luận án Tiến

sĩ Kinh tế, Học viện Tài chính) cho rằng cơ chế QLTC trong giáo dục là phương thức Nhà nước sử dụng công cụ tài chính tác động vào hệ thống giáo dục quốc dân, nhằm định hướng, phát triển giáo dục Đối với GDĐH thì cơ chế QLTC là tổng thể các phương pháp, hình thức, công cụ được vận dụng để quản lý hoạt động tài chính của các trường đại học trong những điều kiện cụ thể nhằm thực hiện được các mục tiêu trong chiến lược đào tạo nguồn nhân lực, nâng cao dân trí, bồi dưỡng nhân tài có trình độ cao phục vụ cho phát triển kinh tế xã hội từng thời kỳ Các bộ phận cấu thành của QLTC đối với các trường đại học là: Cơ chế huy động, tạo nguồn lực tài chính; cơ chế quản

lý, sử dụng nguồn lực tài chính; cơ chế phân phối chênh lệch thu - chi; cơ chế quản lý tài sản và cơ chế kiểm tra, kiểm soát tài chính Các bộ phận cấu thành của cơ chế

QLTC được xác định chung cho cả trường ĐHCLvà ngoài công lập nhưng với mỗi loại hình được phân tích với nội dung khác nhau Khi phân tích cơ chế QLTC của mỗi loại hình thì cơ chế phân phối chênh lệch thu - chi chưa được đề cập đến [30]

Đề án “Đổi mới cơ chế tài chính đối với giáo dục Việt Nam giai đoạn

2009-2014” của Bộ Giáo dục và Đào tạo đề cập đến cơ chế tài chính cho GDĐT ở tầm vĩ

mô như: Xác định các nguồn lực từ ngân sách và xã hội và các giải pháp huy động

và sử dụng tài chính khả thi, hiệu quả; nghĩa vụ và quyền hạn về tài chính của các

cơ sở giáo dục [4]

1.1.2 Nghiên cứu về quản lý tài chính tại các cơ sở công

Những nghiên cứu về tài chính công được khởi nguồn từ nước ngoài và nó được nhiều học giả công bố Alan (1979), năm 1979 đã tái bản lần thứ sáu cuốn sách của mình về tài chính công “Tài chính công – Lý thuyết và thực tiễn” Những nội dung cơ bản nhất về tài chính công được tác giả nghiên cứu chi tiết Trong cuốn sách này tác giả cũng đã nêu một số vấn đề thực tiễn tài chính công ở nước Anh lồng ghép vào nội dung lý thuyết [37] Cuốn sách của tác giả Holley (2007) cũng mang tên “Tài chính công - Lý thuyết và thực tiễn” được tái bản lần thứ hai, tác giả

đã đưa ra những vấn đề thực tiễn mới về tài chính công ở Mỹ Trong những nghiên cứu về tài chính công, khi đưa ra vấn đề thực tiễn vào phân tích các tác giả cũng đưa vấn đề GDCL và tài chính cho GDCL Tuy nhiên việc phân tích như vậy chỉ mang tính chất minh họa cho lý thuyết về tài chính công Hướng nghiên cứu tác nghiệp hơn- QLTC trong lĩnh vực giáo dục [40] Các công trình nghiên cứu nước ngoài khá rộng và sâu theo hướng này, tác giả của những công trình nghiên cứu này bao gồm những tổ chức và cá nhân Các nước Mỹ, Anh, Úc, Canada có mô hình giáo dục công khá độc lập 13 giữa các bang hay các vùng

Nguyễn Hồng Hà (2013) (Hoàn thiện cơ chế QLTC đối với các đơn vị dự

toán trong tiến trình cải cách tài chính công ở Việt Nam, Luận án Tiến sĩ Kinh tế,

Học viện Tài chính) đã trình bày khái niệm, nội hàm của quản lý, cơ chế QLTC trong đó phân biệt rõ thuật ngữ cơ chế và chính sách Khái niệm cơ chế QLTC được

tác giả đề xuất: “Cơ chế QLTC là tổng hòa các quy tắc, phương pháp, công cụ

QLTC được quy định trong một hệ thống các văn bản pháp quy do cơ quan quản lý

nhà nước có thẩm quyền ban hành quy định về chế độ quản lý, cách thức điều hành, cách thức vận hành hệ thống tài chính quốc gia, hoặc một ngành, một cấp, của một hoặc một số đối tượng cụ thể” Khái niệm cơ chế QLTC được làm rõ hơn thông qua

so sánh với khái niệm chính sách tài chính: “Chính sách tài chính là tổng hòa các

quan điểm, tư tưởng, mục tiêu, giải pháp, công cụ tài chính mà Nhà nước sử dụng

để tác động lên các chủ thể của nền kinh tế nhằm giải quyết các vấn đề huy động, phân phối, sử dụng và giám đốc tài chính nhằm thực hiện các mục tiêu KTXH và tài chính đã xác định” Khi nghiên cứu về cơ chế QLTC đối với các đơn vị dự toán, tác

giả đề cập đến nội dung của QLTC đối với các đơn vị dự toán, chưa xác định rõ các

bộ phận cấu thành của QLTC đối với đơn vị dự toán [17]

1.2.3 Nghiên cứu về quản lý tài chính tại các trường Đại học công lập

Tài chính là một nguồn lực rất quan trọng để thúc đẩy sự phát triển của giáo dục, trong đó có GDĐH Bởi lẽ, có nguồn lực tài chính, chúng ta mới có cơ sở để phát triển các nguồn lực khác như con người, cơ sở vật chất… những yếu tố quyết định đến chất lượng giáo dục Ở các trường Đại học công lập, tài chính khá đặc thù với nguồn thu cấp phát từ nguồn ngân sách nhà nước nên có những đòi hỏi riêng về quản lý Đặc biệt, hiện nay các trường ĐHCL đang hướng tới tự chủ tài chính nên nguồn thu và chi cũng trở nên phong phú và phức tạp hơn Điều đó đã khiến nhiều nhà nghiên cứu quan tâm

Lê Xuân Trường (2012), Hoàn thiện cơ chế QLTC đối với cơ sở GDĐH và

cao đẳng công lập, Đề tài nghiên cứu cấp Bộ Tài chính, Học viện Tài chính) cho

rằng: cơ chế QLTC là cách thức tổ chức, phân phối và sử dụng nguồn tài chính phục vụ hoạt động Cơ chế QLTC phải trả lời được các câu hỏi: (i) Nguồn tài chính lấy từ đâu? (ii) Ai là người quyết định nguồn thu? Phân định thẩm quyền quyết định các khoản thu như thế nào? (iii) Nguyên tắc tổ chức quản lý các khoản thu? (iv) Ai

là người quyết định các khoản chi tiêu? Phân định thẩm quyền quyết định các khoản chi như thế nào? (v) Nguyên tắc cần tuân thủ của hoạt động chi tiêu? Điều kiện chi tiêu? (vi) Cách thức tổ chức giám sát và kiểm soát của Nhà nước? Cơ chế QLTC được tác giả nghiên cứu ở đây là quản lý thu-chi tài chính, không bao gồm cơ chế quản lý tài sản đối với cơ sở GDĐH và cao đẳng công lập [32]

Phạm Ngọc Dũng, Ths Chử Thị Hải (2012) trong bài viết Đổi mới cơ chế tài

chính đối với các cơ sở giáo dục ĐHCL ở Việt Nam hiện nay (Tạp chí Nghiên cứu

Tài chính kế toán số 09(110) - 2012) cho rằng Nhà nước cần quy định khung giá cho từng cấp học, ngành học [12]

Phùng Xuân Nhạ và cộng sự (2012) trong bài tham luận Đổi mới cơ chế quản lý tài chính, hướng tới nền giáo dục đại học tiên tiến, tự chủ (Kỷ yếu Hội thảo Đổi mới cơ chế quản lý tài chính đối với giáo dục đại học, Ủy ban Tài chính - Ngân sách của Quốc hội, UNDP, Bộ Tài chính tổ chức tháng 11/2012) cho rằng việc Nhà nước giảm cấp kinh phí thường xuyên để các trường đại học tự cân đối như hiện nay tại Việt Nam là giao quyền tự chủ tài chính vẫn chưa hoàn toàn đúng với bản chất của tự chủ [22]

QLTC đối với ĐHCL cần đáp ứng được các yêu cầu: Có những giải pháp và

kế hoạch tự chủ về tài chính, tạo được các nguồn tài chính hợp pháp, đáp ứng các hoạt động đào tạo, NCKH và các hoạt động khác của trường đại học; công tác lập

kế hoạch và QLTC trong trường đại học được chuẩn hóa, công khai, minh bạch theo đúng quy định; đảm bảo sự phân bổ, sử dụng tài chính hợp lý, minh bạch, hiệu quả cho các bộ phận và hoạt động của trường đại học

Bùi Phụ Anh (2015) (Điều chỉnh cơ cấu tài chính đầu tư cho giáo dục đại

học công lập ở Việt Nam, Luận án Tiến sĩ Kinh tế, Học viện Tài chính) khái quát

nguồn tài chính cho giáo dục đại học công lập gồm các nguồn tài chính đầu tư từ các khu vực: Chính phủ, tư nhân và các thành phần kinh tế khác Trong

đó, vai trò của chính phủ chiếm ưu thế ở những thập kỷ trước, còn trong giai đoạn hiện nay, đầu tư từ khu vực tư nhân được tăng cường hơn do những lợi ích mà giáo dục đại học mang lại [1]

Trần Trọng Hưng (2015) (Huy động nguồn tài chính ngoài NSNN cho giáo

dục đại học công lập ở Việt Nam, Luận án Tiến sĩ Kinh tế, Học viện Tài chính) cho

rằng: giữa trường đại học (cơ sở đào tạo, cung ứng lao động) và doanh nghiệp (nơi

sử dụng lao động) có quan hệ mật thiết, nhà nước cần đóng vai trò trong việc tăng cường liên kết giữa trường đại học và doanh nghiệp vì lợi ích của các trường và các doanh nghiệp Nhà nước khuyến khích và động viên, tạo điều kiện thuận lợi cho các

tổ chức, cá nhân tham gia phát triển giáo dục Các hình thức hợp tác trong đó có doanh nghiệp tài trợ kinh phí cho hoạt động đào tạo, cấp học bổng cho sinh viên, phối hợp trong hoạt động giảng dạy và NCKH, đào tạo nguồn nhân lực theo nhu cầu sử dụng của doanh nghiệp, thương mại hóa các sản phẩm khoa học công nghệ

do các trường nghiên cứu Đề cập đến giải pháp huy động nguồn tài chính ngoài NSNN cho giáo dục đại học công lập của Việt Nam, tác giả cho rằng: phải đổi mới

cơ chế quản lý trong các trường đại học công lập theo hướng tăng cường tính tự chủ, tự chịu trách nhiệm về sự phát triển của nhà trường với lộ trình phù hợp, đi kèm với kiểm soát chất lượng từ nhiều phía; đổi mới cơ chế QLTC đối với các trường đại học công lập với các giải pháp cụ thể như: thực hiện xác định giá trị tài sản tại trường đại học để giao cho đơn vị theo cơ chế giao vốn cho doanh nghiệp, các trường được vay vốn các tổ chức tín dụng, huy động của cán bộ, viên chức trong đơn vị để đầu tư mở rộng và nâng cao chất lượng hoạt động sự nghiệp; cho phép các trường tự quyết định giá dịch vụ đào tạo, từng bước tiến tới thực hiện cơ chế tài chính hạch toán đầy đủ chi phí đầu vào, đầu ra, tự quyết định chế độ hạch toán, chế độ chi tiêu nội bộ và mức lương đối với giảng viên gắn với năng suất, chất lượng thực hiện công việc [18]

Các công trình nghiên cứu kể trên đã đề cập các vấn đề quản lý tài chính của các trường Đại học nhưng mang tính bao quát chứ chưa tập trung vào phân tích thực tiễn tại một trường Đại học cụ thể nào Bởi quản lý tài chính và vấn đề được cho là nhaỵ cảm trong các trường Đại học nên nếu nghiên cứu thực tiễn thì phạm vi nhỏ, mang tính đặc thù nên không có nhiều tác giả khai thác

Một trong số ít các nghiên cứu thực tiễn về quản lý tài chính có nghiên cứu quản lý tài chính ở trường Đại học Thái Nguyên của Phan Thanh Vụ (2004) hay Quản lý tài chính tại trường Đại học Giáo dục ĐHQGHN của Trần Trung Sơn (2016) Những nghiên cứu này đã cụ thể hoá cơ sở lý thuyết về quản lý tài chính ở các trường đại học, phân tích thực tiễn tại một trường để đưa ra những đánh giá về thành tựu đạt được cũng như hạn chế về QLTC mà các nhà trường này đang phải đối mặt Từ đó, các giải pháp đưa ra mang tính cấp thiết và khá đặc thù [35], [29]

1.1.4 Đánh giá chung về tổng quan tình hình nghiên cứu

Các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước đã hình thành một phông lý luận phong phú và đa dạng về quản lý tài chính trong các trường Đại học Điều này giúp cho nghiên cứu của luận văn có cơ sở để hình thành khung khổ lý luận làm căn

cứ cho các phân tích thực tiễn

Các mô hình nghiên cứu nước ngoài phù hợp với những nền kinh tế phát triển hoặc những nền kinh tế đang phát triển đặc thù mà khó có thể áp dụng cho các trường ĐH ở Việt Nam Còn những nghiên cứu thực tiễn ở Việt Nam với hệ thống các giải pháp cho quản lý tài chính Đại học thì có thể là tài liệu tham khảo có giá trị nhưng chỉ phù hợp với một hoàn cảnh, thời gian nhất định

Đặc biệt, chưa có nghiên cứu nào được thực hiện trong phạm vi là trường Đại học Công nghệ - ĐHQGHN Đây là khoảng trống mà luận văn có thể khai thác

để không chỉ xây dựng một khung khổ lý luận phù hợp cho các trường ĐH thuộc ĐHQG mà còn đề xuất các giải pháp quản lý tài chính hiệu quả cho nhà trường trong thời gian tới

1.2 Cơ sở lý luận về quản lý tài chính tại các trường Đại học công lập

1.2.1 Trường Đại học công lập

1.2.1.1 Khái niệm

Đại học công lập là cơ sở đào tạo đại học do nhà nước (trung ương hoặc địa phương) đầu tư về kinh phí và cơ sở vật chất (đất đai, nhà cửa) bằng ngân sách nhà nước và hoạt động chủ yếu bằng kinh phí từ các nguồn tài chính cấp phát từ ngân sách nhà nước hoặc các khoản đóng góp phi lợi nhuận [22]

Với khái niệm trên, có thể thấy đặc điểm khác biệt của trường đại học công lập với các cơ sở giáo dục, đào tạo đại học khác là được nhà nước (trung ương hoặc địa phương) cấp kinh phí hoạt động Nó thường được quản lý bằng một hội đồng giáo dục đại học hoạt động theo quy định của chính phủ [34] Chính vì vậy, cơ cấu tổ chức, bộ máy quản lý, phục vụ, mức tiền lương, tiền thưởng của cơ sở đào tạo đại học công lập đều phải tuân thủ nguyên tắc của các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền

1.2.1.2 Vị trí, vai trò của trường Đại học công lập

Vị trí của các trường đại học công lập luôn được khẳng định rất quan trọng, đóng vai trò then chốt ở nhiều quốc gia Nhờ có sự hỗ trợ của Nhà nước, các trường Đại học công lập được thành lập để định hướng phát triển cơ cấu ngành nghề của nền kinh tế quốc gia Chính vì vậy, trường đại học công lập đóng vai trò chủ đạo trong phát triển nguồn nhân lực cho nền kinh tế

Vai trò của trường Đại học công lập được thể hiện như sau:

Thứ nhất, tạo cơ hội cho đông đảo người dân được tham gia học tập và nâng cao trình độ Với nguồn ngân sách nhà nước cấp để thành lập trường, xây dựng cơ

sở vật chất và nguồn kinh phí cấp chi cho các hoạt động thường xuyên, các trường đại học công lập là những cơ sở giáo dục có thu nhưng mức học phí thấp Người học được học tập trong môi trường đầy đủ điều kiện để phát huy tính sáng tạo, thực hành và tiếp thu kiến thức một cách tốt nhất với mức chi phí thấp Vì vậy mà những người dân có hoàn cảnh khó khăn cũng có thể theo đuổi việc học tập mà không ảnh hưởng quá lớn tới thu nhập gia đình Từ đó, họ có động lực để phát triển bản thân, tham gia vào thị trường lao động chuyên môn cao

Thứ hai, tạo cơ cấu nguồn nhân lực có trình độ cao phục vụ nhu cầu phát triển kinh tế xã hội Các trường Đại học công lập được thành lập bởi nguồn ngân sách nhà nước và chịu sự quản lý, chi phối của Chính phủ nên sẽ đào tạo các ngành nghề cần thiết cho phát triển kinh tế theo chiến lược đã đặt ra của đất nước

Thứ ba, đảm bảo chất lượng giáo dục và đào tạo đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của xã hội Đồng thời, thông qua hệ thống giáo dục đào tạo công lập, nhà nước

sẽ giám sát được chất lượng đào tạo, điều chỉnh cơ cấu ngành nghề phù hợp với định hướng phát triển của nền kinh tế quốc dân Chính phủ cũng quản lý chặt chẽ chất lượng đầu vào và đầu ra của quá trình đào tạo Đặt ra những tiêu chuẩn đảm bảo chất lượng và yêu cầu các trường đại học công lập phải tuân thủ Điều này giúp các sản phẩm đầu ra có chất lượng đáp ứng được nhu cầu của xã hội

1.2.2 Quản lý tài chính tại các trường đại học công lập

1.2.2.1 Khái niệm

QLTC là việc sử dụng các công cụ QLTC nhằm phản ánh chính xác tình trạng tài chính của một đơn vị, thông qua đó lập kế hoạch quản lý và sử dụng các

nguồn tài chính nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của đơn vị QLTC trong các trường đại học hướng vào quản lý thu, chi của các quỹ tài chính trong đơn vị, quản

lý thu chi của các chương trình, dự án đào tạo, quản lý thực hiện dự toán ngân sách của trường QLTC trường ĐHCLlà quá trình tác động của nhà nước tới hệ thống quản trị đại học công thông qua hệ thống các công cụ của đầu vào

Có nhiều quan điểm khác nhau về QLT, theo J.R.Hough (1994), QLTC là một phương thức hỗ trợ để đạt mục tiêu tổng thể của tổ chức thông qua cung cấp tài chính Với cách tiếp cận này thì QLTC liên quan đến câu hỏi là làm thế nào lựa chọn được các khoản đầu tư hợp lý để có lợi nhuận từ khoản đầu tư đó Nếu xét về quá trình QLTC đơn thuần trong một tổ chức có thể khái quát bằng sơ đồ sau

Hình 1.1 QLTC đơn thuần trong một tổ chức

Nguồn : J.R.Hough

Dựa trên cách tiếp cận của J.R.Hough, Puxty và Dodds (1988) tóm tắt các chức năng QLTC và vai trò của người QLTC là ra các quyết định và kiểm soát các vấn phát sinh trong quá trình sử dụng nguồn lực tài chính Theo học thuyết về quản

lý của các nhà quản trị học hiện đại như Taylor, Herry Fayol, Harold Koontz, có thể khái quát: Quản lý là tác động có ý thức, bằng quyền lực, theo yêu cầu của chủ thể quản lý tới đối tượng của quản lý để phối họp các nguồn lực nhằm thực hiện mục tiêu của tổ chức trong môi trường biến đổi Salemo và Carlo (2006) lại cho rằng, QLTC là việc sử dụng các thông tin phản ánh chính xác tình trạng tài chính của một đơn vị để phân tích điểm manh điểm yếu để lập các kế hoạch hành động, kế

hoạch sử dụng nguồn tài chính, tài sản cố định và nhu cầu nhân công trong tương lai nhằm đạt được mục tiêu tăng giá trị cho đơn vị Từ những quan điểm trên có thể khẳng định bản chất của QLTC trong mọi tổ chức nói chung là giống nhau, tuy nhiên do đặc thù của mỗi ngành nên nó có những nét cơ bản riêng Trong lĩnh vực

sự nghiệp có nhiều loại sự nghiệp như sự nghiệp giáo dục, đào tạo và dạy nghề; sự nghiệp y tế; sự nghiệp văn hóa thông tin; sự nghiệp thể dục - thể thao và sự nghiệp khác nên không thể đánh đồng khái niệm QLTC đơn vị sự nghiệp với QLTC trong GDĐH, đặc biệt không thể áp dụng toàn bộ mô hình QLTC trong kinh doanh, thương mại cho QLTC trong GDĐH được QLTC trong GDĐH có những yêu cầu tương tự như các tổ chức kinh doanh, họ sử dụng công quỹ và thực hiện kiểm soát Tuy nhiên, các trường đại học phải lập ngân sách cho chi tiêu giáo dục theo quy định khá nghiêm ngặt vì nguồn tài chính của các trường có sự tài trợ của NSNN Ngân sách cấp cho các trường học được bắt nguồn từ quy hoạch của các cơ quan quản lý giáo dục, và được sử dụng như công cụ để kiểm soát sự phân cấp QLTC cho các trường đại học Do đó, có thể hiểu QLTC trong GDĐH như sau:

Tựu chung, có thể nói QLTC trong GDĐH là quản lỷ các hoạt động huy động, phân bổ và sử dụng có hiệu quả các nguồn lực tài chính để đạt được các mục tiêu nâng cao chất lượng sản phẩm dịch vụ giáo dục Hay nói cách khác, QLTC là việc sử dụng các công cụ QLTC nhằm phản ánh chính xác tình trạng tài chính của một đơn vị, thông qua đó lập kế hoạch quản lý và sử dụng các nguồn tài chính nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động giáo dục

QLTC trong các trường đại học hướng vào quản lý thu, chi của các quỹ tài chính trong đơn vị; đồng thời QLTC đòi hỏi các chủ thể quản lý phải lựa chọn, đưa ra các quyết định tài chính và tổ chức thực hiện các quyết định đó nhằm đạt được mục tiêu nâng cao hoạt động giáo dục, mà hoạt động giáo dục trong trường học chính là chất lượng giáo dục

QLTC trong GDĐH bao gồm các chế định do Nhà nước ban hành, bắt buộc các trường phải tuân thủ và các quy định, quy chế QLTC nội bộ do chính các trường xây dựng nên Các trường đại học không chỉ chấp hành quy định, chế tài do Nhà nước ban

hành mà có thể có những quy định, nguyên tắc riêng trong QLTC mang tính chất nội bộ, tất nhiên không vượt quá thẩm quyền và phạm vi cho phép của Nhà nước

1.2.2.2 Sự cần thiết phải quản lý tài chính tại các trường Đại học công lập

Tài chính là yếu tố quan trọng quyết định sự tồn tại của một trường đại học bởi nó xác định công tác tạo nguồn và sử dụng nguồn với mục đích đã dạng hoá nguồn thu, nâng cao hiệu quả các khoản chi thể hiện ở đặc điểm của cơ sở hạ tầng, chất lượng nguồn nhân lực và các hoạt động của nhà trường

Việc quản lý tài chính ở các trường Đại học công lập là cần thiết bởi:

Thứ nhất, thực hiện mục tiêu bền vững tài chính Nguồn kinh phí để xây dựng và duy trì hoạt động của trường Đại học công lập chủ yếu là từ nguồn ngân sách (đầu tư cho giáo dục) cấp phép nên thường có hạn mức nhất định Việc quản lý tài chính sẽ giúp nhà trường tiết kiệm chi phí, sử dụng nguồn lực một cách hiệu quả

Thứ hai, đảm bảo tính minh bạch tài chính Các trường đại học cung cấp dịch

vụ giáo dục và để đáp ứng mục tiêu nâng cao chất lượng nguồn nhân lực chuyên môn cao cho nền kinh tế thì đây là những hoạt động phi lợi nhuận Tài chính ở các trường đại học công lập rất khó để rõ ràng bởi nguồn thu bao gồm nguồn ngân sách nhà nước và nguồn thu sự nghiệp trong khi nguồn chi hình thành nên các sản phẩm tri thức khó đong đếm

Thứ ba, góp vào hiệu quả quản lý chung các trường Đại học công lập Trong các hoạt động quản lý hoạt động của các trường đại học thì quản lý tài chính là một nội dung quan trọng Hoạt động thu – chi tác động trực tiếp vào chất lượng giáo dục, đào tạo, NCKH của nhà trường thông qua sự lựa chọn các yếu tố đầu vào trong giới hạn khả năng tài chính

1.2.2.3 Nội dung quản lý tài chính ở các trường Đại học công lập

a Quản lý các nguồn lực tài chính (nguồn thu)

- Lập kế hoạch các nguồn thu

Mỗi năm, nhà trường sẽ lập kế hoạch về các nguồn thu Bản kế hoạch dự kiến các khoản thu trong năm bao gồm:

Nguồn ngân sách nhà nước cấp: được xem như một khoản kinh phí mua sản

phẩm đào tạo, sản phẩm nghiên cứu, mua dịch vụ chuyển giao tri thức, chuyển giao

công nghệ hay cấp để thực hiện phúc lợi học tập đại học cho dân chúng Nguồn này được cấp bao gồm: (i) Kinh phí bảo đảm hoạt động thường xuyên thực hiện chức năng, nhiệm vụ đối với đon vị tự bảo đảm một phần chi phí hoạt động (sau khi đã cân đối nguồn thu sự nghiệp); (ii) Kinh phí không thường xuyên gồm thực hiện các nhiệm vụ khoa học và công nghệ (đối với đơn vị không phải là tổ chức khoa học và công nghệ); thực hiện chương trình đào tạo bồi dưỡng cán bộ, viên chức; phí thực hiện các chương trình mục tiêu quốc gia; thực hiện các nhiệm vụ do cơ quan nhà nước có thẩm quyền đặt hàng (điều tra, quy hoạch, khảo sát, nhiệm vụ khác); thực hiện nhiệm vụ đột xuất được cấp có thẩm quyền giao thực hiện chính sách tinh giản biên chế theo chế độ do nhà nước quy định (nếu có); vốn đầu tư xây dựng cơ bản, kinh phí mua sắm trang thiết bị, sửa chữa lớn tài sản cố định phục vụ hoạt động sự nghiệp theo dự án được cấp có thẩm quyền phê duyệt trong phạm vi dự toán được giao hàng năm; vốn đối ứng các dự án có nguồn vốn nước ngoài được cấp có thẩm quyền phê duyệt

Nguồn từ hoạt động sự nghiệp: Nhà nước cho phép các trường đại học được

thu học phí (thu sự nghiệp) theo khung học phí mà nhà nước đã khống chế Nguồn thu này có được do trường đại học cung cấp dịch vụ thông qua việc chuyển giao tri thức Nhà nước đặt khung học phí đối với GDĐH nhằm tới mục tiêu chất lượng, số lượng, hiệu quả và sự công bằng Do vậy chính sách định giá của GDĐH cần được cân nhắc đầy đủ đến khía cạnh thực hiện tốt hom mục tiêu công bằng vì tác động của chính sách tới các nhóm lợi ích là khác nhau trong xã hội Nhà nước cũng ưu tiên sử dụng nguồn lực của mình để phát triển những ngành đào tạo ít người muốn học và cung cấp dịch vụ đào tạo đại học cho những đối tượng khó khăn Do vậy, mục tiêu của nhà nước cần có khung học phí bởi những lý do chính sau: Thứ nhất,

chế độ học phí từng bước thực hiện công bằng xã hội trong giáo dục, giúp nhà nước cải tiến cơ chế chính sách QLTC đối với GDĐH, thực hiện chính sách cho các vùng

kinh tế kém phát triển đào tạo nguồn nhân lực Thứ hai, chế độ học phí sẽ giúp một

số trường đại học có điều kiện thuận lợi về địa lý, đào tạo có chất lượng, uy tín cao,

và có các điều kiện cơ sở vật chất kỹ thuật mở rộng quy mô đào tạo từng bước thực hiện tự chủ tài chính Thứ ba, chế độ học phí về lâu dài có ảnh hưởng trực tiếp đến

hoạt động của nhà trường đối với xã hội, đó là sự cạnh tranh giữa các trường về chi phí học tập và chất lượng đầu ra của dịch vụ đào tạo

Thu từ các dự án viện trợ, quà biếu tặng: Đây là các khoản thu từ việc kêu

gọi tài trợ theo từng dự án hoặc định kỳ hay lập các quỹ đầu tư cho giáo dục đào tạo, NCKH theo quy định của pháp luật Nguồn kinh phí này có thể từ các doanh nghiệp, tổ chức xã hội, cá nhân trong hoặc ngoài nước theo cam kết

Nguồn thu khác: Nhà trường còn có những nguồn thu khác như vay vốn từ

các tổ chức tín dụng, huy động vốn của cán bộ, viên chức trong đơn vị để đầu tư mở rộng và nâng cao chất lượng hoạt động sự nghiệp, tổ chức hoạt động dịch vụ phù hợp với chức năng, nhiệm vụ; Nguồn vốn liên doanh, liên kết của các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước theo quy định của pháp luật

- Tổ chức thu và quản lý nguồn thu

Việc quản lý tài chính của nhà trường phải thực hiện toàn diện Từ kế hoạch nguồn thu, nhà trường triển khai tất cả các mặt, quan tâm từ hình thức, quy mô đến các yếu tố quyết định số thu để tránh tình trạng thất thu, ảnh hưởng đến hoạt động tài chính của nhà trường

- Thực hiện nghiêm túc, đúng đắn các chính sách, chế độ thu do cơ quan có thẩm quyền ban hành Đảm bảo thu đúng, thu đủ theo kế hoạch cũng như không bỏ qua các khoản thu phát sinh

- Các khoản thu đều phải được thống nhất thực hiện

Thực hiện thu cụ thể đối với từng khoản thu như sau:

Các khoản thu được cấp từ NSNN thực hiện theo nguyên tắc: Thứ nhất, dự toán ngân sách định kỳ (thường là một năm) tính toán về chi phí đối với lương của cán bộ quản lý, giảng viên và các yếu tố đầu vào khác Ngân sách được cấp phải dựng vào những khoản mục đã đề ra (cấp ngân sách nhà nước theo đầu vào); Thứ hai, kinh phí cấp “trọn gói”, dựa trên số tiền được cấp năm trước cộng với khoản gia tăng thêm hàng năm, và được phép sử dụng số tiền này theo quy định của pháp luật; Thứ ba, cấp trên các hoạt động cơ bản của trường và trường được tự do sử dụng kinh phí theo mục tiêu của mình Cơ sở để định lượng kinh phí cấp cho các

trường là dựa vào công thức đã được định sẵn trên cơ sở các hoạt động đào tạo (số môn học, số bậc học, hệ số quy đổi để phản ánh chất lượng học tập của sinh viên );

Thứ tư, Chính phủ mua dịch vụ học thuật của các trường đại học, tương tư như cách thứ ba nêu trên, nhưng kinh phí được cấp dựa trên khả năng hoạt động của trường trong tương lai chứ không dựa trên hoạt động đã qua của nhà trường (cấp theo đầu ra); Thứ năm, trường đại học bán các dịch vụ giảng dạy, nghiên cứu tư vấn và chuyển giao công nghệ cho những người sử dụng là sinh viên và các cơ quan công quyền, đơn vị sản xuất kinh doanh để lấy kinh phí hoạt động

Trên thực tế, cơ chế cấp kinh phí cho GDĐH thường là sự kết hợp của hai hay nhiều cách trên Thông thường đối với các trường đại học công lập, từ 70 đến 95% nguồn tài chính chi thường xuyên là do nhà nước cấp Trong những năm qua,

ở nhiều nước đã diễn ra sự chuyển đổi việc cung cấp kinh phí cho các trường ĐHCL từ phương thức dựa trên đầu vào sang phương thức dựa trên kết quả đầu ra Với phương thức cung cấp kinh phí dựa trên đầu vào, các khoản tiền nhà nước cấp

để đáp ứng các khoản chi phí đầu vào của trường như: trả lương cho nhân viên, đầu

tư xây dựng cơ sở vật chất, mua thiết bị; nhà trường được yêu cầu chi tiêu theo các khoản tiền đầu vào mà họ được cấp, trong khuôn khổ đó, các trường ĐHCLtự quyết định các sản phẩm đầu ra của mình

Hình 1.2 Cơ cấu cấp kinh phí cho GDĐH ở Việt Nam

Nguồn: tapchitaichinh

Ngoài ra, nhà nước còn thực hiện việc cấp phát kinh phí để thực hiện các chế

độ về học phí, học bổng và tín dụng cho sinh viên

- Chế độ miễn giảm học phí là chính sách của nhà nước để hỗ trợ sinh viên

học dài hạn tập trung thuộc diện gia đình có công với đất nước, người dân tộc thiểu

số và sinh viên thuộc gia đình có hoàn cảnh khó khăn Nhà nước tiếp tục duy trì chính sách miễn, giảm học phí cho sinh viên thuộc diện trên Các trường công lập trực tiếp thực hiện chính sách này

- Chế độ học bổng là chính sách của nhà nước đối với người đi học nhằm đảm bảo đời sống và học tập cho người học Chủ trương của nhà nước nhằm khuyến khích sinh viên quan tâm đến kết quả học tập Hiện tại, các cơ sở GDĐH công lập ở Việt Nam có hai loại học bổng: học bổng cấp cho sinh viên có thành tích học tập khá trở lên và học bổng dưới hình thức sinh hoạt phí cấp theo tỷ lệ lương cơ bản cho cán bộ, viên chức có thời hạn công tác liên tục 3 năm trở lên trong biên chế nhà nước được cấp cho người có thẩm quyền cử đi học

- Vốn vay cho sinh viên được sử dụng để giúp thanh toán chi phí cho Chính phủ và cũng giúp một số lượng lớn sinh viên được tiếp tục học ở bậc cao hơn, vốn vay có thể dưới dạng vốn vay thương mại tư nhân hoặc vốn vay cho sinh viên được nhà nước đảm bảo Chính phủ có thể có vai trò tích cực bằng cách chọn lựa ứng cử viên hay đưa ra các quy định

Tại Việt Nam nguồn tài chính để thực hiện các chính sách về miễn giảm học phí, cấp học bổng hay thực hiện vốn vay cho sinh viên đều được lấy từ nguồn NSNN và nguồn thu sự nghiệp Xu hướng là chính sách về học phí, học bổng hay chương trình tín dụng cho sinh viên phải được xây dựng dựa trên mối quan hệ tương tác với nhau và thực hiện việc ưu tiên cho sinh viên là con em các gia đình thuộc diện chính sách, các gia đình nghèo và sinh viên ở những vùng có điều kiện kinh tế khó khăn

Việc triển khai thu từ nguồn sự nghiệp phải có sự kết hợp giữa chính sách về học phí với phương thức phân bổ ngân sách (chuẩn cấp ngân sách cho một SV) để tạo nên sự cân đối chi phí được trang trải bằng học phí Chi phí trung bình đào tạo một

sinh viên hết bao nhiêu và NSNN sẽ đảm bảo được bao nhiêu, phần còn lại sẽ phải

tính đến mức học phí Sau khi nhà nước ban hành hoặc điều chỉnh khung học phí, các trường đại học xác lập mức học phí của trường trên cơ sở các yếu tố như chi phí đào tạo thực tế (chi phí đào tạo trung bình cho mỗi SV), sự hấp dẫn của chuyên ngành đào tạo (dễ kiếm việc làm sau khi tốt nghiệp), mức sống và giá cả sinh hoạt xung quanh vị trí của trường Nhiều khi không phải chỉ chi phí đào tạo cho sinh viên là yếu tố quyết định mà do nhu cầu người học chuyên ngành này nhiều hay ít mà mức học phí khác nhau Nhà nước cũng cho phép và khuyến khích các trường đại học tăng nguồn thu từ các hoạt động nghiên cứu khoa học, hoạt động đào tạo gắn với nhu cầu

sử dụng, phát triển các doanh nghiệp trong nhà trường hay tham gia sản xuất của cải vật chất

Cùng với đó, phát triển hợp tác quốc tế để khai thác thêm những tiềm năng mới đang trở thành một xu hướng của các cơ sở GDĐH Nhà nước khuyến khích việc mở rộng và đẩy mạnh quan hệ quốc tế về đào tạo và nghiên cứu với các trường, các cơ quan nghiên cứu khoa học có uy tín, có chất lượng trên thế giới, nhằm trao đổi kinh nghiệm và tăng thêm nguồn lực cho phát triển GDĐH Các trường có thể tận dụng mọi nguồn viện trợ thông qua chương trình họp tác song phương và đa phương đối với các nước, các tổ chức quốc tế, các tổ chức phi chính phủ để tăng nguồn đầu tư cho giáo dục Nguồn thu của các trường đại học có được từ các nguồn khác như cho thuê các phương tiện và cơ sở vật chất của nhà trường, các dịch vụ cộng đồng hay đạt giải thưởng

b Quản lý sử dụng các nguồn lực tài chính (khoản chi)

Lập kế hoạch sử dụng các nguồn tài chính

Các trường đại học được sử dụng nguồn ngân sách nhà nước cấp và nguồn thu sự nghiệp để chi trả cho các hoạt động của các trường như: chi hoạt động thường xuyên, chi hoạt động sản xuất, cung ứng dịch vụ, chi thực hiện các đề tài nghiên cứu khoa học các cấp, chi đầu tư phát triển, chi các nhiệm vụ đột xuất được giao và các khoản chi khác Có thể chia, quản lý chi đối với các trường ĐHCLtheo các nội dung chủ yếu sau:

- Quản lý chi đầu tư xây dựng cơ bản: Chi phí cơ bản là chi phí xây dựng mới,

bổ sung trang thiết bị mới Loại chi phí này được sử dụng trong một thời gian dài, bao gồm: đất đai, nhà cửa, máy móc thiết bị phục vụ đào tạo, tài sản cố định cho quản lý hành chính Loại chi phí này tham gia vào quá trình giáo dục và đào tạo nhưng giá trị hao mòn được tính theo mức độ khấu hao (tỷ lệ khấu hao hàng năm trong quá trình đào tạo)

- Quản lý chi chương trình mục tiêu: Chương trình mục tiêu cho GDĐH là khoản chi để giải quyết những vấn đề cấp bách mang tính chiến lược trong sự nghiệp đào tạo Như vậy, các khoản chi chương trình mục tiêu phát sinh không thường xuyên mà chỉ phát sinh trong một thời gian nhất định, khi các chương trình mục tiêu đó đã đạt được thì các khoản chi đó cũng kết thúc

- Quản lý chi thường xuyên: Chi phí thường xuyên là chi phí đảm bảo hoạt động thường xuyên của đơn vị GDĐH trong một năm Chi phí thường xuyên được cấp theo chế độ dự toán kinh phí hàng năm, liên quan nhiều đến chế độ chính sách của nhà nước Nhà nước tạo khung pháp lý cho phép các trường đại học được chủ động bố trí kinh phí hoạt động thường xuyên để thực hiện nhiệm vụ Tuỳ theo kết quả tài chính trong năm, hiệu trưởng đơn vị được trả lương, tiền công và thu nhập cho cán bộ, nhân viên, giảng viên trong khung hướng dẫn của Chính phủ Hiệu trưởng các trường đại học được quyết định mức chi quản lý, chi nghiệp vụ cao hơn mức chi do nhà nước quy định tuỳ theo nội dung và hiệu quả công việc trong phạm

vi nguồn tài chính được sử dụng

Tóm lại, chi thường xuyên là những khoản chi có tính chất thường xuyên để duy trì các hoạt động của các cơ sở GDĐH nhằm thực hiện những nhiệm vụ được giao Chi đầu tư xây dựng là các khoản chi nhằm tăng thêm tài sản như chi xây dựng mới và tu bổ cơ sở vật chất (giảng đường, nhà làm việc ) phục vụ công tác dạy và học Đối với các khoản chi thường xuyên thường căn cứ vào đối tượng của việc sử dụng kinh phí NSNN để thành các nhóm mục chi như: Chi thanh toán cá nhân (chi cho con người - chi lương, các khoản phụ cấp theo lương, chi bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, kinh phí công đoàn, chi phúc lợi tập thể cho GV, cán bộ nhân viên; chi học bổng và trợ cấp cho SV; tiền công thuê mướn ); chi cho hoạt động chuyên môn

(chi mua tài liệu, văn phòng phẩm, chi công tác phí, công vụ phí, điện nước, xăng xe, chi hội nghị về công tác quản lý, hội thảo, hội giảng, điện báo, điện thoại, các hoạt động chuyên đề về chuyên môn ); chi mua sắm, sữa chữa (chi sửa chữa lớn tài sản

cố định phục vụ chuyên môn như nhà cửa, ô tô, đường điện, cơ sở hạ tầng; chi mua sắm tài sản phục vụ chuyên môn như ô tô, nhà cửa, thiết bị tin học ); các khoản chi khác (chi kỷ niệm các ngày lễ lớn, chi bảo hiểm phương tiện, chi tiếp khách, chi xử lý tài sản được xác lập sở hữu nhà nước và các khoản chi khác)

Quản lý trích lập và sử dụng các quỹ- Việc trích lập các quỹ căn cứ vào kết

quả hoạt động tài chính, sau khi trang trải các khoản chi phí, thực hiện đầy đủ nghĩa

vụ với NSNN theo quy định (nếu có), số chênh lệch thu lớn hơn, đối với các trường đại học tự chủ một phần chi phí hoạt động thường xuyên, người đứng đầu các trường đại học sẽ chủ động quyết định việc trích lập quỹ sau khi thống nhất với tổ chức đoàn thể theo trình tự như sau: tối thiểu 15% số chênh lệch thu lớn hơn chi để lập quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp, trả thu nhập tăng thêm cho người lao động trong năm nhưng tối đa không quá 02 lần quỹ tiền lương cấp bậc, chức vụ trong năm do nhà nước quy định, trích lập quỹ khen thưởng, quỹ phúc lợi tối đa không quá 2 tháng tiền lương, tiền công thực hiện trong năm của đơn vị Đối với đơn vị tự chủ hoàn toàn chi phí hoạt động thường xuyên và chi đầu tư: trích tối thiểu 25% số chênh lệch thu lớn hơn chi để lập quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp, được quyết định tổng mức thu nhập tăng thêm trong năm theo quy chế chi tiêu nội bộ của đơn vị (không khống chế mức trích); trích lập quỹ khen thưởng, quỹ phúc lợi tối đa không quá 3 tháng tiền lương, tiền công thực hiện trong năm của đơn vị

Ngoài các quỹ dùng để đầu tư phát triển nâng cao hoạt động sự nghiệp, bổ sung vốn đầu tư xây dựng cơ sở vật chất, mua sắm trang thiết bị, phương tiện làm việc, chi áp dụng tiến bộ khoa học công nghệ, trợ giúp thêm đào tạo nâng cao năng lực công tác cho cán bộ, viên chức đơn vị Ngoài ra, các trường còn được sử dụng góp vốn liên doanh, liên kết với các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước để tổ chức hoạt động dịch vụ phù họp với chức năng, nhiệm vụ được giao Nếu là quỹ dự phòng ổn định thu nhập để phục vụ mục đích đảm bảo thu nhập ổn định cho người lao động trong trường họp nguồn thu bị giảm sút, không đảm bảo kế hoạch đề ra

Quỹ khen thưởng dùng để thưởng định kỳ, đột xuất cho tập thể, cá nhân trong và ngoài đơn vị theo hiệu quả công việc và thành tích đóng góp vào hoạt động của đơn

vị Quỹ phúc lợi dùng để xây dựng, sửa chữa các công trình phúc lợi, chi cho các hoạt động phúc lợi tập thể của người lao động trong đơn vị, trợ cấp khó khăn đột xuất cho người lao động, kể cả trường họp nghỉ hưu, nghỉ mất sức, chi thêm cho người lao động trong biên chế thực hiện tinh giản biên chế

Tổ chức sử dụng nguồn tài chính

Việc sử dụng nguồn tài chính phải đảm bảo đúng đường lối, chính sách, chế

độ của Nhà nước Nhà trường cần xác lập thứ tự ưu tiên cho các khoản chi để bố trí kinh phí cho phù hợp

Quản lý các khoản chi phải đảm bảo yêu cầu tiết kiệm và hiệu quả Bởi nguồn thu là có hạn nên nhà trường phải thực hiện tiết kiệm Bộ máy quản lý tài chính phải kiểm soát chặt chẽ các khoản thu để chi phí thấp nhất và đạt kết quả cao nhất Muốn vậy, công tác quản lý phải được thực hiện đầy đủ từ khâu xây dựng kế hoạch, dự toán, xây dựng định mức, thường xuyên phân tích, đánh giá tổng kết rút kinh nghiệm việc thực hiện chi tiêu, trên cơ sở đó đề ra các biện pháp tăng cường quản lý chi

Các định mức chi phải được xây dựng một cách khoa học Từ việc phân loại đối tượng đến trình tự, cách thức xây dựng định mức phải được tiến hành một cách chặt chẽ và có cơ sở khoa học Các định mức chi phải bảo đảm phù hợp với loại hình hoạt động của từng đơn vị

- Lựa chọn thứ tự ưu tiên cho các loại hoạt động chi theo nhóm mục sao cho hoàn thành được khối lượng công việc và đạt chất lượng cao trong giới hạn khoản thu Nhà trường phải có phương án phân phối và sử dụng kinh phí khác nhau Trên

cơ sở đó lựa chọn phương án tối ưu cho cả quá trình lập dự toán, phân bổ và sử dụng kinh phí

- Xây dựng quy trình cấp phát các khoản chi một cách hợp lý nhằm hạn chế tối đa những tiêu cực nảy sinh trong quá trình cấp phát, tạo điều kiện thuận lợi cho việc kiểm soát chi của các cơ quan có thẩm quyền

-Thực hiện công tác thanh tra, kiểm tra và kiểm toán nhằm ngăn ch n những biểu hiện tiêu cực trong việc sử dụng nguồn kinh phí của Nhà nước, đồng thời qua công tác này phát hiện những bất hợp lý trong chế độ, chính sách nhằm bổ sung hoàn thiện chúng

c Quản lý tài sản

Quản lý tài sản bao hàm nội dung và các phương pháp quản lý tài sản Trường Đại học công có trách nhiệm quản lý các tài sản theo các quy định hiện hành của nhà nước nhằm đạt được hiệu quả mong muốn Những nội dung quan trọng trong quản lý tài sản mà đơn vị cần thực hiện là: phân bổ tài sản, quản lý tài sản cố định và tài sản lưu động, đầu tư, khai thác, đổi mới tài sản, trích khấu hao tài sản cố định, quản lý quỹ khấu hao, quản lý tiền thanh lý tài sản, kiểm kê, đánh giá lại, phương thức tích lũy đầu tư mới, xác định nguồn để đầu tư, v.v

d Kiểm soát tài chính

Nội dung quản lý tài chính không thể không đề cập là kiểm soát tài chính Kiểm soát tài chính là tổng thể các hình thức, phương pháp, công cụ được sử dụng trong quá trình kiểm tra, giám sát tài chính của một trường Đại học

Kiểm soát tài chính là một nội dung quan trọng, là khâu thiết yếu trong đó là kiểm soát nội bộ và thông tin tài chính của đơn vị Kiểm soát tài chính được thực hiện từ cơ quan quản lý cấp trên và từ bộ phận quản lý trong đơn vị

Kiểm soát tài chính trong các đơn vị sự nghiệp thuộc lĩnh vực giáo dục và đào tạo có vai trò rất quan trọng Hoạt động này có tác dụng tăng cường hiệu quả công tác quản lý tài chính, thúc đẩy việc thực hiện kế hoạch của đơn vị, đảm bảo tính chính xác, hợp lý trong quản lý thu chi từ đó tăng tính hiệu quả của vốn đầu tư cho hoạt động sự nghiệp cũng như góp phần thực hành tiết kiệm Kiểm soát tài chính thúc đẩy đơn vị thực hiện nghiêm chính sách, chế độ và kỷ luật tài chính của nhà nước Kiểm soát tài chính bao gồm:

- Kiểm soát trước khi thực hiện kế hoạch tài chính

Hoạt động này được tiến hành trước khi xây dựng, xét duyệt và quyết định

dự toán kinh phí (kiểm soát quá trình lập dự toán thu, chi của các trường Đại học)

- Kiểm soát trong quá trình thực hiện

Kiểm soát trong quá trình thực hiện được tiến hành ngay trong các ngành, các

cơ quan, đơn vị thực hiện kế hoạch tài chính đã được quyết định Giai đoạn này là kiểm soát trong các hoạt động tài chính, kiểm soát quá trình thực hiện thu chi tại các trường Đại học

Kiểm soát thường xuyên là một trong những nhân tố có ảnh hưởng quan trọng đến công tác quản lý tài chính của các trường Đại học Kiểm soát thường xuyên nhằm thực hiện việc giám sát, kiểm tra liên tục hàng ngày đối với các hoạt động tài chính, nghiệp vụ tài chính phát sinh để từ đó phát hiện kịp thời những sai sót, vi phạm chính sách, kỷ luật tài chính Hoạt động này có tác dụng phòng ngừa những sai sót một cách hữu hiệu, trên cơ sở đó thúc đẩy hoàn thành các kế hoạch tài chính, tổ chức và sử dụng tiết kiệm, có hiệu quả các nguồn thu, đảm bảo chi đúng, chi đủ, chi có hiệu quả đáp ứng yêu cầu của quản lý nhà nước và phát triển kinh tế

xã hội

- Kiểm soát sau khi thực hiện kế hoạch tài chính

Kiểm soát sau khi thực hiện kế hoạch tài chính được tiến hành sau khi đã kết thúc các giai đoạn thực hiện kế hoạch tài chính (kiểm tra, duyệt các khoản đã thu, chi của đơn vị sự nghiệp thuộc lĩnh vực giáo dục đào tạo) Mục đích kiểm soát tài chính giai đoạn này là xem xét lại tính đúng đắn, hợp lý, xác thực của các hoạt động tài chính cũng như các số liệu, tài liệu tổng hợp được đưa ra trong các sổ sách, báo cáo để từ đó có thể tổng kết, phát hiện sai phạm cũng như rút ra bài học kinh nghiệm cho việc xây dựng và tổ chức thực hiện kế hoạch tài chính trong kỳ sau

Hoạt động thanh tra, kiểm tra cho phép chủ động ngăn ngừa các hiện tượng tiêu cực về tài chính trong hoạt động thu chi tài chính của các trường đại học Đồng thời phát hiện ngăn chặn những hành vi sai trái, tiêu cực trong quản lý tài chính cho nên cần thực hiện công tác thanh tra, kiểm tra một cách thường xuyên nhằm giúp cho các trường đại học quản lý và sử dụng các nguồn tài chính một cách chặt chẽ và hiệu quả

Bên cạnh đó, bộ máy quản lý tài chính là con người và là nhân tố trung tâm của bộ máy quản lý, năng lực cán bộ là yếu tố quyết định trong quản lý nói chung

và trong quản lý tài chính nói riêng Trình độ quản lý của lãnh đạo nhà trường tác động rất lớn tới cơ chế quản lý tài chính tại trường Hiệu trưởng là người có vai trò

quan trọng trong việc xây dựng quy chế chi tiêu nội bộ của đơn vị, quyết định việc xây dựng dự toán thu chi, quy định mức tiền lương, thu nhập tăng thêm, phúc lợi và trích lập quỹ của trường Đội ngũ cán bộ trực tiếp làm công tác tài chính kế toán cũng đòi hỏi phải có năng lực và trình độ chuyên môn nghiệp vụ, có kinh nghiệm công tác để đưa công tác quản lý tài chính kế toán của trường ngày càng đi vào nề nếp, tuân thủ các chế độ quy định về tài chính kế toán của nhà nước góp phần vào hiệu quả hoạt động chung của trường

1.2.2.4 Công cụ quản lý tài chính

Với các nội dung quản lý tài chính trong GDĐH nêu trên thì hiện nay việc QLTC trong GDĐH chủ yếu dựa vào các công cụ

a Hệ thống chính sách pháp luật của nhà nước

Bao gồm các văn bản pháp luật liên quan đến quản lý tài chính GDĐH Các văn bản pháp luật quy định các điều kiện, chuẩn mực pháp lý cho các hoạt động tài chính ở các trường

Việt Nam tiến hành thử nghiệm phân cấp QLTC trong giáo dục từ năm 1993 (Quyết định 241/TTg ngày 25 tháng 5 năm 1993 của Thủ tướng Chính phủ về thu

và sử dụng học phí) Sau năm 1993, khung pháp lý về QLTC giáo dục nói chung và GDĐH nói riêng chủ yếu dựa vào Luật Ngân sách ban hành ngày 20 tháng 3 năm

1996 và sửa đổi, bổ sung một số điều tại Luật Ngân sách số 06/1998/QH10 ngày 20 tháng 5 năm 1998 và Luật Giáo dục năm 1998; nguồn huy động từ tư nhân đóng góp thể hiện Quyết định số 70/1998/QĐ-TTg ngày 31/3/1998 về việc thu và sử dụng học phí ở các cơ sở giáo dục và đào tạo công lập thuộc hệ thống giáo dục quốc dân Hệ thống phân cấp QLTC giáo dục được triển khai rộng bắt đầu có Nghi định 10/2002/NĐ-CP ngày 16/01/2002 của Chính phủ về chế độ tài chính áp dụng cho đơn vị sự nghiệp có thu và Thông tư số 25/2002/TT- BTC ngày 21/3/2002 của Bộ Tài chính hướng dẫn thực hiện Nghị định 10/2002/NĐ-CP Nghị định này đã quy định rõ hai loại hình đơn vị sự nghiệp (các cơ sở giáo dục công lập) là có thu tự bảo đảm toàn bộ chi phí hoạt động thường xuyên và có thu tự bảo đảm một phần chi phí hoạt động thường xuyên Trong đó, tài chính được huy động từ các nguồn: ngân sách nhà nước (cho hoạt động thường xuyên, thực hiện các đề tài nghiên cứu khoa

học, tinh giản biên chế, đầu tư xây dựng cơ sở vật chất, mua sắm trang thiết bị phục

vụ hoạt động sự nghiệp); nguồn thu sự nghiệp của đơn vị (thu học phí, lệ phí; thu từ hoạt động sản xuất, cung ứng dịch vụ; nguồn viện trợ, vay nợ, quà biếu, tặng) Chi tài chính bao gồm các nội dung (hoạt động thường xuyên; hoạt động sản xuất, cung ứng dịch vụ; thực hiện các đề tài nghiên cứu khoa học; tinh giản biên chế; đầu tư phát triển, ) Tuy nhiên, nguồn thu sự nghiệp của các cơ sở GDĐH (học phí) vẫn được thực hiện theo Quyết định số 70/1998/QĐ-TTg ngày 31/3/1998

Sau khi Luật Ngân sách được sửa đổi năm 2002 (số 01/2002/QH 11 ngày 16 tháng 12 năm 2002), Nghị định số 60/2003/NĐ-CP ngày 06 tháng 6 năm 2003 hướng dẫn thi hành Luật Ngân sách và Luật Giáo dục 2005, hệ thống phân cấp tài chính giáo dục ở Việt Nam mới được rõ ràng nhằm tăng quyền tự chủ cho các đơn

vị sự nghiệp có thu Sự phân cấp này bắt đầu bằng Nghị định 43 thay thế Nghị định 10/2002/NĐ-CP và Thông tư số 71 ban hành vào tháng 8/2006, hầu hết các cơ sở giáo dục đào tạo công lập từ giáo dục mầm non đến GDĐH đều thuộc đối tượng điều chỉnh của văn bản này Nghị định 43 và Thông tư 71 cho phép các trường công lập nói chung và các trường ĐHCLnói riêng tự chủ hơn về tài chính thông qua phân cấp nhiều hơn về thu, chi ngân sách và chi sự nghiệp Tuy nhiên phải sau bốn năm khi Luật Giáo dục 2005 có hiệu lực thì Thủ tướng Chính phủ mới ban hành Quyết định số 1310/QĐ-TTg ngày 21 tháng 8 năm 2009 điều chỉnh khung học phí đối với

cơ sở giáo dục nghề nghiệp và GDĐH công lập năm học 2009-2010 Như vậy, nguồn huy động từ người học đóng góp (học phí) được thực hiện 11 năm (từ năm

1998 đến năm 2009), điều này đã gây không ít khó khăn về nguồn tài chính cho các

cơ sở GDĐH

Bước đột phá lớn trong cơ chế tài chính giáo dục đào tạo được đánh dấu bằng Nghị quyết số 35/2009/QH12 ngày 19/6/2009 nhằm xây dựng một số cơ chế tài chính mới cho giáo dục và đào tạo để huy động được nhiều nguồn tài chính và

sử dụng có hiệu quả nguồn lực của nhà nước với mong muốn nâng cao chất lượng,

mở rộng quy mô và bảo đảm công bằng trong giáo dục, trong đó nhà nước bảo đảm vai trò đầu tư chủ yếu cho giáo dục và đào tạo; đồng thời huy động sự đóng góp theo khả năng thực tế của gia đình người học và khuyến khích sự đóng góp của các

doanh nghiệp, các tổ chức và cá nhân Tiếp theo nghị quyết này, năm 2009 Luật giáo dục lại được sửa đổi, bổ sung một số điều cho phù họp với điều kiện thực tế của đất nước Song song với Luật Giáo dục sửa đổi năm 2009, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 115/2010/NĐ-CP ngày 24 tháng 12 năm 2010 quy định trách nhiệm quản lý nhà nước về giáo dục, đặc biệt là GDĐH Cơ quan quản lý đầu mối

về giáo dục, Bộ GD&ĐT đã có Nghị quyết số 05/ NQ/BCSĐ ngày 06 tháng 01 năm

2010 về đổi mới quản lý GDĐH giai đoạn 2010-2012, trong đó nhấn mạnh về đổi mới cơ chế tài chính cho GDĐH như: Kiên quyết thực hiện “3 công khai"7 từ năm học 2009-2010, gắn với trách nhiệm của người đứng đầu các cơ sở giáo dục; hướng dẫn và kiểm tra các trường áp dụng mức trần học phí mới theo hướng tăng học phí phải gắn liền với các giải pháp cụ thể để nâng cao chất lượng đào tạo Ngoài ra, trên

cơ sở Nghị quyết số 35/2009/QH12, ngày 14 tháng 5 năm 2010 Chính phủ đã có Nghị định số 49/2010/NĐ-CP quy định về miễn, giảm học phí, hỗ trợ chi phí học tập và cơ chế thu, sử dụng học phí đối với cơ sở giáo dục thuộc hệ thống giáo dục quốc dân từ năm học 2010-2011 đến năm học 2014-2015

Năm 2013, nhằm bổ sung nguồn tài chính cho các cơ sở giáo dục từ các đối tượng được miễn giảm học phí, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 74/2013/NĐ-

CP ngày 15/7/2013 sửa đổi, bổ sung một số điều tại Nghị định 49/2010/NĐ-CP, trong

đó khẳng định nhà nước thực hiện cấp bù học phí trực tiếp cho các cơ sở giáo dục GDĐH công lập có đối tượng thuộc diện được miễn, giảm học phí theo số lượng người học thực tế và mức thu học phí Đây là cơ sở quan trọng thể hiện quyết tâm của nhà nước tăng nguồn ngân sách cấp cho giáo dục nói chung và giáo dục đại học nói riêng Đồng thời, tránh sự phân tán trong quản lý GDĐH nói chung và QLTC nói riêng, năm 2012 Quốc hội khóa XIII đã thông qua Luật GDĐH tại kỳ họp thứ 3 ngày 18 tháng 6 năm

2012 Ngày 02 tháng 7 năm 2012, Chủ tịch Nước đã ký Lệnh số 06/2012/L-CTN công

bố Luật và Luật có hiệu lực thi hành từ ngày 01-01-2013 Đây là sự kiện có ý nghĩa quan trọng nhằm hoàn thiện cơ sở pháp lý, nâng cao chất lượng tổ chức và hoạt động giáo dục, đổi mới quản lý GDĐH, tạo điều kiện cho sự nghiệp Tiếp theo đó là Nghị định 16/2015/NĐ-CP ngày 15/02/2015 của Chính phủ (NĐ16), nhằm sửa đổi, bổ sung Nghị

định 43, tạo khung pháp lý để các trường tổ chức các hoạt động QLTC một cách hiệu quả hơn, đáp ứng mục tiêu, thực hiện sứ mệnh của mình

b Công tác kế hoạch

Công cụ này đóng vai trò rất quan trọng trong quản lý tài chính, nó bảo đảm cho các khoản thu chi tài chính của nhà trường được đảm bảo Căn cứ vào quy mô đào tạo, cơ sở vật chất, hoạt động sự nghiệp và hoạt động khác của năm báo cáo để

có cơ sở dự kiến kế hoạch năm sau cho trường Dựa vào số liệu chi cho con người, chi quản lý, chi nghiệp vụ chuyên môn và chi mua sắm, sửa chữa, xây dựng cơ bản của năm báo cáo làm cơ sở dự kiến năm kế hoạch

Quy chế chi tiêu nội bộ- Công cụ này đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong

QLTC, nó đảm bảo các khoản thu chi tài chính của nhà trường được thực hiện công khai, minh bạch theo quy định Việc xây dựng quy chế chi tiêu nội bộ nhằm quản lý

và sử dụng có hiệu quả các nguồn lực tài chính, đây là cơ sở pháp lý quan trọng để Kho bạc Nhà nước kiểm soát chi Thông qua quy chế chi tiêu nội bộ sẽ thực hiện quản lý tập trung, thống nhất các nguồn thu, các định mức chi tiêu nhằm duy trì và khuyến khích mở rộng các nguồn thu, đảm bảo chi tiêu thống nhất trong toàn trường, thực hiện chi tiêu tiết kiệm và hợp lý

c Hạch toán, kế toán, kiểm toán

Hạch toán kế toán là một phần không thể thiếu của QLTC Để ghi nhận, xử

lý và cung cấp thông tin đáp ứng nhu cầu sử dụng thông tin của các nhà quản lý, đòi hỏi công tác ghi chép, tính toán, phản ánh số hiện có, tình hình luân chuyển và sử dụng tài sản, quá trình và kết quả hoạt động sử dụng kinh phí của nhà trường phải kịp thời, chính xác Thông qua công tác kiểm toán nhà trường có thể kiểm tra tình hình thực hiện kế hoạch thu chi tài chính, kiểm tra việc giữ gìn và sử dụng tài sản, sử dụng kinh phí, phát hiện và ngăn ngừa kịp thời những hành động tham ô, lãng phí, xâm phạm tài sản, vi phạm các chế độ chính sách của nhà nước và của nhà trường

1.2.2.5 Các nhân tố ảnh hưởng tới quản lý tài chính các trường Đại học công lập

Để đánh giá hoạt động quản lý tài chính và sử dụng nguồn tài chính các trường đại học công, cũng như đưa ra các giải pháp hoàn thiện quản lý tài chính và

sử dụng nguồn tài chính tại các đơn vị này, một trong những yếu tố cần phân tích

trước hết là các nhân tố ảnh hưởng tới quản lý tài chính Quản lý tài chính các trường Đại học công chịu ảnh hưởng của rất nhiều nhân tố trong nền kinh tế

a Nhân tố bên ngoài

Chính sách và pháp luật

Đây là nhân tố quan trọng ảnh hưởng trực tiếp đến quản lý tài chính của các trường Đại học công Quản lý tài chính đối với đơn vị sự nghiệp nói chung và các trường Đại học công nói riêng là một bộ phận của chính sách tài chính quốc gia, đó

là căn cứ để các đơn vị sự nghiệp xây dựng cơ chế quản lý tài chính riêng Vì vậy, nếu chính sách quản lý tài chính của nhà nước tạo điều kiện để phát huy tính chủ động, sáng tạo của các trường Đại học công thì đó sẽ là động lực nâng cao tính hiệu quả trong hoạt động quản lý tài chính của mỗi trường

Trong nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung, nhà nước quản lý gần như tất cả các dịch vụ xã hội, trong đó có giáo dục và đào tạo Khi đó, các đơn vị sự nghiệp giáo dục và đào tạo được cấp toàn bộ kinh phí từ NSNN và việc sử dụng nguồn kinh phí đó cũng hoàn toàn theo quy định của nhà nước Trong điều kiện đó, mọi người dân trong xã hội đều có cơ hội học tập Tuy nhiên, do nguồn NSNN còn hạn hẹp nên nhà nước không đáp ứng được nhu cầu học tập của toàn xã hội, cả về quy

mô lẫn chất lượng giáo dục

Tình hình kinh tế xã hội của quốc gia

Những thay đổi điều kiện kinh tế - xã hội và chính sách chi tiêu công cho các đơn vị sự nghiệp là những yếu tố ảnh hưởng tới quản lý tài chính trong các trường Đại học công Đứng trước mỗi sự biến động của môi trường kinh tế xã hội, nhà nước phải có những chính sách mới nhằm phát triển đất nước phù hợp với tình hình mới dẫn đến những thay đổi về nhiều mặt, trong đó có phương thức quản lý, cơ chế hoạt động Ngày nay, dưới tác động của quá trình công nghiệp hóa và cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật, các đơn vị sự nghiệp phải áp dụng công nghệ mới, nâng cao chất lượng hàng hóa, dịch vụ Việc đổi mới thiết bị và phát triển hàng hóa dịch

vụ mới đòi hỏi các đơn vị phải thực hiện cơ chế một cách linh hoạt để mang lại hiệu quả, tiết kiệm chi phí