Cây lúa Hướng dẫn thực hành quản lý dinh dưỡng

và chuyên gia khuy n nông... giá lúa và phân bón, ngu n cung ng phân bón và k thu t bón phân hi n hành.

h p ngu n tài nguyên và có các chi n l c thâm canh cao cho

vi c s d ng hi u qu t t c đ u vào, bao g m dinh d ng phân bón

Nh ng khái ni m v qu n lý dinh d ng cho nh ng vùng (SSNM) đã đ c phát tri n trong nh ng n m g n đây nh s

l a ch n các khuy n cáo phân bón cho vùng r ng l n Nh ng

ti p c n m i này nh m đ t đ c hi u qu s d ng phân bón cao h n Bón phân cân đ i làm t ng l i nhu n cho ng i nông dân là do n ng su t cây tr ng cao h n trên m t đ n v phân bón

s d ng và b o v đ c môi tr ng thông qua vi c ng n ch n bón quá m c Chi n l c c a SSNM đ c đánh giá là thành công trên đ ng ru ng nông dân Châu Á và hi n gi có ch đ ng

r ng rãi và đ c nông dân Châu Á ch p nh n

Quy n sách này là m t h ng d n th c hành đ tìm ra bi u

hi n thi u h t dinh d ng, các bi u hi n ng đ c và qu n lý dinh d ng cho cây lúa đ c tr ng các vùng nhi t đ i và c n nhi t đ i H ng d n này ti p n i xu t b n tr c đây c a

IRRI/PPI- PPIC, Cây lúa: Các r i lo n dinh d ng và qu n lý dinh d ng và đã đ c thi t k đ biên d ch và xu t b n b ng các ngôn ng khác

L i nói đ u cho l n biên t p l n th 2

Trong n m n m qua, qu n lý dinh d ng theo vùng cho cây lúa đã tr thành m t ph n không th thi u trong nh ng đ i

m i v c i ti n qu n lý dinh d ng nhi u n c Châu Á

Nh ng khuy n cáo v dinh d ng phù h p v i các nhu c u

và đánh giá và coi là b ph n c a Ban nghiên c u lúa t ng h p Các c i ti n v khái ni m và s đ n gi n hóa đã đ c đ a ra,

đ c bi t trong qu n lý đ m Thang so màu lá lúa đã chu n hóa

có 4 m c đ màu (LCC) đ c ch t o và khuy n khích s d ng LCC m i đ c ti p t c và đ n cu i n m 2006 đã có h n 250000 chi c đ c phân ph i Có m t trang web c a SSNM m i đ c

ra đ i (www.irri.org/irrc/ssnm) đ cung c p thông tin c p nh p và các khuy n cáo c a đ a ph ng cho các vùng tr ng lúa chính Châu Á Do v y l n xu t b n cu n H ng d n th c này đ c

ch nh s a tr nên c n thi t cho phù h p v i thông tin m i nh t,

đ c cung c p trên trang web c a SSNM và trong các tài li u

t p hu n đ a ph ng Chúng tôi r t hài lòng vì l n xu t b n

th hai này s biên d ch sang m t s ngôn ng nh ti ng Bangladesh, Trung Qu c, ti ng n , Indonesia và Vi t Nam Chúng tôi hy v ng r ng cu n H ng d n này s ti p t c làm l i cho ng i tr ng lúa Châu Á b ng nh ng n l c c a mình đ nâng cao n ng su t và thu nh p qua vi c qu n lý dinh d ng h p

L i c m n

Chúng tôi chân thành c m n các t ch c và cá nhân sau đây:

¢ J.K Ladha, David Dawe and Mark Bell v i nhi u nh n xét

và g i ý h u ích, cô đ ng và súc tích cho cu n sách

¢ Các c u thành viên c a IRRI, đ c bi t Kenneth G.Cassman và John E.Sheety có nh ng đóng góp mang tính ch t khái ni m cho s phát tri n qu n lý cây tr ng d a vào đ m và phân tích ti m n ng n ng su t trên cây lúa.; và Heinz-Ulrich Neue và sau này là Dharmawansa Senadhira đóng góp nh ng b c nh và nh ng tài li u ch a đ c công b v s thi u h t và ng đ c dinh d ng

¢ T t c các nhà khoa h c, nhà khuy n nông và nông dân tham gia vào h i th o nghiên c u lúa t ng h p v i nhi u

g i ý và nh n xét có giá tr

¢ T t c các nhà khoa h c đã đóng góp cho cu n H ng

d n này thông qua nh ng cu n xu t b n c a h Cu n

H ng d n này không đ c trích d n nh đã thi t k mà

đ c đ c p trong l i nói đ u

¢ Bill Hardy (IRRI) có s giúp đ đ chu n b cu n H ng

d n này

¢ Elsevier Science đã cho phép tái in n m t b c nh trong

cu n B o v cây tr ng T p 16 (Datnoff L, bón phân Silic

đ qu n lý b nh trên lúa Florida); Helmut von Uexküiill và Jose Espinosa (IPNI); Pedro Sánchez (ICRAF); Mathias Becker (Tr ng i h c Bonn, CHLB c); Frank Mussgnug (ZEF, CHLB c); Lawrence Datnoff (Tr ng

i h c Florida, Hoa K ); và Takeshi Shimizu (Trung tâm Nghiên c u Nông, Lâm nghi p Osaka, Nh t B n) đã cung

c p nh ng âm b n và các b c nh cho sách

¢ C quan vì S h p tác và phát tri n Thu S (SDC), Hi p

h i Công nghi p phân bón qu c t (IFA), Vi n Dinh d ng cây tr ng qu c t (IPNI), Vi n Kali qu c t (IPI) và IRRI cung c p ngân sách dài h n cho s phát tri n và ph bi n SSNM, bao g m h tr tài chính cho vi c xu t b n cu n

H ng d n này

M c l c

L i nói đ u i

L i nói đ u cho l n biên t p l n th 2 ii

L i c m n iii

1 Qu n lý dinh d ng 1

1.1 S liên quan và nguyên nhân gây nên chênh l ch n ng su t 1

1.2 Nh ng khái ni m c b n v qu n lý cân đ i N, P và K 4

1.3 Hi u qu s d ng phân bón 7

1.4 Qu n lý dinh d ng theo vùng đ c thù (SSNM) 8

1.5 Phát tri n ch ng trình phân bón 9

1.6 ánh giá nhu c u và c h i 10

1.7 Ph m vi khuy n cáo 14

1.8 Xây d ng khuy n cáo phân bón N, P và K 14

B c 1 L a ch n n ng su t kinh t d ki n 18

B c 2 ánh giá kh n ng cung c p dinh d ng c a đ t 18

B c 3 Tính l ng N và s d ng cách qu n lý N d a theo nhu c u c a cây 21

B c 4 Tính toán l ng phân P2O5 32

B c 5 Tính l ng K2O 34

1.9 Qu n lý phân h u c , r m r và phân xanh 39

1.10 ánh giá chi n l c nhân r ng 43

1.11 Nh ng con s h u ích 44

2 S thi u h t và ng đ c khoáng 47

2.1 Thi u h t m 47

2.2 Thi u Lân 48

2.3 Thi u Kali 51

2.4 Thi u K m 54

2.5 Thi u L u hu nh 57

2.6 Thi u Silic 59

2.7 Thi u Magiê 62

2.8 Thi u Canxi 64

2.9 Thi u S t 67

2.10 Thi u h t Mangan 69

2.11 Thi u ng 71

2.12 Thi u Bo (B) 73

2.13 Ng đ c S t 75

2.14 Ng đ c Sunphua 78

2.15 Ng đ c Bo (B) 81

2.16 Ng đ c Mangan 83

2.17 Ng đ c Nhôm 85

2.18 m n 87

Ph l c

Qu n lý ru ng lúa A-2 Công c qu n lý dinh d ng: Các ô đ i ch ng A-4 Công c qu n lý dinh d ng: B ng so màu lá (LCC) A-6 Các giai đo n sinh tr ng A-8 Chìa khóa ch n đoán đ xác đ nh thi u dinh d ng

lúa A-10

Bi u hi n thi u m A-12

Bi u hi n thi u Lân A-14

Bi u hi n thi u Kali A-16

Bi u hi n thi u K m A-18

Bi u hi n thi u L u hu nh A-20

Bi u hi n thi u Silic A-22

Bi u hi n thi u Magiê A-24

Bi u hi n thi u Canxi A-26

Bi u hi n thi u S t A-28

Bi u hi n thi u Mangan A-30

Bi u hi n thi u ng A-32 Chìa khóa ch n đoán đ xác đ nh ng đ c dinh

d ng trên cây lúa A-35

N ng su t ti m n ng hay n ng su t t i đa (Ymax) ch b h n ch

b i khớ h u và gi ng lỳa, trong khi t t c cỏc y u t khỏc đ u

m c t i u Ymax dao đ ng trờn d i 10% qua cỏc n m là do khớ

h u

Nă ng suất giảm do mất cân

đối dinh d- ỡ ng và quản lý kém

Nă ng suất giảm do mất cân

đối dinh d- ỡ ng

Nă ng suất kinh tế mục tiê u

Thiếu hụt nă ng suất 2 20%

Thiếu hụt nă ng suất 1 20%

i v i h u h t các vùng tr ng lúa vùng nhi t đ i Nam và ông Nam Á, Ymax c a gi ng lúa n ng su t cao đang đ c

tr ng hi n nay kho ng 10 t n/ha trong v có n ng su t cao (HYS) và 7 - 8 t n/ha trong v có n ng su t th p (LYS)

N ng su t có th đ t đ c (Ya) là n ng su t "b gi i h n v dinh d ng" mà có th đ t đ c b ng k thu t qu n lý dinh

d ng c a nông dân, trong khi các đi u ki n v th y l i, phòng tr sâu b nh và các đi u ki n khác cho cây tr ng là

t i u Ya t i đa thu đ c c a nông dân gi i nh t kho ng 75

- 80% Ymax (Ví d : 7 - 8 t n/ha HYS và 5 - 6,5 t n/ha LYS) N ng su t kinh t d ki n (Ytarget, S đ 1) th p h n kho ng 20 - 25% Ymax Trong đa s các tr ng h p, thu h p kho ng cách này (g n t i n ng su t ti m n ng) là không kinh t vì c n đ u t l n, trong khi r i ro m t mùa cao do b

đ ho c sâu b nh Trong th c t , Ya v c b n th p h n trên h u h t các vùng b i nông dân s d ng phân đ m không có hi u qu ho c không cân đ i dinh d ng, d n đ n

¢ L i nhu n c a nông dân gi m,

¢ Gi m đ u t cho nghiên c u và phát tri n (nh thi t b t i),

¢ C y m non (10 - 20 ngày tu i)

¢ Làm ph ng ru ng và duy trì m c n c h p lý trên toàn ru ng lúa đ đ t đ c s đ ng đ u cho cây tr ng Nhìn chung, đi u này s làm gi m nhu c u v n c

¢ L a ch n m t đ gieo tr ng thích h p đ thi t l p m t tán lá

hi u qu (ví d 20 - 40 khóm/m2 và 1 - 3 d nh/khóm đ i v i lúa c y và 80 - 120 kg h t gi ng/ha đ i v i lúa gieo)

¢ Không đ c d i c nh tranh v i cây lúa v kho ng không,

¢ Tr c khi bón đ m thì xem xét đ đ ng c a cây lúa, màu lá (dùng thang so màu lá lúa) và t l sâu b nh

¢ Lúa b h i nhi u h n do b nh (ví d : đ m nâu, b c lá vi khu n, th i thân và đ o ôn) nh ng n i th a đ m, thi u kali

¢ T i đa hóa s hút dinh d ng c a cây t phân bón và ngu n dinh d ng v n có trong đ t thông qua th c hành qu n lý cây

¢ T i đa hóa thu nh p thông qua s quan tâm đ n chi phí đ u vào, k c lao đ ng, phân h u c và phân khoáng

1.2 Nh ng khái ni m c b n v qu n lý cân đ i N,

P và K

u vào - đ u ra c a ch t dinh d ng

Kho ch a ch t dinh d ng (B) c a ru ng lúa có th đ c

c tính nh sau (kg ch t dinh d ng/ha):

B = M + A + W + N2 - C - PS - G

Trong đó:

u vào: M là ngu n dinh d ng bón vào (vô c và h u

c ); A là ch t dinh d ng t khí quy n (có trong h t m a và

b i); W là ch t dinh d ng t n c t i, n c l , phù sa (

d ng hoà tan và huy n phù); và N2 là đ m đ c c đ nh sinh h c

u ra: C là ph n dinh d ng l y đi thu n tuý theo h t và r m

r (là t ng l ng dinh d ng cây hút tr đi l ng dinh d ng

tr l i cho đ t có trong tàn d th c v t); PS là l ng dinh

d ng m t đi do r a trôi; G là N d ng khí b m t đi trong quá trình ph n đ m hóa và b c h i d ng NH3

Cung c p ch t dinh d ng c a đ t và cân b ng dinh

d ng

Cung c p dinh d ng n i t i c a đ t là l ng ch t dinh

d ng t t t c các ngu n tr phân khoáng (ví d : đ t, tàn d

th c v t, n c t i) mà cây tr ng có th s d ng trong su t quá trình sinh tr ng

Ch s đo th c t và tin c y kh n ng cung c p dinh d ng

c a đ t là n ng su t lúa trong ô khuy t (ví d : n ng su t b

h n ch do N s đo ô ch bón P và K, không bón N; xem

B c 2 trong M c 1.8)

Bón phân cân đ i ngh a là cung c p cho cây tr ng đ y đ t t

c các ch t dinh d ng mà đ t không đáp ng (Hình 2) Trong nh ng n m đ u c a cu c Cách m ng Xanh, n ng su t

t ng lên ch y u nh s d ng phân đ m đ c Chính ph tr giá, k t h p v i s d ng gi ng lúa thu n m i

N¨ ng suÊt (t¹ /ha)

01234567

N¨ ng suÊt dù kiÕn mí iN¨ ng suÊt dù kiÕn cò

¤ khuyÕt:

Hình 2 Ví d v h n ch c a N, P, K trong đ t đ c đánh giá qua

n ng su t lúa ô khuy t i v i n ng su t d ki n c , đ t thi u N

nh ng không thi u P và K; trong khi v i n ng su t d ki n m i đ t b thi u c 3 ch t dinh d ng theo th t t m quan tr ng N > K > P

Do n ng su t t ng, nông dân đã t ng l ng bón phân N quá

m c, trong khi l i không bón đ P và K i u này d n đ n

vi c m t cân đ i dinh d ng cho cây H n n a, lúc đ u các

¢ Nông dân l y r m r (có hàm l ng K cao) kh i đ ng ru ng đ dùng đ n chu ng, làm ch t đ t hay s d ng trong công nghi p,

và

¢ L ng P và K cây l y đi nhi u h n do t ng n ng su t

L u ý r ng, t l N : P : K t i thích tùy theo vùng vì nó ph

thu c vào n ng su t d ki n và kh n ng cung c p c a t ng

ch t dinh d ng có trong đ t

N u sinh tr ng c a cây tr ng ch b h n ch do ch t dinh

d ng thì cân b ng dinh d ng t i thích có th đ t đ c khi

cây lúa hút kho ng 15kg N, 2,6 kg P và 15 kg K/t n thóc (B ng

Hi u qu nông h c và hi u qu thu h i đ t t i đa khi:

¢ L ng ch t dinh d ng bón vào b sung đ y đ s thi u h t

c a đ t,

¢ Cây lúa đ c bón cân đ i t t c các dinh d ng c n thi t,

¢ Phân đ c bón đúng v trí mà cây hút đ c nhi u nh t (ví d : bón sâu phân urê),

¢ Phân N đ c bón theo tr ng thái c a cây trong su t th i v

b ng cách s d ng b ng thang màu lá lúa,

Chi n l c qu n lý dinh d ng theo vùng đ c thù đ c trình bày đây nh m đ t đ c n ng su t kinh t cao và

b n v ng thông qua qu n lý cây tr ng và dinh d ng

¢ S d ng h t gi ng ch t l ng cao, m t đ gieo tr ng t i thích, phòng tr d ch h i t ng h p, qu n lý t t cây tr ng đ khai thác

t i đa l i ích c a SSNM, và

¢ i u ch nh SSNM theo th c t c a t ng đ a ph ng (ví d : đánh giá n ng su t và l i nhu n v i s tham gia c a nông dân)

1.5 Phát tri n ch ng trình phân bón

Ch ng trình phân bón d a vào SSNM có th đ c phát tri n

b i :

¢ Nông dân cho t ng m nh ru ng c a mình, ho c

¢ Các nhà l p k ho ch ch ng trình khuy n nông cho các vùng r ng l n h n và t ng đ i đ ng đ u, có kh n ng cung

c p dinh d ng c a đ t là gi ng nhau (M c 1.7)

Chi n l c phân bón h p lý đ c xây d ng thông qua s

d ng ph ng pháp ti p c n có s tham gia, g m nhà nghiên

c u, cán b khuy n nông và nông dân Nh ng khuy n cáo

A C g ng không đ a ra quá nhi u nh ng khuy n cáo m i trong cùng m t th i gian T p trung vào 2 - 3 k thu t (ví d :

c i thi n ch t l ng gi ng và ch ng trình bón NPK c i ti n)

A S d ng ph ng pháp có s tham gia c a ng i dân đ th nghi m nh ng khuy n cáo m i trên m t s l ng gi i h n các h nông dân trong 1 ho c 2 v , sau đó đi u ch nh các khuy n cáo d a trên s ph n h i c a ng i dân

A Thi u h t dinh d ng đ i v i lúa th ng x y ra v i N, P và K

nh ng c ng có th g m c các nguyên t dinh d ng khác

nh Zn và S, nh t là khi thâm canh t ng v

B ng 2 Khung th i gian đ xu t cho th nghi m k thu t

qu n lý dinh d ng c i ti n có s tham gia c a ng i dân Mùa v Ho t đ ng

Ch n vùng d ki n H p v i các đ i tác

Th c hi n m t s v n đ c n thi t và đánh giá th i c (NOA)

L a ch n l nh v c khuy n cáo

nguyên t c c a NOA và SSNM

m t s khu ru ng v i s tham gia tích c c c a nông dân

ánh giá s cung c p N, P, K c a đ t

Ki m tra c n c c a các l nh v c khuy n cáo đã ch n

và chuyên gia khuy n nông

phân bón cân đ i có hi u qu (ví d : t ng đ u t cho y u t dinh d ng h n ch nh t đ ng th i gi m đ u t cho y u t dinh d ng h n ch ít h n)

Hi u bi t v nh ng y u t h n ch s n xu t c a nông dân c

v m t sinh h c và kinh t xã h i có ý ngh a quan tr ng đ i

v i phát tri n chi n l c khuy n nông và đi u này có th đ t

đ c t t nh t qua đánh giá nhu c u và c h i (NOA):

¢ ánh giá k thu t qu n lý cây tr ng, dinh d ng và sâu b nh

c a các h nông dân đ xác đ nh y u t h n ch liên quan,

¢ ánh giá s nh n th c c a ng i dân v nh ng y u t h n

ch s n xu t đã đ c xác đ nh trong quá trình đi u tra,

¢ ánh giá xem li u có đ c h i đ nâng cao kh n ng s n

xu t liên quan đ n l i ích c a nông dân (và “chi phí c h i” v

th i gian c a nông dân) và kh n ng c a t t c các đ i tác (nông dân, các t ch c phi chính ph , cán b khuy n nông,

đ i di n chính quy n đ a ph ng …) đ th c hi n ch ng trình

L a ch n các vùng d ki n thích h p

Ch n vùng d ki n d a vào k t qu NOA, tham quan đ ng

ru ng, th o lu n v i đ i tác và các ranh gi i hành chính Vùng

d ki n h p lý đ đ a ra chi n l c qu n lý dinh d ng c i

ti n s có m t ho c nhi u h n nh ng đ c đi m sau:

¢ S d ng phân bón không đ y đ hay không cân đ i, d n

đ n n ng su t đ t đ c th p m c dù n ng su t ti m n ng cao (M c 1.1) Tìm ra cách s d ng phân bón c a nông dân

đ a ph ng, các nhà cung c p phân bón bón và nh ng ng i làm công tác khuy n nông

¢ Xu t hi n bi u hi n thi u dinh d ng (M c 2)

¢ Xu t hi n các v n đ sâu b nh liên quan đ n bón m t cân đ i

ho c s d ng quá nhi u phân N (ví d : b nh b c lá)

¢ Tìm ra cách s d ng phân bón c a nông dân đ a ph ng, các nhà cung c p phân bón bón và nh ng ng i làm công tác khuy n nông

¢ Xu t hi n bi u hi n thi u dinh d ng (M c 2)

¢ Xu t hi n các v n đ sâu b nh liên quan đ n bón m t cân đ i

ho c s d ng quá nhi u phân N (ví d : b nh b c lá)

¢ S d ng phân N không hi u qu vì l ng bón N cao ho c bón không đúng lúc, phân chia li u l ng cho các th i k không phù h p, khi nông dân:

Bón phân N v i li u l ng trên 175 kg/ha,

Bón nhi u phân N vào th i k đ u sinh tr ng (trên 50 kg/ha trong 10 ngày đ u sau khi c y/gieo (DAT/DAS)

ho c trên 75kg N/ha trong vòng 20 DAT/DAS),

Bón thúc trên 50 kg N/ha trong m i l n bón,

Ph i bón trên 55 kg N/ha (120 kg Urea/ha) cho 1 t n h t

t ng thêm so v i n ng su t t i ô không bón phân N và

G p ph i nh ng v n đ nh cây b đ

¢ Có d u hi u c a vi c cây hút nhi u P và K trong đ t, nh khi nông dân tr ng t hai v m t n m tr lên v i n ng su t t trung bình đ n cao và trong 5 n m qua đã:

Bón ít h n 20 kg P2O5/ha/v ho c

Bón ít h n 10 kg K2O/ha/v và l y đi h u h t r m r

Giá c , kh n ng s n có và ch t l ng c a các ngu n dinh d ng

K thu t bón phân c i ti n s ch đ c nông dân ch p nh n khi:

¢ K thu t đ xu t mang l i thu nh p kinh t cao h n cho nông dân,

và

¢ Có đ các lo i phân khoáng ch t l ng cao t i đ a ph ng

Vi c ki m tra chéo v giá và ch t l ng phân bón nên đ c

g p vào m t ph n c a NOA

Phân tích t ng l i nhu n

Tr c khi th nghi m nh ng khuy n cáo m i trên đ ng

ru ng, thì c n hoàn thành vi c phân tích t ng l i nhu n đ xác đ nh:

¢ Chi phí c a t t c các y u t đ u vào bi u di n d i d ng

n ng su t h t (thí d : n ng su t hòa v n),

¢ Chi phí b sung do yêu c u c a các k thu t m i,

¢ Chi phí b sung (ví d : lao đ ng) c n thi t đ th c hi n k thu t bón phân m i, và

¢ L i nhu n ròng t ng lên so v i k thu t c

Các nhà đi u tra ph i kh ng đ nh r ng đ t đai, lao đ ng và

v n có đ đ cho phép ti p nh n công ngh m i i u tra ngu n tín d ng và t l lãi su t áp d ng cho n i mà ngu i nông dân c n vay v n đ tr chi phí đ u vào

Ng i nông dân s d ch p nh n ch ng trình phân bón m i

1.7 Ph m vi khuy n cáo

M r ng ph m vi khuy n cáo phân bón trong vùng d ki n

d a trên ph m vi khuy n cáo đã xác đ nh Khuy n cáo có th

¢ Vùng có kh n ng bao g m nhi u đ n v hành chính

Th c tr ng đ phì nhiêu đ c ki m tra b ng cách đánh giá

kh n ng cung c p dinh d ng c a đ t các ô khuy t (xem

Ph n 1.8) Di n tích khuy n cáo có th dao đ ng l n ph thu c vào s bi n đ ng c a các thông s đã đ c đ c p trên

Khuy n cáo

Các khuy n cáo sau đó đ c phát tri n cùng v i s tham gia

c a nông dân Nh ng khuy n cáo riêng r có th đ c ti n hành cho:

¢ N ng su t d ki n (hay m c đ u t ),

¢ Ph ng pháp b trí cây tr ng,

¢ Gi ng và

¢ K thu t qu n lý tàn d th c v t/ph ph ph m nông nghi p

nh m đáp ng yêu c u c a k thu t hi n hành, nhu c u và l i ích c a nông dân trong ph m vi khuy n cáo

1.8 Xây d ng khuy n cáo phân bón N, P và K

M c này h ng d n cách tính l ng phân N, P, K cân đ i

đ đ t đ c n ng su t d ki n và đ a ra nh ng g i ý v

th i gian và s l n bón phân N và K (B ng 3) Ph ng pháp này có th s d ng cho cán b khuy n nông đ phát tri n khuy n cáo qui mô l n h n (M c 1.7) ho c cho nh ng

ng i nông dân đ xây d ng khuy n cáo phân bón cho chính th a ru ng c a mình

Vi c tính l ng phân bón cho m t ch ng trình bón phân hoàn ch nh g m nh ng b c sau:

B c 1: L a ch n n ng su t kinh t d ki n

B c 2: ánh giá s cung c p dinh d ng c a đ t

B c 3: Tính l ng phân N c n c vào nhu c u v phân N

c a cây

B c 4: Tính l ng phân Lân (P 2 O 5 )

B c 5: Tính l ng phân Kali (K 2 O)

Các ph ng pháp đ tính toán l ng phân bón trình bày trong ch ng này d a trên nh ng gi đ nh chung sau đây:

¢ Các gi ng lúa n ng su t cao có ch s thu ho ch là 0,5,

B ng 3 Ma tr n cho vi c xây d ng khuy n cáo phân bón N, P và K

n v Mùa khô Mùa m a

B c 3 Tính l ng phân N d a theo nhu c u c a cây

n v Mùa khô Mùa m a

Bón thúc 1 phân N vào giai đo n đ nhánh r kg/ha

Bón thúc 2 phân N vào giai đo n phân hóa đòng kg/ha

B c 1 L a ch n n ng su t kinh t d ki n

¢ L a ch n n ng su t m c tiêu c n đ t d a trên n ng su t bình quân đ t đ c trong 3 - 5 v tr c đó (cùng mùa

v ), đ c qu n lý theo qui trình mà nông dân đang áp

d ng và kh c ph c đ c các y u t h n ch có liên quan

đ n dinh d ng (xem các ô NPK Hình 3)

¢ N ng su t m c tiêu ph n ánh t ng l ng dinh d ng cây

tr ng hút đ c Trong m t đ a ph ng và mùa v c th thì y u t này ph thu c vào nhi t đ , gi ng và k thu t

qu n lý cây tr ng

¢ L a ch n n ng su t m c tiêu không v t quá 75 - 80%

n ng su t ti m n ng (Ymax) đ c tính toán thông qua mô hình mô ph ng N u n ng su t m c tiêu đ a ra quá g n

v i n ng su t ti m n ng thì s c n t ng l ng phân bón

r t l n và làm t ng r i ro m t mùa và gi m l i nhu n

¢ Có th l a ch n n ng su t m c tiêu cao h n trong v có

đi u ki n th i ti t thu n l i và ch nên d ki n n ng su t

m c tiêu v a ph i khi có đi u ki n th i ti t ít thu n l i

h n và r i ro m t mùa nhi u h n do b đ ho c sâu

b nh

B c 2 ánh giá kh n ng cung c p dinh d ng c a

đ t

Dùng n ng su t lúa trong nh ng ô khuy t (trong đi u

ki n th i ti t thu n l i và đi u ki n canh tác t t) nh là

0 N N ng su t b h n ch b i N đ c xác đ nh trong ô khuy t, trong đó ch bón phân P và K nh ng không bón phân N p b là đ ng n c n s

d ch chuy n N vào các ô thí nghi m khi nông dân bón phân N cho ph n còn l i c a đám ru ng

Hình 3 Thi t k toàn b ô NPK và các ô khuy t trên đ ng

ru ng Tránh b trí ô g n b , n i nông dân quay máy/trâu khi cày

¢ Khi lúa chín, g t m t ô có kích th c 2 m x 2,5 m gi a

ô khuy t C t t t c các bông cho vào túi nilon hay túi

l i đ tránh m t mát Lo i b h t lép và ph i h t d i

n ng 1 ngày đ n khi h t có đ m 12 - 16% Vào mùa

m a có th ph i ph i 2 - 3 ngày N ng su t lúa (GY) tính

b ng t n/ha

¢ c tính bình quân n ng su t trong m i ô khuy t c a 10

- 20 h đ bi t:

N ng su t trung bình b h n ch b i N (n ng su t các ô 0 N),

N ng su t trung bình h n ch b i P (n ng su t các ô 0 P),

N ng su t trung bình h n ch b i K (n ng su t các ô 0 K),

N ng su t có th đ t đ c (n ng su t các ô NPK) cho các vùng khuy n cáo

¢ N u n ng su t thu đ c các ô khuy t cho th y có s khác bi t l n v kh n ng cung c p dinh d ng c a đ t trong vùng khuy n cáo thì nên chia vùng đó thành nhi u

ti u vùng Có m t nguyên t c là ch khi n ng su t trung bình c a các ô khuy t chênh l ch nhau t 1 t n/ha tr lên thì m i chia làm 2 ti u vùng

Chú ý:

A C n thi t ph i ch p nh n chi n l c qu n lý N thích h p

đ i v i nh ng ô 0 P, 0 K và NPK vì s hút P và K c a cây lúa ch u nh h ng l n b i k thu t qu n lý N, m t

y u t h n ch ph bi n nh t L ng phân N nên đ cao, th i gian và s l n bón thích h p đ đ t đ c 75 - 80% n ng su t ti m n ng (B c 3) Không đ c theo k

thu t qu n lý N c a nông dân hi n nay đ i v i các ô 0 P,

0 K và NPK c a nông dân

A C n c vào n ng su t và mùa v , c n bón ít nh t 30 - 45

kg P2O5/ha ô 0 K và 50 - 100 kg K2O/ha các ô 0 P

A GY ch đ c s d ng nh m t ch th có giá tr v s cung c p dinh d ng ti m n ng n u GY đ c đo trong mùa v mà đi u ki n khí h u thu n l i, k thu t

ch m sóc cây tr ng phù h p và không b h n ch b i

vi c cung c p các y u t dinh d ng khác, c ng nh

qu n lý n c và sâu b nh t t Không dùng s li u n u

m t n ng su t do b đ , chu t phá và sâu b nh

A Kh n ng cung c p dinh d ng đ c xác đ nh thông qua

GY lúa gieo th ng (s ) th ng th p h n lúa c y vì các

s đo d a vào l ng dinh d ng mà cây tr ng l y đi t

đ t c ng b nh h ng b i gi ng, cách th c gieo tr ng

Do v y, c n thi t xác đ nh s cung c p dinh d ng c a

đ t ngay trên ru ng c a nông dân v i ph ng th c gieo

tr ng c a chính h

A N u nông dân s d ng phân h u c (nh phân chu ng) bón cùng v i phân khoáng thì c ng c n bón cùng l ng phân h u c đó cho các ô khuy t

B c 3 Tính l ng N và s d ng cách qu n lý N d a theo nhu c u c a cây

c a t ng ph ng pháp tr c khi ph bi n ra di n r ng

C n l u ý đ n các y u t kinh t , xã h i khi xây d ng chi n l c qu n lý phân N (ngu n nhân l c và chi phí,

giá lúa và phân bón, ngu n cung ng phân bón và k thu t bón phân hi n hành)

L a ch n N1: Ti p c n cách bón đúng lúc

Ng i nông dân th ng dùng màu lá lúa trong c v

nh là m t ch th nh n bi t b ng m t tr ng thái đ m trong cây đ xem có c n bón hay không B ng thang màu lá (LCC) là m t công c ch n đoán không đ t và

d s d ng đ theo dõi tr ng thái N c a cây lúa trong

c mùa v đ h tr cho vi c quy t đ nh k ho ch bón thúc phân N Phân N c n bón khi ch s đo LCC cho

th y đã d i ng ng t i h n thi u N trong cây i u này giúp cho nông dân đi u ch nh th i k bón phân

tu theo đi u ki n khí h u c a t ng vùng S d ng N đúng lúc s làm gi m l ng N c n bón, t ng hi u qu

s d ng N và làm gi m s m n c m c a cây tr ng đ i

v i sâu và b nh

Nguyên t c c b n c a ph ng pháp ti p c n bón đúng lúc

B ng LCC đ c chu n hóa (xem nh bìa tr c) đã

đ c IRRI phát tri n và cung c p t n m 2003 có 4 thang màu t xanh vàmg (s 2) đ n xanh đ m (s 5)

D i ng ng xanh giá tr LCC t i h n thì nên bón phân

N, ng ng này dao đ ng t 2 - 4 tùy theo gi ng và k thu t qu n lý cây tr ng Tr s LCC t i h n đ c bi u th trong B ng 4

B ng 4 Ví d v tr s LCC t i h n tùy theo gi ng và k thu t qu n lý cây tr ng

Lúa cao trung bình (indica) C y 3,5

L n so cu i cùng là khi lúa b t đ u tr bông (tr bông

đ u tiên) N u nông dân mu n so ít l n h n thì khuyên

h so theo th i gian quy đ nh bón phân (l a ch n N2), so LCC vào giai đo n đ nhánh r và phân hóa đòng (xem

A - 9)

¢ Ch n lá trên cùng đã phát tri n hoàn ch nh (lá Y) đ so màu b i vì lá đó cho ch th t t nh t tr ng thái N trong cây lúa So màu ph n gi a c a lá N u màu lá n m gi a 2 tr

s c a thang màu lá thì l y tr trung bình Thí d : n u màu lá có tr s gi a 3 và 4 thì l y tr s là 3,5

¢ Trong khi so màu, luôn l y ng i che ánh n ng m t tr i chi u lên lá Nên quy đ nh so màu lá lúa cùng 1 ng i, cùng th i đi m trong ngày

¢ Ch n ng u nhiên các khóm lúa trên th a ru ng đ so,

thành n ng su t (n u có), s xu t hi n sâu b nh và s cây đ

B ng 5 L ng phân N đ xu t bón cho các gi ng lúa cao trung bình vào m i th i đi m màu lá d i ng ng

t i h n theo LCC

T ng n ng su t

mong đ i ô 0 N

(t n/ha)

ho c 21 DAS cho đ n th i k phân

¢ Ch n thi t k thí nghi m nhi u y u t cho các thí nghi m

tr m, ch ng h n b trí công th c ng u nhiên hoàn

ch nh, 4 l n nh c v i 3 gi ng lúa và 3 tr s t i h n c a LCC

¢ M i h là m t l n nh c l i n u quy t đ nh ti n hành th nghi m ru ng c a nông dân, ch n ít nh t 4 th a ru ng,

m i gi ng là m t l n nh c và th 2 - 3 tr s LCC trong

m i ru ng

¢ B trí 1 ô không bón phân đ tính toán hi u qu nông

h c (AE, kg thóc t ng/1 kg phân N bón vào, (M c 1.3) cho các công th c khác nhau

¢ Tr s LCC t i h n ch y u d a vào gi ng và cách gieo

tr ng (B ng 4), trong khi đó l ng phân N cho m i l n bón tùy theo mùa v , ch y u d a vào t ng n ng su t mong đ i do nh h ng c a khí h u (B ng 5)

Chú ý:

A B i vì LCC là cách ti p c n qu n lý N d a vào cây tr ng cho nên vi c đánh giá n ng su t b h n ch b i N ch là

A Qu n lý N d a vào LCC s thành công h n khi đ c

s d ng nh m t ph n trong chi n l c qu n lý dinh

d ng theo vùng thu đ c ph n ng t i thích đ i

v i phân N thì các ch t dinh d ng khác (P, K, S, Zn)

ph i đ c cung c p đ đ m b o chúng không ph i là

y u t h n ch Vi c bón P và K (xem B c 4 và 5) và các nguyên t trung, vi l ng khác (S, Zn) d a trên c

s phân tích đ t ho c các khuy n cáo c a đ a ph ng

A Thi u P (M c 2.2) có th gây nên màu lá s m h n, đi u này d n đ n không so màu đ c v i b ng thang màu lá

A M t b ng h ng d n đ n gi n b ng ti ng đ a ph ng nên đ c đính kèm v i thang màu lá này và gi i thích cho nông dân cách xác đ nh th i gian và l ng bón N thích h p cho cây lúa trong m t mùa v c th

S l a ch n N2: Ti p c n bón phân theo th i gian c

đ nh

Cách ti p c n này đ a ra khuy n cáo c n c vào t ng nhu c u phân N (kg/ha) và k ho ch s l n và th i gian bón theo các th i k sinh tr ng c a cây lúa, mùa v ,

gi ng và cách gieo tr ng

Nguyên t c c b n c a ti p c n bón phân theo th i gian

c đ nh:

c tính t ng l ng phân N c n thi t và lên l ch các đ t bón S d ng LCC theo các giai đo n sinh tr ng t i h n

đ đi u ch nh l ng phân N tr c khi bón

B ng 6 Ph n ng c a n ng su t có th đ t đ c v i

l ng phân N theo (n ng su t d ki n - n ng su t ô 0 N) và hi u qu nông h c c a N (AEN, kg thóc t ng lên/kg

¢ Hi u qu nông h c c a N có th đ t đ c (AEN, xem trang

7 - 8)

Nguyên t c ngón tay cái: Bón 40 - 60 kg phân N/ha cho

m i t n thóc d ki n đ t đ c

Bón N ít h n cho lúa trong mùa m a (n ng ít h n, ph n

ng n ng su t th p h n) và bón N nhi u h n cho lúa trong mùa khô (n ng nhi u h n, ph n ng c a n ng

su t v i phân N cao h n)

Ch n ph n ng c a n ng su t mong mu n ≥ 4 t n/ha cho ô 0 N v cho n ng su t cao, là v có đi u ki n khí

h u thu n l i

Kinh nghi m các n c Châu Á nhi t đ i cho th y r ng

AEN th ng là 25 khi đ c qu n lý cây tr ng t t v cho

n ng su t cao và 16,7 ho c 20 v cho n ng su t th p Chú ý r ng AEN th ng cao h n khi bón l ng N th p

¢ Chia t ng l ng phân N khuy n cáo làm 2 - 4 l n bón

S d ng nhi u l n bón h n cho các gi ng dài ngày v cho n ng su t cao Khi nhu c u N c a cây l n thì bón nhi u N h n (ví d , gi a th i k đ nhánh và b t đ u tr bông) L ng phân N bón trên 45 kg/ha/l n ch khi th i

ti t r t thu n l i và ph n ng c a cây đ i v i N cao

¢ S d ng B ng 7 - 9 đ xác đ nh li u l ng cho m i l n bón phân N Các giai đo n sinh tr ng đ c xác đ nh

nh ng ngày bón th c t thì ph thu c vào gi ng (su t mùa v ) i v i cây lúa vùng nhi t đ i, giai đo n phân hóa đòng là kho ng 60 ngày tr c khi g t, còn giai đo n

đ nhánh r s n m gi a kho ng 14 ngày sau c y ho c

21 ngày sau s và lúc phân hóa đòng

¢ S d ng h ng d n sau đây đ xác đ nh yêu c u bón N

s m cho cây lúa non (14 ngày sau c y ho c 21 ngày sau

m c ph n ng n ng su t trên 3 t n/ha thì bón kho ng 25 - 30% t ng l ng N

Bón ít h n ho c không bón N s m khi đã bón các nguyên li u h u c ho c các phân có ch t l ng cao

Tránh bón nhi u phân N s m (trên 50 kg N/ha) cho lúa c y vì sinh tr ng và kh n ng hút N kém trong 3

tu n đ u sau khi c y

Nên bón t ng N s m trong các tr ng h p sau:

Gi ng đ nhánh ít nh ng có bông to; m già (trên 24 ngày tu i); gi ng ng n ngày, c y m t đ th a đ làm

t ng kh n ng đ nhánh Bón N s m c ng nên ti n hành vùng khi c y ho c s mà có nhi t đ không khí và nhi t đ n c th p (ví d : vùng núi cao) Vùi phân N vào đ t tr c khi c y ho c bón thúc phân

N trong vòng 14 ngày sau khi c y ho c 21 ngày sau khi s S d ng phân đ m d ng amôn (NH4-N) và không dùng đ m d ng nitrat (NO3-N) đ bón s m Không c n s d ng LCC cho vi c bón s m

¢ S d ng LCC đ đánh giá tr ng thái N c a lá và nhu

c u N c a cây giai đo n 14 ngày sau khi c y ho c 21 ngày sau khi s T ng thêm l ng phân N khi lá h i vàng và gi m khi lá xanh

¢ Bón l ng N mu n (ví d : lúc b t đ u tr bông) đ làm

ch m quá trình già hóa c a lá và t ng đ ch c h t,

nh ng ch đ i v i cây tr ng kh e m nh, có ti m n ng

su t cao Gi ng lúa lai và gi ng có bông to v cho

n ng su t cao th ng yêu c u bón thêm N lúc b t đ u

tr bông gi m r i ro l p, đ và b nh thì không bón quá nhi u N gi a giai đo n phân hóa đòng và tr bông,

đ c bi t trong v có n ng su t th p

¢ i v i LCC đã tiêu chu n hóa c a IRRI cho đ i đa s các gi ng lúa, màu lá đã đ c đ c p trong B ng 7 - 9

7 - 9 nh m cung c p nh ng h ng d n linh ho t cho vi c bón phân N khi ph n ng c a cây đ i v i phân bón đ a

đi m và mùa v c th khác so v i vi c t ng n ng su t

d ki n do bón phân N

¢ L ng N trong B ng 7 - 9 c n đ c đi u ch nh phù h p cho đi u ki n sinh tr ng t ng vùng và lo i gi ng lúa

1 Lúa c y (gi ng th ng) (xem B ng 7)

Gi ng lúa th ng n ng su t cao, đ ng p n c liên t c

ho c t i xen k , v i m t đ 20 - 40 khóm/m2 Lúa c y phát tri n di n tích lá, tích l y ch t khô và hút N ch m

h n trong th i k đ u, nh ng sinh tr ng và l ng hút N

t ng nhanh t gi a th i k đ nhánh đ n th i k ch c

h t

2 Lúa gieo th ng (lúa s ), (xem B ng 7)

Gieo vãi 80 - 150 kg/ha đ i v i gi ng lúa th ng n ng

su t cao, đ n c ng p liên t c sau khi n y m m Gieo vãi s làm cho s phát tri n di n tích lá, tích lu ch t khô

và hút N trong th i k sinh tr ng ban đ u nhanh h n

nh ng t c đ sinh tr ng và hút N sau khi phân hóa đòng đ c bi t trong th i k ch c h t l i ch m h n Tuy nhiên v i lúa gieo th ng, lá b già nhanh h n và d đ

h n so v i lúa c y Lúa gieo th ng yêu c u bón ít ho c không bón N giai đo n sau

3 Lúa c y (lúa lai) (xem B ng 8)

Gi ng lúa lai n ng su t cao th ng c y v i m t đ 20 -

40 khóm/m2, đ ng p n c liên t c ho c t i ng p, khô xen k Lúa lai c y th ng có nhu c u bón N mu n trong v có n ng su t cao

B ng 7 S l n bón phân N cho lúa gieo và lúa c y đ i

Xem n i dung trang A-6, ph n ph l c

B ng 8 S l n bón phân N cho gi ng lúa lai c y có hi u

Xem n i dung trang A-6, ph n ph l c

4 Lúa c y (lo i bông to) (xem B ng 9)

Lúa cho n ng su t cao, bông to song t l đ nhánh

t ng đ i th p, ch ng đ t t Lo i này bao g m gi ng lúa thu n “ki u hình m i” và các gi ng siêu lúa lai c a Trung

B c 4 Tính toán l ng phân P 2 O 5

M c tiêu ch y u c a qu n lý P là đ phòng ng a thi u h t P thay vì đ n khi có bi u hi n thi u P m i x

lý N u cung c p P c a đ t th p là lý do không đ t

đ c n ng su t m c tiêu thì vi c qu n lý ph i t p trung vào vi c b sung và duy trì m c P d tiêu c a

P có th kéo dài nhi u n m và do v y, vi c duy trì kh

n ng cung c p P c a đ t đòi h i ph i có chi n l c lâu dài phù h p v i đi u ki n c th c a vùng trên c

s xem xét t i P t t t c các ngu n

Qu n lý P b n v ng đòi h i s b sung cho ngu n P c a

đ t, đ c bi t nh ng vùng n ng su t lúa cao và l i gieo

tr ng 2 hay 3 v , ngay c khi hi u l c tr c ti p c a phân

n ng su t ô 0 P) Không bón P s d n đ n “kho d tr ”

P trong đ t b khai thác và nh h ng đ n n ng su t cây

tr ng trung đ n dài h n, nh t là khi các ngu n dinh

d ng khác nh r m r ho c phân chu ng không đ c

đ c m c t ng n ng su t cao nh v y thì tr c h t đòi

h i ph i n đ nh đ phì nhiêu đ t qua nhi u v

A Phòng ng a s khai thác “kho d tr ” P trong đ t thì áp

d ng quy t c:

N u h u h t r m r đ l i ngoài ru ng (Thí d : sau khi thu ho ch b ng máy ho c ch c t l y bông) và bón ít phân chu ng thì bón ít nh t 4 kg P2O5/ha cho

m i t n thóc thu ho ch (Thí d : 20 kg P2O5 khi n ng

su t 5 t n/ha) đ bù đ p l ng P mà h t l y đi