Hiền tài là nguyên khí quốc gia, đây là giá trị cốt lõi mang lại sự hưng thịnh hay suy yếu của một dân tộc. Nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh, nguyên khí suy thì thế nước yếu. Quả thực, sự trường tồn của mỗi quốc gia nằm ở chính tài năng của mỗi con người trong mỗi quốc gia ấy. Lịch sử nhân loại cho đến nay khẳng định một điều chắc chắn rằng: Tài năng của mỗi người là kết quả tất yếu của một nền giáo dục chân chính. Đầu tư cho giáo dục là đầu tư cho sự phát triển của đất nước; con người là chủ thể của xã hội, họ tạo ra giá trị vật chất, tinh thần và khai sáng nền văn minh nhân loại; họ làm thay đổi diện mạo của một dân tộc. Diện mạo ấy được phát triển nhanh và bền vững hay không, chính là do những người tài năng mang lại.
Trang 1ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
HOÀNG VĂN THÀNH
QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI
CÁC MÔN KHOA HỌC XÃ HỘI Ở TRƯỜNG
TRUNG HỌC CƠ SỞ HUYỆN VĨNH BẢO,
THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC
THÁI NGUYÊN, NĂM 2017
Trang 2ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
HOÀNG VĂN THÀNH
QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI
CÁC MÔN KHOA HỌC XÃ HỘI Ở TRƯỜNG
TRUNG HỌC CƠ SỞ HUYỆN VĨNH BẢO,
THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG
Chuyên ngành: Quản lý giáo dục
Mã số: 60.14.01.14
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC
Người hướng dẫn khoa học: TS PHAN HỮU THAM
THÁI NGUYÊN, NĂM 2017
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tác giả xin cam đoan, đây là công trình nghiên cứu do bản thân thực hiện cùng
với sự dẫn dắt nhiệt tình của TS Phan Hữu Tham, trong khoảng thời gian từ tháng
8/2016 đến tháng 8/2017
Trong quá trình thực hiện nghiên cứu đề tài, tác giả đã tham khảo nhiều nguồn tài liệu khác nhau, các nguồn thông tin được tổng hợp, khái quát đưa vào luận văn một cách hợp lý và đúng quy định
Các kết quả, số liệu và kết luận của đề tài được trình bày trong luận văn là khách quan, trung thực và chưa được công bố ở bất kỳ tài liệu và công trình nghiên cứu khoa học nào khác
Tác giả xin chịu trách nhiệm hoàn toàn về nội dung của luận văn
Thái Nguyên, tháng 11 năm 2017
Tác giả luận văn Hoàng Văn Thành
Trang 4LỜI CẢM ƠN
Bằng tình cảm chân thành của mình, tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới Ban giám hiệu; các thầy cô giáo trong Khoa Tâm lý - Giáo dục, Khoa Quản lý giáo dục, Khoa sau đại học trường Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên đã cung cấp nguồn kiến thức, giúp đỡ và tạo điều kiện tốt nhất trong thời gian học tập tại trường cũng như quá trình nghiên cứu thực tiễn của đề tài
Với sự trân trọng và lòng biết ơn sâu sắc, tác giả xin cảm ơn TS Phan Hữu Tham, thầy giáo hướng dẫn khoa học, đã tận tình chỉ bảo trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thiện luận văn Tác giả cũng xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ nhiệt tình của Phòng Giáo dục và Đào tạo, các chuyên gia trong lĩnh vực giáo dục, các đồng chí cán bộ quản lý, giáo viên và học sinh các trường trung học cơ sở huyện Vĩnh Bảo; các bạn đồng nghiệp, các bạn học viên lớp K23 và người thân đã nhiệt tình giúp đỡ, cung cấp thông tin bổ ích, động viên, khích lệ trong quá trình thực hiện nhiệm vụ học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn
Mặc dù tác giả đã có nhiều cố gắng trong quá trình nghiên cứu đề tài, song không thể tránh khỏi những thiếu sót Rất mong được sự đóng góp ý kiến quý báu của các nhà khoa học, các thầy cô giáo và các bạn đồng nghiệp để luận văn được bổ sung
và hoàn thiện hơn
Xin trân trọng cảm ơn!
Thái Nguyên, tháng 11 năm 2017
Tác giả luận văn Hoàng Văn Thành
Trang 5MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN i
LỜI CẢM ƠN ii
MỤC LỤC iii
DANH MỤC CÁC CỤM TỪ VIẾT TẮT iv
DANH MỤC CÁC BẢNG v
DANH MỤC CÁC HÌNH, BIỂU ĐỒ vi
MỞ ĐẦU 1
1 Lý do chọn đề tài 1
2 Mục đích nghiên cứu 3
3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 3
4 Giới hạn phạm vi nghiên cứu đề tài 3
5 Giả thuyết khoa học 3
6 Nhiệm vụ nghiên cứu 4
7 Phương pháp nghiên cứu 4
8 Cấu trúc luận văn 5
Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG BỒI DƯỠNG HSG CÁC MÔN KHOA HỌC XÃ HỘI Ở TRƯỜNG THCS 6
1.1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu 6
1.1.1 Trên thế giới 6
1.1.2 Ở Việt Nam 7
1.2 Những khái niệm cơ bản của đề tài 10
1.2.1 Năng lực, năng khiếu, tài năng 10
1.2.2 Học sinh giỏi, học sinh giỏi trung học cơ sở 10
1.2.3 Bồi dưỡng, bồi dưỡng học sinh giỏi các môn khoa học xã hội 12
1.2.4 Quản lý hoạt động bồi dưỡng học sinh giỏi các môn KHXH ở trường THCS 13
1.2.5 Biện pháp quản lý hoạt động bồi dưỡng học sinh giỏi các môn khoa học xã hội ở trường trung học cơ sở 14
1.3 Một số vấn đề lý luận về bồi dưỡng học sinh giỏi các môn khoa học xã hội ở trường trung học cơ sở 15
1.3.1 Trường trung học cơ sở trong hệ thống giáo dục quốc dân 15
Trang 61.3.2 Ý nghĩa và tầm quan trọng của hoạt động bồi dưỡng học sinh giỏi các
môn khoa học xã hội ở trường Trung học cơ sở 17
1.3.3 Mục tiêu bồi dưỡng 19
1.3.4 Nội dung bồi dưỡng và một số đặc điểm nổi bật các môn khoa học xã hội ở trường trung học cơ sở 19
1.3.5 Phương pháp bồi dưỡng 21
1.3.6 Hình thức bồi dưỡng 21
1.3.7 Chuẩn bị các điều kiện cho hoạt động bồi dưỡng học sinh giỏi các môn khoa học xã hội ở trường trung học cơ sở 23
1.4 Một số vấn đề lý luận về quản lý hoạt động bồi dưỡng học sinh giỏi các môn khoa học xã hội ở trường trung học cơ sở 25
1.4.1 Chức năng, nhiệm vụ của hiệu trưởng trường trung học cơ sở 25
1.4.2 Mục tiêu quản lý hoạt động bồi dưỡng học sinh giỏi 27
1.4.3 Nội dung quản lý hoạt động bồi dưỡng học sinh giỏi các môn khoa học xã hội ở trường trung học cơ sở 27
1.5 Yếu tố ảnh hưởng tới quản lý hoạt đông bồi dưỡng học sinh giói các môn khoa học xã hội ở trường trung học cơ sở 32
1.5.1 Các yếu tố chủ quan 32
1.5.2 Các yếu tố khách quan 34
KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 37
Chương 2: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI CÁC MÔN KHOA HỌC XÃ HỘI Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ HUYỆN VĨNH BẢO, THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG 38
2.1 Sơ lược về tình hình giáo dục phổ thông huyện Vĩnh Bảo thành phố Hải Phòng 38
2.1.1 Khái quát về thực trạng giáo dục phổ thông và giáo dục thường xuyên trong huyện 38
2.1.2 Thực trạng chất lượng giáo dục ở các trường THCS huyện Vĩnh Bảo, thành phố Hải Phòng 41
2.2 Khái quát về khảo sát thực trạng 47
2.2.1 Mục tiêu khảo sát 47
2.2.2 Nội dung khảo sát 47
2.2.3 Đối tượng khảo sát 47
Trang 72.2.4 Phương pháp khảo sát 47
2.2.5 Xử lý kết quả khảo sát 48
2.3 Thực trạng hoạt động bồi dưỡng học sinh giỏi các môn khoa học xã hội ở các trường trung học cơ sở huyện Vĩnh Bảo, thành phố Hải Phòng 49
2.3.1 Thực trạng nhận thức của cán bộ quản lý và giáo viên dạy các môn KHXH về ý nghĩa và tầm quan trọng của hoạt động bồi dưỡng HSG các môn KHXH ở trường THCS 49
2.3.2 Thực trạng thực hiện mục tiêu bồi dưỡng HSG các môn KHXH 51
2.3.3 Thực trạng thực hiện nội dung chương trình bồi dưỡng HSG các môn KHXH 53
2.3.4 Thực trạng về phương pháp bồi dưỡng HSG các môn KHXH 55
2.3.5 Thực trạng về hình thức bồi dưỡng HSG các môn KHXH 58
2.3.6 Thực trạng về chuẩn bị các điều kiện cho hoạt động bồi dưỡng HSG các môn KHXH 61
2.3.7 Kết qua hoạt động bồi dưỡng học sinh giỏi các môn khoa hoạc xã hội ở các trường trung học cơ sở huyện Vĩnh Bảo 62
2.4 Thực trạng quản lý hoạt động bồi dưỡng học sinh giỏi các môn khoa học xã hội ở các trường trung học cơ sở huyện Vĩnh Bảo, thành phố Hải Phòng 64
2.4.1 Thực trạng lập kế hoạch bồi dưỡng HSG các môn KHXH 64
2.4.2 Thực trạng tổ chức thực hiện hoạt động bồi dưỡng HSG các môn KHXH 66
2.4.3 Thực trạng hoạt động chỉ đạo của hiệu trưởng đối với hoạt động bồi dưỡng HSG các môn KHXH 67
2.4.4 Thực trạng hoạt động kiểm tra đánh giá của hiệu trưởng đối với hoạt động bồi dưỡng HSG các môn KHXH 69
2.5 Thực trạng các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý hoạt động bồi dưỡng học sinh giỏi các môn khoa học xã hội ở các trường trung học cơ sở huyện Vĩnh Bảo, thành phố Hải Phòng 70
2.5.1 Yếu tố chủ quan 70
2.5.2 Yếu tố khách quan 72
KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 73
Trang 8Chương 3: BIỆN PHÁP QUẢN LÝ BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI CÁC MÔN
KHXH Ở CÁC TRƯỜNG THCS HUYỆN VĨNH BẢO, TP HẢI PHÒNG 74
3.1 Cơ sở đề xuất xây dựng các biện pháp 74
3.1.1 Nguyên tắc đảm bảo tính hệ thống 74
3.1.2 Nguyên tắc đảm bảo tính toàn diện 74
3.1.3 Nguyên tắc đảm bảo tính kế thừa 74
3.1.4 Nguyên tắc đảm bảo tính thực tiễn 75
3.1.5 Nguyên tắc đảm bảo tính khả thi 75
3.2 Biện pháp quản lý bồi dưỡng học sinh giỏi các môn khoa học xã hội ở các trường trung học cơ sở huyện Vĩnh Bảo, thành phố Hải Phòng 75
3.2.1 Biện pháp thứ nhất 75
3.2.2 Biện pháp thứ hai 80
3.2.3 Biện pháp thứ ba 86
3.2.4 Biện pháp thứ tư 90
3.2.5 Biện pháp thứ năm 93
3.3 Mối quan hệ giữa các biện pháp 97
3.4 Khảo nghiệm về mức độ cần thiết và tính khả thi của các biện pháp 98
3.4.1 Khảo nghiệm mức độ cần thiết của các biện pháp 98
3.4.2 Khảo nghiệm tính khả thi của các biện pháp 100
3.4.3 Mối tương quan giữa mức độ cần thiết và tính khả thi của các biện pháp 101
KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 104
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 105
1 Kết luận 105
2 Khuyến nghị 106
2.1 Đối với Sở Giáo dục & Đào tạo 106
2.2 Đối với UBND huyện Vĩnh Bảo, thành phố Hải Phòng 107
2.3 Đối với Phòng Giáo dục và Đào tạo 107
2.4 Đối với cán bộ quản lý, giáo viên ở các trường THCS 107
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 108 PHẦN PHỤ LỤC
Trang 10DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 2.1 Kết quả xếp loại học lực qua hai năm liền kề 42
Bảng 2.2 Kết quả xếp loại hạnh kiểm qua hai năm liền kề 43
Bảng 2.3 Kết quả điểm bình quân khảo sát Văn, Toán, Anh cuối kỳ II 44
Bảng 2.4 Kết quả điểm bình quân thi vào 10 THPT hai năm liền kề 45
Bảng 2.5 Kết quả danh hiệu HSG toàn diện hai năm liền kề 46
Bảng 2.6.a Thực trạng nhận thức về mức độ quan trọng của các môn KHXH 50
Bảng 2.6.b Thực trạng nhận thức về ý nghĩa hoạt động dạy bồi dưỡng HSG các môn KHXH 51
Bảng 2.7 Thực trạng thực hiện mục tiêu bồi dưỡng HSG 52
Bảng 2.8.a Thực trạng về mức độ phù hợp của nội dung bồi dưỡng HSG theo đánh giá của học sinh 53
Bảng 2.8.b Thực trạng thực hiện nội dung chương trình bồi dưỡng 54
Bảng 2.9.a Thực trạng về phương pháp bồi dưỡng HSG theo đánh giá của HS 55
Bảng 2.9.b Thực trạng mức độ sử dụng và hiệu quả của các phương pháp dạy bồi dưỡng dạy học bồi dưỡng HSG 57
Bảng 2.10 Thực trạng về mức độ phù hợp và thực hiện các hình thức bồi dưỡng HSG 58
Bảng 2.11 Thực trạng sử dụng và hiệu quả của các hình thức bồi dưỡng HSG 60
Bảng 2.12 Thực trạng chuẩn bị các điều kiện cho bồi dưỡng HSG 61
Bảng 2.13.a Kết quả HSG cấp huyện hai năm liền kề 63
Bảng 2.13.b Kết quả HSG cấp thành phố, quốc gia hai năm liền kề 64
Bảng 2.14 Thực trạng lập kế hoạch bồi dưỡng HSG 65
Bảng 2.15 Thực trạng tổ chức thực hiện hoạt động bồi dưỡng HSG 66
Bảng 2.16 Thực trạng chỉ đạo của hiệu trưởng đối với hoạt động bồi dưỡng HSG 68
Bảng 2.17 Thực trạng kiểm tra đánh giá của hiệu trưởng đối với bồi dưỡng HSG 69
Bảng 2.18 Thực trạng yếu tố chủ quan ảnh hưởng đến quản lý hoạt động bồi dưỡng HSG 71
Trang 11Bảng 2.19 Thực trạng yếu tố khách quan ảnh hưởng đến quản lý hoạt động bồi
dưỡng HSG 72 Bảng 3.1 Mức độ cần thiết của các biện pháp 99 Bảng 3.2 Tính khả thi của các biện pháp 100 Bảng 3.3 Mối tương tương quan giữa mức độ cần thiết và tính khả thi của các
biện pháp 102
Trang 12DANH MỤC CÁC HÌNH, BIỂU ĐỒ
Hình 1.1 Sơ đồ khung cơ cấu hệ thống giáo dục quốc dân Việt Nam từ
10/2016 16
Hình 3.1 Sơ đồ mối liên hệ giữa các biện pháp 98
Biểu đồ 3.1 Mức độ cần thiết của các biện pháp 99
Biểu đồ 3.2 Tính khả thi của các biện pháp 101
Biểu đồ 3.3 Mối tương quan giữa mức độ cần thiết và tính khả thi của các biện pháp 102
Trang 13MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
"Hiền tài là nguyên khí quốc gia", đây là giá trị cốt lõi mang lại sự hưng thịnh hay suy yếu của một dân tộc Nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh, nguyên khí suy thì thế nước yếu Quả thực, sự trường tồn của mỗi quốc gia nằm ở chính tài năng của mỗi con người trong mỗi quốc gia ấy
Lịch sử nhân loại cho đến nay khẳng định một điều chắc chắn rằng: Tài năng của mỗi người là kết quả tất yếu của một nền giáo dục chân chính Đầu tư cho giáo dục
là đầu tư cho sự phát triển của đất nước; con người là chủ thể của xã hội, họ tạo ra giá trị vật chất, tinh thần và khai sáng nền văn minh nhân loại; họ làm thay đổi diện mạo của một dân tộc Diện mạo ấy được phát triển nhanh và bền vững hay không, chính là
do những người tài năng mang lại "Nhân tài không phải là sản phẩm tự phát, mà phải được phát hiện và bồi dưỡng công phu Nhiều tài năng có thể bị mai một nếu không được phát hiện, đào tạo, bồi dưỡng và sử dụng đúng lúc, đúng chỗ"[5] Không phải ai cũng trở thành nhân tài, song hầu hết nhân tài đều được phát hiện và được nuôi dưỡng trong môi trường giáo dục Do vậy, mỗi nền giáo dục đều có nhiệm vụ lựa chọn, mài dũa và vun trồng để tạo ra những con người tài năng cho mỗi quốc gia
Nhận thức sâu sắc vai trò và tầm quan trọng đó, tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI (2011); Đảng ta đã đề ra nhiệm vụ quan trọng của ngành giáo dục đến năm 2020 là: "Phát triển và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, nhất là nguồn nhân lực chất
lượng cao là một trong những yếu tố quyết định phát triển nhanh, bền vững đất nước"
[6] và tiếp tục khẳng định: “Mở rộng dân chủ, phát huy tối đa nhân tố con người, coi con người là chủ thể, nguồn lực chủ yếu và là mục tiêu của sự phát triển, đẩy mạnh phát triển nhanh nguồn nhân lực, nhất là nguồn nhân lực chất lượng cao, là khâu đột phá của chiến lược phát triển kinh tế - xã hội" [3] Nghị quyết số 29-NQ/TƯ, ngày 04/11/2013 của Ban chấp hành trung ương Đảng đã nêu: "Đổi mới căn bản, toàn diện Giáo dục và Đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, công nghiệp hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế" [24]
Cùng với đó, Đảng và Nhà nước ta đã có những chủ trương, chính sách thiết thực
để phát hiện, đào tạo, bồi dưỡng và sử dụng nguồn nhân lực chất lượng cao; nhằm tạo đà vững chắc, tiến hành thành công công cuộc đổi mới toàn diện, sâu sắc và triệt để, đưa đất nước ta cơ bản trở thành một nước công nghiệp hóa, hiện đại hóa vào năm 2020
Trang 14Đứng trước yêu cầu thực tiễn của xã hội và hội nhập quốc tế, ngành giáo dục
đã xác định: Đổi mới cơ chế quản lý giáo dục, phát triển đội ngũ quản lý giáo dục và đội ngũ giáo viên là nhiệm vụ trọng yếu trong công cuộc đổi mới căn bản toàn diện giáo dục Từng bước nâng cao chất lương giáo dục tổng thể, đặc biệt chú trọng phát hiện và bồi dưỡng nguồn HSG từ cấp học phổ thông, tạo nền tảng vững chắc đào tạo nguồn nhân lực
có chất lượng cao cho các ngành và các lĩnh vực khoa học quan trọng Do vậy, hoạt động bồi dưỡng học sinh giỏi ở trường THCS là nhiệm vụ trọng tâm trong kế hoạch để nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện Việc phát hiện, bồi dưỡng nguồn HSG để mang lại kết quả HSG các cấp là công việc rất quan trọng, nó còn là minh chứng khẳng định sự phát triển, uy tín và độ tin cậy của mỗi nhà trường Nếu công tác bồi dưỡng HSG cấp THCS đi đúng hướng sẽ là gốc rễ cho công tác phát hiện, bồi dưỡng HSG ở cấp học tiếp theo và là tiền đề cho việc đào tạo nhân tài cho đất nước
Cùng với giáo dục của thành phố Hải Phòng, giáo dục cấp THCS huyện Vĩnh Bảo trong những năm qua cũng đã có những bước tiến rõ rệt Hoạt động bồi dưỡng HSG cấp THCS đã đạt được những thành tích đáng khích lệ; năm học 2015-2016 có
209 giải HSG cấp thành phố và 3 giải HSG cấp quốc gia Tuy nhiên, số lượng và chất lượng giải HSG các cấp còn ở mức khiêm tốn so với các quận, huyện khác trong cùng thành phố; đặc biệt, số lượng và chất lượng giải HSG ở các môn KHXH thấp hơn so với các môn KHTN Mặc dù công tác bồi dưỡng học sinh giỏi đã được quan tâm và coi trọng; song việc quản lý hoạt động bồi dưỡng HSG nói chung và HSG các môn KHXH nói riêng vẫn chưa thực sự khoa học và hợp lý; các giải pháp mới chỉ dừng ở kinh nghiệm Hiện nay chưa có công trình nghiên cứu sâu, độc lập về công tác quản
lý hoạt động bồi dưỡng HSG các môn KHXH ở cấp THCS Việc tìm kiếm để đưa ra các biện pháp quản lý hoạt động bồi dưỡng HSG các môn KHXH cấp THCS một cách bài bản, khoa học, có quy trình rõ ràng là vấn đề thiết thực và rất cần thiết
Xuất phát từ thực trạng nêu trên, tác giả mạnh dạn lựa chọn đề tài: "Quản lý hoạt động bồi dưỡng học sinh giỏi các môn khoa học xã hội ở trường trung học cơ
sở huyện Vĩnh Bảo, thành phố Hải Phòng" nhằm góp phần nâng cao chất lượng bồi
dưỡng HSG các môn KHXH cấp THCS nói riêng và chất lượng giáo dục huyện Vĩnh Bảo nói chung
Trang 152 Mục đích nghiên cứu
Đề xuất một số biện pháp quản lí hoạt động bồi dưỡng HSG các môn KHXH
nhằm nâng cao chất lượng hoạt động bồi dưỡng HSG ở các trường THCS huyện Vĩnh Bảo thành phố Hải Phòng
3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu
3.1 Khách thể nghiên cứu
Quản lý hoạt động bồi dưỡng HSG các môn KHXH ở trường THCS huyện Vĩnh Bảo thành phố Hải Phòng
3.2 Đối tượng nghiên cứu
Biện pháp quản lý hoạt động bồi dưỡng HSG các môn KHXH ở các trường THCS huyện Vĩnh Bảo thành phố Hải Phòng
4 Giới hạn phạm vi nghiên cứu đề tài
4.1 Giới hạn về nội dung nghiên cứu
Một số biện pháp quản lý hoạt động bồi dưỡng HSG các môn KHXH trong các trường THCS huyện Vĩnh Bảo thành phố Hải Phòng
4.2 Giới hạn về địa bàn nghiên cứu
Nghiên cứu tại 5 trường THCS thuộc huyện Vĩnh Bảo, thành phố Hải Phòng
- Trường THCS Vinh Quang - Thanh Lương
- Trường THCS Nguyễn Bỉnh Khiêm
- Trường THCS Tiền Phong - Vĩnh Phong
- Trường THCS Nhân Hòa - Tam Đa
- Trường THCS Tân Liên
4.3 Giới hạn về đối tượng khảo sát
- Khảo sát 150 học sinh học bồi dưỡng HSG;
- Khảo sát 50 giáo viên tham gia bồi dưỡng HSG các môn KHXH và 10 CBQL của 5 trường THCS;
- Khảo sát, xin ý kiến của 20 chuyên gia về giáo dục trong huyện Vĩnh Bảo
5 Giả thuyết khoa học
Hoạt động bồi dưỡng HSG các môn KHXH trong các trường THCS huyện Vĩnh Bảo đã đạt được những thành tích đáng khích lệ Tuy nhiên, trên thực tế, hoạt
Trang 16động này vẫn chưa được quan tâm một cách đầy đủ và đầu tư chưa thích đáng, còn có những hạn chế nhất định Nếu đề xuất được các biện pháp quản lý phù hợp và áp dụng chúng một cách triệt để, đồng bộ thì chất lượng bồi dưỡng HSG các môn KHXH của các trường THCS huyện Vĩnh Bảo sẽ được nâng cao
6 Nhiệm vụ nghiên cứu
6.1 Nghiên cứu cơ sở lý luận của quản lý hoạt động bồi dưỡng HSG các môn
KHXH ở trường THCS
6.2 Nghiên cứu thực trạng hoạt động bồi dưỡng HSG các môn KHXH và thực
trạng quản lý hoạt động này ở các trường THCS huyện Vĩnh Bảo thành phố Hải Phòng
6.3 Đề xuất một số biện pháp quản lý của hiệu trưởng đối với hoạt động bồi dưỡng
HSG các môn KHXH ở các trường THCS huyện Vĩnh Bảo thành phố Hải Phòng
7 Phương pháp nghiên cứu
7.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận
* Phương pháp phân tích và tổng hợp lý thuyết
* Phương pháp hệ thống hóa và khái quát hóa các tài liệu lý thuyết
Dùng các phương pháp nghiên cứu này để nghiên cứu các tài liệu có liên quan đến hoạt động dạy học trong nhà trường THCS nói chung và hoạt động bồi dưỡng học sinh giỏi các môn KHXH nói riêng, các văn bản pháp quy, các Nghị quyết của Đảng, văn bản của nhà nước về Giáo dục và Đào tạo, Quy chế về lĩnh vực Giáo dục THCS, các tài liệu lý thuyết, các luận văn, qua đó để xây dựng khung lý thuyết khoa học của luận văn
7.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn
7.2.1 Phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi
Hỏi ý kiến 150 học sinh học bồi dưỡng HSG các môn KHXH, 50 giáo viên và
10 nhà Quản lý tham gia hoạt động bồi dưỡng HSG các môn KHXH, 20 chuyên gia trong lĩnh vực giáo dục của huyện Vĩnh Bảo
Trang 177.2.4 Phương pháp chuyên gia
Xin ý kiến đánh giá, nhận định của các nhà khoa học về thực trạng hoạt động bồi dưỡng HSG các môn KHXH, tính cần thiết và tính khả thi của các biện pháp mà tác giả đề xuất
7.3 Phương pháp thống kê toán học
Sử dụng các công thức toán thống kê, công thức tính tổng,… để định lượng các kết quả thu được, rút ra các nhận xét khoa học cho đề tài
8 Cấu trúc luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, mục lục, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung luận văn được trình bày trong 3 chương
Chương 1 Cơ sở lý luận của quản lý hoạt động bồi dưỡng HSG các môn
KHXH ở trường THCS
Chương 2 Thực trạng quản lí hoạt động bồi dưỡng học sinh giỏi các môn
KHXH ở các trường THCS huyện Vĩnh Bảo, thành phố Hải Phòng
Chương 3 Biện pháp quản lý hoạt động bồi dưỡng học sinh giỏi các môn
KHXH ở các trường THCS huyện Vĩnh Bảo, thành phố Hải Phòng
Trang 18Chương 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG BỒI DƯỠNG
HỌC SINH GIỎI CÁC MÔN KHOA HỌC XÃ HỘI
Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ
1.1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu
1.1.1 Trên thế giới
Trí tuệ con người là yếu tố quyết định sự phát triển toàn diện của mỗi xã hội, đem lại tầm nhìn và khai phá những nền văn minh mới cho nhân loại Do vậy, phát hiện, đào tạo và bồi dưỡng nhân tài trên thế giới đã được nhiều quốc gia coi trọng
Ngay từ năm 1922, các nước phát triển ở châu Âu đã tiến hành nghiên cứu “Di truyền nhân tài” và tìm ra chỉ số thông minh IQ Nhiều nước đã tổ chức các kỳ thi chọn
HSG, học sinh năng khiếu đào tạo thành nhân tài để đảm nhận những vị trí quan trọng trong nhiều lĩnh vực và phục vụ nghiên cứu khoa học Các nước trên thế giới hàng năm cùng nhau tổ chức các kỳ thi quốc tế (Olympic) về Văn học, Vật lý, Toán học, Hóa học, Tin học,…
Thi chọn HSG là một trong các hình thức phát hiện, tuyển chọn bồi dưỡng năng khiếu, đào tạo thành nhân tài ở nhiều quốc gia châu Âu; "theo thống kê, hơn 90% các nhà Toán học Xô Viết trước đây đều xuất thân từ các kỳ thi chọn HSG"[28], nhiều nước tổ chức thi cho học sinh giỏi từ cấp học phổ thông Nước Anh đã thành lập Viện hàn lâm, Hiệp hội quốc gia dành cho tài năng trẻ Những người có tài năng
về nghệ thuật, kiến trúc, văn học, ,đều được nhà nước và các tổ chức cá nhân bảo trợ, giúp đỡ về mọi mặt
Nước Mỹ, thế kỉ XX, sự kiện HSG đã trở thành điểm nhấn với hàng loạt các tổ chức và các trung tâm nghiên cứu, bồi dưỡng HSG ra đời Hàng năm, Mỹ có chính sách phát hiện, tuyển chọn HSG, học sinh năng khiếu theo nguyên tắc giáo dục chuyên biệt, song vẫn đảm bảo kiến thức phổ thông cơ bản
Viện quốc gia nghiên cứu về Giáo dục và Đào tạo của Ấn Độ đưa ra mục tiêu chính của giáo dục là: phát hiện và bồi dưỡng học sinh tài năng phục vụ cho phát triển kinh tế xã hội và nghiên cứu khoa học công nghệ,
Nhật Bản, phát triển rất nhanh, tạo nên một bước đột phá về kinh tế nổi tiếng thế giới, vì chiến lược giáo dục của họ là hướng vào cuộc cách mạng khoa học - kỹ
Trang 19thuật và sự phát triển kinh tế, đã tạo nên “Sự thần kỳ Nhật Bản” Nhật Bản từ lâu đã
nhận thức sâu sắc rằng:“Bồi dưỡng một thế hệ thanh niên có đạo đức, có tài năng, có sức sáng tạo để gánh vác trọng trách của đất nước trong thế kỷ XXI chính là vận
mệnh của đất nước Nhật Bản trong tương lai”
Thời nhà Đường ở Trung Quốc, những trẻ em có tài năng được học tập và được giáo dục bằng những hình thức đặc biệt Từ năm 1985, Trung Quốc có một chương trình giáo dục đặc biệt dành cho hai loại đối tượng là: học sinh yếu kém và HSG, trong đó cho phép các HSG có thể học vượt lớp
Giáo dục phổ thông Hàn Quốc có một chương trình đặc biệt dành cho HSG nhằm giúp chính quyền phát hiện học sinh tài năng từ rất sớm Năm 1994 có khoảng 57/174 cơ sở giáo dục ở Hàn Quốc có chương trình đặc biệt dành riêng cho HSG
Ta thấy rằng, các nước trên thế giới đều coi trọng vấn đề phát hiện, đào tạo và bồi dưỡng HSG; đây là một trong những mục tiêu trong chiến lược phát triển chương trình giáo dục phổ thông của mỗi quốc gia Họ coi công tác phát hiện và bồi dưỡng HSG để đào tạo những con người tài năng là quốc sách để phát triển bền vững đất nước Nhiều nước coi đó là một dạng của giáo dục đặc biệt hoặc chương trình giáo dục đặc biệt
1.1.2 Ở Việt Nam
Tuyển chọn, bồi dưỡng, đào tạo và sử dụng người hiền tài trong lịch sử Việt Nam qua nhiều triều đại phong kiến rất được coi trọng, xem đó là công việc tiên quyết để trấn hưng đất nước Điều đó được khẳng định: ở thế kí XV trong tác phẩm Bồi kí để danh tiến sĩ khoa Nhâm Tuất niên hiệu Đại Bão thứ hai, tư tưởng Hiền tài là nguyên khí quốc gia của Thân Nhân Trung là một trong những tư tường lớn đã được kiểm nghiệm qua nhiều giai đoạn lịch sử của đất nước Thân Nhân Trung cho rằng:
"Hiền tài là nguyên khí của quốc gia, rồi lên cao, nguyên khí suy thì thế nước yểu, rồi xuống thấp" Chính vì thế "Bồi dưỡng nhân tài, kén chọn kẻ sĩ, vun trồng nguyên khí"
là công việc đầu tiên của đất nước, không thể xem nhẹ Như vậy, hiền tài có vai trò quyết định đến sự "thịnh - suy" của đất nước, hiền tài chính là khí chất làm nên sự sống còn của phát triển xã hội, quốc gia; một nước muốn mạnh thì điều trước tiên cần quan tâm chú trọng là bồi dưỡng, chăm chú, đãi ngộ người hiền tài Người hiền tài là
Trang 20những người tài cao, học rộng lại đức độ, đó là những người vừa có trí tuệ, lại vừa có nhân cách đáng trọng Tài năng, trí tuệ sáng suốt của họ sẽ tạo nên những giá trị, những thành quả, những sản phẩm mới cho xã hội, góp phần cải biến xã hội, thúc đẩy
xã hội vận động; họ là những người có khả năng phán đoán, suy xét thấu đáo, có tầm nhìn xa trông rộng cho nên có thể vạch ra nhưng đường hướng quan trọng cần thiết cho sự vận động của xã hội, đất nước trong tương lai
Quang Trung - Nguyễn Huệ đã từng nói: “Dựng nước lấy việc học làm đầu Muốn thịnh trị lấy nhân tài làm gốc” Để tuyển chọn người hiền tài, ông cha ta đã đề
ra nhiều hình thức như: Thi Hương, thi Hội, thi Đình, những kỳ thi đấu biểu diễn, suy tôn, tiến cử, tự tiến cử kết hợp với thi cử, với nhiều nội dung, hình thức phong phú Việc phát hiện, tuyển chọn, bồi dưỡng nhân tài thể hiện rõ từ thời kỳ nhà Lý, qua việc xây dựng trường Quốc Tử Giám -Trường bồi dưỡng nhân tài đầu tiên của Việt Nam Sau nhà Lý, các triều đại phong kiến vẫn tiếp tục truyền thống quý trọng người tài - người có tri thức, làm phong phú kho tàng văn hóa dân tộc và góp phần làm rạng danh non sông Việc dùng người tài - người có tri thức, mỗi thời có khác nhau, tùy theo hoàn cảnh lịch sử, thời thế và vai trò, nhiệm vụ Đông - Tây, Kim - Cổ người có
thực tài và người trí thức chân chính đều có một“mẫu số chung” trong cách ứng xử
với xã hội và tầng lớp cầm quyền Người chân chính có thực tài thật là hiếm hoi, cần phải biết tìm, biết trân trọng và gìn giữ
Để xây đựng một đất nước giàu mạnh về mọi mặt cần thiết phải có những con người tài giỏi, những cá nhân có năng lực, có tài, có trí tuệ thực sự Bên cạnh tài năng thì đức độ, nhân cách của họ sẽ giúp họ biết sử dụng cái tài của mình vào những mục đích tốt đẹp, họ sẽ tạo ra những giá trị hữu ích cho cuộc sống, họ là sản phẩm của một nền giáo dục theo đúng nghĩa
Khi cách mạng Tháng tám thành công, ngày 20/11/1946, trong bài viết “Tìm người tài đức”, Hồ Chủ Tịch khẳng định: “Nước nhà cần phải kiến thiết, kiến thiết phải có người tài, trong số 20 triệu đồng bào chắc không thiếu gì người có tài, có đức ” Muốn có nhân tài phải “trồng”, phải chăm sóc, bồi dưỡng rất công phu mới mong gặt hái thành công
Kế thừa truyền thống hiếu học, trọng giáo dục, trọng nhân tài của dân tộc Việt Nam, trong nhiều thập kỷ qua, kể cả trong hoàn cảnh hết sức khó khăn của các
Trang 21cuộc kháng chiến chống xâm lược và can thiệp của nước ngoài, nhân dân ta, Đảng
và Nhà nước ta luôn coi trọng sự nghiệp GD&ĐT, quan tâm đến nhân tố con người
và bồi dưỡng người tài Đặc biệt là những năm gần đây, từ khi có nghị quyết trung ương 2 khóa VIII thì vấn đề nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực và bồi dưỡng nhân tài càng được coi trọng Với quan điểm “Giáo dục là quốc sách hàng đầu” thì chất lượng giáo dục có nhiều chuyển biến, HSG ngày càng nhiều Vì thế HSG quốc tế của Việt Nam đã được khẳng định và xứng tầm, sánh vai với các nền giáo dục tiên tiến trên thế giới
Nâng cao chất lượng giáo dục trong các nhà trường nói chung và nhà trường THCS nói riêng từ lâu đã trở thành vấn đề được nhiều nhà khoa học trên thế giới, trong đó có Việt Nam quan tâm Các tác giả đã dành nhiều công sức tìm hiểu, nghiên cứu qua hoạt động thực tiễn tại các cơ sở giáo dục, đã tìm ra nhiều biện pháp quản lý, trong đó có quản lý hoạt động bồi dưỡng HSG với mục đích phát triển tiềm năng sáng tạo của học sinh, góp phần đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước
Hiện nay, ở trong và ngoài nước đã có nhiều công trình nghiên cứu về mọi lĩnh vực của giáo dục Một số luận văn Thạc sỹ khoa học giáo dục, chuyên ngành quản lý giáo dục, đã nghiên cứu thực trạng và hệ thống được một số biện pháp về quản lý hoạt động bồi dưỡng HSG cấp THCS; cũng như đề xuất biện pháp quản lý trường học
như: Đề tài "Quản lý bồi dưỡng HSG tại trường THCS Lê Hữu Trác, tỉnh Hưng
Yên"- Tác giả Nguyễn Thị Thanh Nam, luận văn thạc sĩ QLGD - 2012; Đề tài "Quản
lý hoạt động bồi dưỡng HSG tại trường THCS Lê Quý Đôn, huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định trong bối cảnh hiện nay", Tác giả Hoàng Khắc Tiệp, luận văn thạc sĩ QLGD- 2012; Đê tài "Quản lý hoạt động bồi dưỡng HSG ở trường THCS quận Kiến An, thành phố Hải Phòng", Tác giả Đỗ Đức Thiện, luận văn thạc sĩ QLGD-2013; Đề tài
"Quản lý hoạt động bồi dưỡng HSG ở trường THCS huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh", Tác giả Ngô Văn Mậu, luận văn thạc sĩ QLGD-2014,
Công tác bồi dưỡng HSG ở trường THCS nói chung, chưa có đề tài nghiên cứu
chuyên sâu về: "Quản lý hoạt động bồ dưỡng học sinh giỏi các môn khoa học xã hội ở trường trung học cơ sở huyện Vĩnh Bảo, thành phố Hải Phòng"
Trang 221.2 Những khái niệm cơ bản của đề tài
1.2.1 Năng lực, năng khiếu, tài năng
* Năng lực: Năng lực là những đặc điểm tâm lý cá biệt ở mỗi con người, tạo
thành điều kiện quy định tốc độ, chiều sâu của việc lĩnh hội tri thức, kỹ năng, kỹ xảo
để đáp ứng yêu cầu và hoàn thành xuất sắc một hoạt động nhất định
* Năng khiếu: Năng khiếu là “mầm mống”, là tín hiệu của tài năng trong
tương lai, nó không được tạo ra mà chỉ được tìm ra và phát hiện ở trẻ Năng khiếu có liên quan tới yếu tố bẩm sinh - di truyền, nó biểu hiện ở 3 yếu tố chính: Thông tuệ; Sáng tạo; Có phẩm chất nổi bật Ba yếu tố này cần có đồng thời, với mức độ cao, ở một học sinh thì đó là học sinh năng khiếu
* Tài năng: Trình độ cao của năng lực gọi là tài năng Tài năng là một tổ hợp
các năng lực tạo tiền đề thuận lợi cho con người sáng tạo, thực hiện nhiệm vụ đạt hiệu quả cao Tài năng được rèn luyện, hình thành trong quá trình hoạt động của con người Người có năng khiếu được phát hiện, bồi dưỡng kịp thời thì có nhiều cơ hội trở thành tài năng Tài năng được hội tụ ở 3 yếu tố: Thông minh, Sáng tạo và Hứng thú
1.2.2 Học sinh giỏi, học sinh giỏi trung học cơ sở
1.2.2.1 Học sinh giỏi
* Khái niệm về học sinh giỏi
Nhiều tác giả đã định nghĩa về HSG như sau:
Học sinh giỏi là những học sinh có năng lực trong các lĩnh vực trí tuệ, sáng tạo, nghệ thuật và năng lực lãnh đạo hoặc lĩnh vực lý thuyết Những học sinh này cần
có sự phục vụ và những hoạt động không theo những điều kiện thông thường của nhà trường nhằm phát triển đầy đủ các năng lực vừa nêu trên
Học sinh giỏi là học sinh chứng minh được trí tuệ ở trình độ cao và có khả năng sáng tạo, thể hiện một động cơ học tập mãnh liệt và đạt xuất sắc trong lĩnh vực
lý thuyết khoa học; người cần một sự giáo dục đặc biệt và sự phục vụ đặc biệt để đạt
được trình độ tương ứng với năng lực của người đó (Georgia Law) duc/Bồi dưỡng học sinh giỏi ở một số nước phát triển/2007)
(vietbao.vn/giao-Học sinh giỏi là những học sinh có khả năng thể hiện xuất sắc hoặc có năng lực nổi trội trong các lĩnh vực trí tuệ, sự sáng tạo, khả năng lãnh đạo, nghệ thuật, hoặc
Trang 23các lĩnh vực lý thuyết chuyên biệt Những học sinh này thể hiện tài năng đặc biệt của
mình từ tất cả các bình diện xã hội, văn hóa và kinh tế (vietbao.vn/giao-duc/Bồi dưỡng học sinh giỏi ở ở một số nước phát triển/2007)
"Học sinh giỏi còn là những học sinh có tiềm năng của sự thông thạo" [30] Học sinh giỏi là học sinh có năng khiếu, có tiềm năng đặc biệt về lĩnh vực học tập sở trường của mình HSG về một môn học nào đó là sự đánh giá, ghi nhận kết quả học tập mà các em đạt được ở mức độ cao so với mục tiêu môn học ở từng lớp và từng cấp Kết quả ở mỗi môn học của học sinh được thể hiện thông qua kiến thức và
kỹ năng mà các em có được, đồng thời còn thể hiện ở trình độ tư duy qua thái độ và cách ứng xử, qua cách vận dụng kiến thức và kỹ năng trong cuộc sống thường ngày
Từ các khái niệm HSG được nhiều tác giả định nghĩa ở trên, có thể hiểu: HSG
là thuật ngữ dùng để chỉ những học sinh có năng lực cao và vượt trội trong lĩnh vực học tập nào đó
* Một số biểu hiện của học sinh giỏi
Học sinh giỏi thường tỏ ra thông minh, trí tuệ phát triển, có năng lực tư duy tốt, tiếp thu nhanh, nhớ lâu, có khả năng suy diễn, khái quát hóa, hiểu sâu, rộng, có khả năng giải quyết vấn đề nhanh, hiệu quả cao
Học sinh giỏi có óc tư duy độc lập, luôn tìm ra cái mới, hiểu khá sâu về bản chất và hiện tượng, có cách làm hay, ngắn gọn và sáng tạo
Học sinh giỏi rất say mê tò mò khám phá sự vật hiện tượng, ham hiểu biết, biết vượt khó, lao vào cái mới, có ý chí kiên cường phấn đấu vươn lên
1.2.2.2 Học sinh giỏi trung học cơ sở
* Học sinh giỏi theo Thông tư 58 của Bộ GD&ĐT, đánh giá xếp loại học sinh cuối kỳ, cuối năm cấp THCS như sau:
- Học sinh giỏi môn học là đối tượng học sinh đạt điểm trung bình môn từ 8,0 trở lên
- Học sinh có học lực loại giỏi, nếu có đủ các tiêu chuẩn sau đây:
+ Điểm trung bình các môn học từ 8,0 trở lên, trong đó điểm trung bình của 1 trong 2 môn Toán, Ngữ văn từ 8,0 trở lên; riêng đối với học sinh lớp chuyên của trường THPT chuyên phải thêm điều kiện điểm trung bình môn chuyên từ 8,0 trở lên;
+ Không có môn học nào điểm trung bình dưới 6,5;
Trang 24+ Các môn học đánh giá bằng nhận xét xếp loại đạt (Đ)
- Danh hiệu HSG học kỳ hoặc cả năm học là học sinh đạt hạnh kiểm loại tốt và học lực loại giỏi
* Học sinh gift (giỏi, có năng khiếu) và talent (tài năng) cấp THCS: là học sinh
trong lứa tuổi từ 11 đến 15, có năng khiếu, có tiềm năng đặc biệt về lĩnh vực học tập
sở trường của mình đối với một môn học nào đó; kết quả học tập đạt được ở mức độ rất cao và được công nhận thông qua các kỳ thi chọn HSG được tổ chức như: cấp
trường, cấp quận (huyện), cấp tỉnh (thành phố), cấp quốc gia và cấp quốc tế
1.2.3 Bồi dưỡng, bồi dưỡng học sinh giỏi các môn khoa học xã hội
1.2.3.1 Bồi dưỡng
* Bồi dưỡng: "Bồi dưỡng là quá trình trang bị thêm kiến thức, kỹ năng nhằm
mục đích nâng cao và hoàn thiện năng lực hoạt động trong các lĩnh vực cụ thể"[29], Bồi dưỡng là một quá trình nhằm trang bị hoặc trang bị thêm kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo cho mỗi người nhằm mục đích hoàn thiện, nâng cao kỹ năng sống và hoạt động thực tiễn trong mỗi lĩnh vực nhất định Bồi dưỡng là một dạng hoạt động của con người, mà trong hoạt động ấy, con người bộc lộ tâm lý, hình thành và phát triển năng lực, phẩm chất của mình Bồi dưỡng thực chất là quá trình bổ sung tri thức, kỹ năng để nâng cao trình độ trong lĩnh vực hoạt động chuyên môn nào đó, qua hình thức đào tạo nào đó
* Bồi dưỡng HSG: Bồi dưỡng HSG là quá trình tự tạo ra môi trường và những
điều kiện thích hợp nhằm phát huy cao nội lực của người học; cùng với việc tiếp nhận một cách thông minh, hiệu quả ngoại lực từ người thầy; cốt lõi cơ bản là giúp cho người học có phương pháp, biết cách học, cách nghiên cứu, cách tư duy, cách tự đánh giá, tận dụng các phương tiện hiện đại nhất để tìm kiếm, thu thập, xử lý các thông tin một cách nhanh và hiệu quả nhất Bồi dưỡng HSG ở trường THCS có hai mức độ sau:
Mức độ 1: Tiến hành bồi dưỡng học sinh khá môn học thành học sinh giỏi của
môn học đó và có thể đi thi để chọn HSG các cấp
Mức độ 2: Tiến hành bồi dưỡng học sinh giỏi (học sinh có năng lực, năng
khiếu) của môn học nào đó để đi thi và đạt giải HSG các cấp
1.2.3.2 Bồi dưỡng học sinh giỏi các môn khoa học xã hội
* Các môn khoa học xã hội
Khoa học xã hội bao gồm các môn khoa học nghiên cứu về các phương diện con người, tự nhiên, nghệ thuật, xã hội trên thế giới Các môn học khoa học xã hội ở
Trang 25Việt Nam cấp THCS được quy định bẩy môn gồm: Ngữ văn, Lịch sử, Địa lý, Giáo dục công dân, Ngoại ngữ, Mỹ thuật, Âm nhạc
* Học sinh giỏi các môn khoa học xã hội
HSG các môn KHXH là những học sinh có năng khiếu, có tiềm năng đặc biệt về lĩnh vực học tập sở trường của mình đối với một môn học KHXH nào đó; kết quả học tập đạt được ở mức độ rất cao được công nhận qua các kỳ thi chọn HSG được tổ chức như: cấp trường, cấp quận (huyện), cấp tỉnh (thành phố), cấp quốc gia và cấp quốc tế
HSG các môn KHXH là những học sinh có tư duy khoa học biện chứng về hình
tượng, có năng lực cảm nhận nhân văn đặc biệt sâu sắc về con người, tự nhiên và xã hội
* Bồi dưỡng học sinh giỏi các môn khoa học xã hội
Bồi dưỡng HSG các môn KHXH là quá trình hoạt động tích cực về trí tuệ của người dạy và những người học có năng khiếu, có tiềm năng đặc biệt về lĩnh vực học tập sở trường của mình đối với một môn học KHXH Học sinh được bồi dưỡng ngày càng say mê tìm tòi, nghiên cứu, khám phá môn học; có phương pháp học tập phù hợp, phát huy và nâng cao phẩm chất năng lực tư duy hình tượng, cảm nhận nhân văn sâu sắc; được thể hiện và khẳng định được năng lực bản thân qua các kỳ thi chọn HSG các cấp tổ chức
1.2.4 Quản lý hoạt động bồi dưỡng học sinh giỏi các môn KHXH ở trường THCS
* Đặc điểm quản lý hoạt động bồi dưỡng HSG các môn KHXH
Các môn học KHXH và các môn học KHTN là hai lĩnh vực tìm hiểu nghiên cứu khoa học khác nhau; HSG các môn KHTN và HSG các môn KHXH là các đối tượng học sinh có tư duy phẩm chất, năng lực khác nhau; Tổ nhóm bộ môn KHTN
và KHXH có đặc thù riêng; giáo viên dạy HSG các môn KHTN và KHXH có năng lực, phẩm chất không giống nhau Do vậy công tác quản lý hoạt động bồi dưỡng HSG các môn KHXH có những nét đặc điểm riêng, đó là: Cách tiếp cận, triển khai công việc; kiểm tra, đánh giá, xây dựng kế hoạch, xây dựng nội dung chương trình, phương pháp và hình hình thức bồi dưỡng HSG, đối với đối tượng của quản lý cần phải rõ ràng, chi tiết, cụ thể và mang đậm tính hài hòa, đồng điệu, xử lý tình huống có tình, có lý, mềm dẻo mang màu sắc hình tượng nhân văn, bao dung nhân ái, khen chê kịp thời, Nhằm phát huy tối đa sức mạnh cá nhân, tập thể; sự đoàn kết tương trợ, kết hợp tình cảm với sự hài hòa trong nhận thức và tinh thần của các đối tượng quản
lý thuộc lĩnh vực các môn học KHXH cấp THCS
Trang 26* Quản lý hoạt động bồi dưỡng HSG các môn KHXH
Quản lý hoạt động bồi dưỡng HSG các môn KHXH ở trường THCS nằm trong nội dung và quản lý hoạt động dạy học nói chung trong nhà trường Điều đó có nghĩa là quản lý hoạt động bồi dưỡng HSG các môn KHXH cũng có đầy đủ những nội dung của quản lý dạy học như quản lý chương trình, quản lý người dạy và người học, quản
lý cơ sở vật chất phục vụ dạy học và các điều kiện khác Quản lý hoạt động bồi dưỡng HSG các môn KHXH ở trường THCS còn là những tác động của chủ thể quản lý vào hoạt động bồi dưỡng và được tiến hành bởi giáo viên, học sinh và sự hỗ trợ của các lực
lượng giáo dục khác nhằm thực hiện có hiệu quả kế hoạch đề ra Để quản lý hoạt động
bồi dưỡng HSG có hiệu quả, người hiệu trưởng cần thực hiện các công việc sau:
- Tuyển lựa, sắp xếp, bồi dưỡng giáo viên dạy đội tuyển;
- Đánh giá, phân loại trình độ học sinh, phát hiện những đối tượng HSG về các lĩnh vực, nội dung cần được tiếp tục bồi dưỡng;
- Xây dựng kế hoạch chương trình bồi dưỡng HSG;
- Xây dựng nội dung bồi dưỡng, tổ chức bồi dưỡng theo hình thức phù hợp với từng đối tượng, với điều kiện nhà trường nhằm trang bị cho học sinh hệ thống kiến thức chắc chắn chuẩn bị cho các kỳ thi HSG các cấp: Cấp trường, cấp huyện, cấp thành phố, cấp quốc gia, quốc tế;
- Chỉ đạo toàn bộ các công việc liên quan đến hoạt động bồi dưỡng HSG;
- Kiểm tra, đánh giá, rút kinh nghiệm công tác bồi dưỡng thông qua việc dự giờ thăm lớp, qua kết quả các bài kiểm tra, bài thi của học sinh và kết quả các kỳ thi chọn HSG các cấp
1.2.5 Biện pháp quản lý hoạt động bồi dưỡng học sinh giỏi các môn khoa học xã hội ở trường trung học cơ sở
* Biện pháp quản lý: Có nhiều khái niệm khác nhau về biện pháp quản lý,
theo F.W.Taylor: “Biện pháp quản lý là sự tác động chỉ huy, điều khiển các quá trình
xã hội và hành vi hoạt động của con người để chúng phát triển hợp quy luật, đạt mục đích đề ra và đúng ý chí của người quản lý” Vậy, biện pháp quản lý là cách làm, cách giải quyết những công việc cụ thể của công tác quản lý nhằm đạt được mục tiêu quản
lý Hay nói cách khác, biện pháp quản lý là những phương pháp quản lý cụ thể trong những sự việc cụ thể, đối tượng cụ thể và tình huống cụ thể
Trang 27* Biện pháp quản lý hoạt động bồi dưỡng HSG các môn KHXH ở trường trung học cơ sở
Biện pháp quản lý bồi dưỡng HSG các môn KHXH ở trường THCS được hiểu
là những phương thức tác động cụ thể để thực hiện công tác quản lý việc bồi dưỡng HSG của nhà quản lý sao cho đáp ứng yêu cầu và nhiệm vụ bồi dưỡng HSG Thực tế cho thấy đối tượng quản lý phức tạp, đòi hỏi những biện pháp quản lý cũng rất đa dạng, linh hoạt Hơn nữa, các biện pháp quản lý có liên quan chặt chẽ với nhau, tạo thành một hệ thống các biện pháp, các biện pháp này sẽ giúp nhà quản lý thực thiện tốt các phương pháp quản lý của mình mang lại hiệu quả tối ưu cho bộ máy Xây dựng tiêu chí thi đua phù hợp, đảm bảo động viên khích lệ, khen thưởng giáo viên tham gia hoạt động bồi dưỡng HSG và xử lý giáo viên vi phạm
1.3 Một số vấn đề lý luận về bồi dưỡng học sinh giỏi các môn khoa học xã hội ở trường trung học cơ sở
1.3.1 Trường trung học cơ sở trong hệ thống giáo dục quốc dân
1.3.1.1 Vị trí trường trung học cơ sở trong hệ thống giáo dục quốc dân
Trường THCS là một loại hình trường trong hệ thống giáo dục quốc dân Việt Nam Trong giai đoạn phát triển của đất nước hiện nay, cấp THCS có vai trò quan trọng, được xem là cấp học bước đầu hướng nghiệp để tiếp tục học Trung học phổ thông hoặc trung cấp nghề và đi vào cuộc sống lao động Theo quyết định 1981/QĐ-TTg, cơ cấu hệ thống giáo dục quốc dân được mô tả như ở sơ đồ kèm theo quyết định
đó Theo sơ đồ, có thể thấy hệ thống giáo dục của Việt Nam có 8 tầng, từ tầng giáo dục Nhà trẻ đến tầng đào tạo Tiến sĩ Từ tầng 5 đến tầng 7 giáo dục được phân chia thành hai luồng sau khi học hết cấp THCS: luồng thứ nhất là giáo dục phổ thông và đại học theo hướng nghiên cứu, luồng thứ hai và giáo dục nghề nghiệp và đại học theo hướng ứng dụng Bên ngoài hệ thống giáo dục chính quy, có hệ thống giáo dục thường xuyên xuyên suốt từ tầng giáo dục tiểu học trở lên Các tầng đều có mức tuổi quy định, do vậy việc Giáo dục và Đào tạo phải phù hợp với tâm lý lứa tuổi và mục tiêu đào tạo Ta thấy cấp THCS là cấp quan trọng, bởi học xong THCS học sinh có thể đi lao động nghề nghiệp, học trung cấp nghề và nâng cao nữa hoặc học tiếp lên THPT và tiếp theo Đây là cấp học tạo nguồn nhân lực sớm cho xã hội hay nói cách
Trang 28khác là cấp học sớm định hướng nghề nghiệp cho học sinh Hệ thống khung giáo dục Việt Nam được thể hiện như sau:
Hình 1.1 Sơ đồ khung cơ cấu hệ thống giáo dục quốc dân Việt Nam từ 10/2016
1.3.1.2 Chức năng nhiệm vụ của trường trung học cơ sở
* Chức năng của trường THCS:
Trường THCS là một cơ sở giáo dục phổ thông của hệ thống giáo dục quốc dân Trường có tư cách pháp nhân, có tài khoản và con dấu riêng Trường THCS là
Trang 29cơ quan chuyên môn, giúp UBND quận (huyện) thực hiện quản lý nhà nước về giáo dục ở địa phương theo quy định của chính phủ Đồng thời trường THCS chịu sự quản lý của phòng Giáo dục và Đào tạo quận (huyện) về chuyên môn, nghiệp vụ theo quy định của luật giáo dục và Điều lệ trường phổ thông - Bộ Giáo dục và Đào tạo
* Trường trung học có những nhiệm vụ và quyền hạn sau đây:
- Tổ chức giảng dạy, học tập và các hoạt động giáo dục khác theo mục tiêu, chương trình giáo dục phổ thông dành cho cấp THCS và cấp THPT do Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Công khai mục tiêu, nội dung các hoạt động giáo dục, nguồn lực và tài chính, kết quả đánh giá chất lượng giáo dục
- Quản lý giáo viên, cán bộ, nhân viên theo quy định của pháp luật
- Tuyển sinh và tiếp nhận học sinh; vận động học sinh đến trường; quản lý học sinh theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo
- Thực hiện kế hoạch phổ cập giáo dục trong phạm vi được phân công
- Huy động, quản lý, sử dụng các nguồn lực cho hoạt động giáo dục Phối hợp với gia đình học sinh, tổ chức và cá nhân trong hoạt động giáo dục
- Quản lý, sử dụng và bảo quản cơ sở vật chất, trang thiết bị theo quy định của nhà nước
- Tổ chức cho giáo viên, nhân viên, học sinh tham gia hoạt động xã hội
- Thực hiện các hoạt động về kiểm định chất lượng giáo dục
- Thực hiện các nhiệm vụ, quyền hạn khác theo quy định của pháp luật
1.3.2 Ý nghĩa và tầm quan trọng của hoạt động bồi dưỡng học sinh giỏi các môn khoa học xã hội ở trường Trung học cơ sở
- Hoạt động dạy học ở trường THCS thường được tổ chức ở ba hình thức là: dạy học cho học sinh đại trà, dạy học bồi dưỡng HSG và dạy học phụ đạo cho học sinh học lực yếu, kém Sở dĩ như vậy là do kết quả học tập của học sinh ở một lớp, một khối, một trường không đồng đều, có sự phân hóa về học lực: loại giỏi, loại khá, loại trung bình, loại yếu, loại kém Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên như: phương pháp dạy và học của giáo viên và học sinh, trình độ khác nhau của học sinh tuyển đầu vào, sự khác biệt về năng lực nhận thức của mỗi học sinh,
về sử dụng các thao tác tư duy, trí nhớ, tưởng tượng, mức độ tập trung chú ý trong
Trang 30nghe giảng, đọc sách, suy nghĩ, về ý thức học tập, về sự nỗ lực, tính tích cực, hứng thú học tập, của mỗi học sinh
- Thực hiện bồi dưỡng HSG nói chung và bồi dưỡng HSG các môn KHXH là một nhiệm vụ quan trọng của nhà trường Hoạt động bồi dưỡng HSG các môn KHXH
có tầm quan trọng đặc biệt đối với việc nâng cao chất lượng giáo dục ở trường THCS,
là nền tảng để các em học giỏi, học tốt các môn KHXH ở trường THPT, là cơ sở để tiếp tục đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho các lĩnh vực thuộc KHXH để phục vụ nhân dân và đất nước
- Cùng với hoạt động bồi dưỡng HSG các môn KHTN, hoạt động bồi dưỡng HSG các môn KHXH có ý nghĩa to lớn và tầm quan trọng đối với việc nâng cao vị thế của nhà trường trong ngành giáo dục và đào tạo ở địa phương khi kết quả của hoạt động bồi dưỡng là có nhiều em học sinh đạt được các giải cao trong các kỳ thi HSG các cấp (cấp trường, cấp quận, huyện, cấp tỉnh, thành phố và đặc biệt là cấp quốc gia, ) Điều đó còn có ý nghĩa tạo ra sự tin tưởng của cha mẹ học sinh về chất lượng giáo dục của nhà trường và yên tâm gửi gắm con mình vào học ở trường đó Mặt khác, khi thấy rõ hiệu quả cao của hoạt động bồi dưỡng HSG, chất lượng giáo dục được nâng cao rõ rệt và thường xuyên thì hoạt động xã hội hóa giáo dục ở địa phương được thuận lợi, kết quả tốt hơn, sự quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo của các cấp chính quyền và Phòng GD&ĐT đối với nhà trường sẽ thường xuyên hơn, cụ thể hơn, việc đầu tư cho phát triển nhà trường cũng sẽ được quan tâm thỏa đáng và kịp thời hơn
- Hoạt động bồi dưỡng HSG các môn KHXH không chỉ có ý nghĩa thiết thực mang lại lợi ích thiết thân cho các em học sinh học bồi dưỡng các môn KHXH mà còn có ý nghĩa lan tỏa rộng trong phong trào thi đua dạy tốt, học tốt của giáo viên và học sinh toàn trường, góp phần làm tăng số lượng học sinh khá, giỏi, làm giảm số lượng học sinh trung bình và không có học sinh yếu, kém Mặt khác, hoạt động này còn có ý nghĩa tác động tích cực tới mọi học sinh trong trường có sự tin tưởng vào bản thân về khả năng học tốt các môn KHXH khi có cải tiến phương pháp học các môn này, khi các em coi trọng đầy đủ tất cả các môn học, có sự nỗ lực và cố gắng thường xuyên, biết tạo ra hứng thú trong học tập các môn KHXH thì sẽ thành công, đồng thời có tác động khích lệ, động viên các giáo viên dạy giỏi
Trang 31- Hoạt động bồi dưỡng HSG các môn KHXH còn có ý nghĩa và góp phần quan trọng để trường THCS thực hiện tốt các mục tiêu của cấp học, đạt được và vượt chỉ tiêu về danh hiệu HSG các môn KHXH trong các kỳ thi HSG các cấp và đảm bảo sự cân đối với số danh hiệu HSG các môn KHTN trong nhà trường, đảm bảo cho học sinh có sự phát triển cân đối, hài hòa về tư duy trí tuệ, về vốn tri thức của các môn học, về xúc cảm, tình cảm, óc tưởng tượng và năng lực sáng tạo trong quá trình học tập và trong hoạt động thực tiễn
1.3.3 Mục tiêu bồi dưỡng
Mục tiêu chung của công tác bồi dưỡng học sinh giỏi được quy đinh trong Điều 1, Quy chế thi HSG quốc gia là: “Nhằm động viên, khích lệ những học sinh giỏi
và các giáo viên dạy giỏi; góp phần thúc đẩy việc cải tiến, nâng cao chất lượng dạy và học, chất lượng của công tác quản lý, chỉ đạo của các cấp quản lý giáo dục; đồng thời nhằm phát hiện học sinh có năng khiếu về môn học để tiếp tục bồi dưỡng ở cấp học
cao hơn, nhằm đào tạo nhân tài cho đất nước”
1.3.4 Nội dung bồi dưỡng và một số đặc điểm nổi bật các môn khoa học xã hội ở trường trung học cơ sở
a Nội dung bồi dưỡng
Bồi dưỡng HSG các môn KHXH cấp THCS tập trung vào bồi dưỡng kiến thức, kỹ năng, thái độ theo hướng nâng cao, đào sâu, mở rộng của bẩy môn học gồm: Ngữ văn, Lịch sử, Địa lý, Ngoại ngữ, Giáo dục công dân, Mỹ thuật, Âm nhạc
b Một số đặc điểm nổi bật các môn khoa học xã hội
* Đặc điểm chung
Các môn học KHXH ở cấp THCS có đặc điểm là môn học thuộc nhóm khoa học xã hội, nghiên cứu, tìm hiểu các lĩnh vực tự nhiên, xã hội, con người, nghệ thuật mang tính cảm nhận, tư duy khoa học hình tượng và nhân văn sâu sắc, chúng có quan
hệ mật thiết tác động bổ trợ và lồng ghép, tích hợp với nhau
* Đặc điểm riêng
Ngữ văn: Thuộc nhóm môn học công cụ, có tính chất giáo dục thẩm mỹ, hình
thành và phát triển năng lực sử dụng Tiếng việt, hiểu và biểu đạt nội dung các văn bản, giúp người học hiểu biết về các lĩnh vực của cuộc sống, nhằm phát triển năng lực
Trang 32tư duy ngôn ngữ biểu cảm hình tượng, làm giàu cảm xúc thẩm mỹ và hoàn thiện nhân cách người học
Lịch sử: Thuộc nhóm môn học nghiên cứu và tìm hiểu về cội nguồn, giúp
người học cảm nhận và tỏ lòng biết ơn, từu đó giáo dục học sinh coi trọng thành quả, giữ gìn nét bản sắc dân tộc, giúp hiểu biết, ghi nhớ chi tiết giai đoạn hình thành và phát triển của các chế độ xã hội đã tồn tại, nguồn gốc của dân tộc để từ đó có tình yêu
và xây dựng quê hương đất nước giàu mạnh
Địa lý: Thuộc nhóm môn học khoa học chuyên ngành, vừa thuộc lĩnh vực khoa
học tự nhiên, vừa thuộc lĩnh vực khoa học xã hội, thực hiện chức năng nghiên cứu các lĩnh vực tự nhiên, các quy luật và hiện tượng tự nhiên diễn ra trên bề mặt trái đất, mối tương tác giữa xã hội loài người và môi trường tự nhiên, Chuyên ngành Địa lý học gồm hai nhóm ngành học chính là Địa lý tự nhiên và Địa lý kinh tế xã hội Giúp người học hiểu biết sâu rộng về giá trị kinh tế, quân sự, của vùng, miền lãnh thổ, từ đó giữ gìn, bảo vệ, khai thác và sử dụng tài nguyên để xây dựng quê hương đất nước
Giáo dục công dân: Thuộc nhóm môn học nghiên cứu tìm hiểu các quy định
về chế tài, hiến pháp, pháp luật trong mỗi chế độ xã hội, giúp con người hình thành chuẩn mực nhân cách sống, năng lực làm việc, ứng sử, giao tiếp, đối xử giữa con người với con người, lòng vị tha và lòng biết ơn Từ đó giúp người học hình thành, xây dựng, giữ gìn nét đẹp, nếp sống văn hóa của dân tộc và cộng đồng, xây dựng một
xã hội dân chủ, công bằng và văn minh
Ngoại ngữ: Thuộc nhóm môn học công cụ, giúp con người trên thế giới xích
lại gần nhau, hiểu biết nét văn hóa của các dân tộc trên thế giới; giúp cùng làm việc
và hiểu biết lẫn nhau; đồng cảm và chia sẻ, cùng nhau xây dựng hòa bình và sự phát triển phồn vinh của nhân loại Giúp người học chắt lọc và thừa hưởng thành tựu khoa học tiên tiến của thế giới để xây dựng và phát triển quê hương đất nước
Mỹ Thuật: Thuộc nhóm môn học nghệ thuật cảm nhận tư duy tượng hình,
giúp người học rèn luyện khả năng tư duy quan sát sâu rộng, phát hiện cái mới, cảm nhận và thể hiện được cái đẹp, phát triển khiếu thẩm mĩ Giúp học sinh phát huy hết năng lực tư duy thẩm mĩ, óc tưởng tượng, niềm đam mê, tính sáng tạo, góp phần hình thành nhân cách; bồi dưỡng cho trẻ một số năng khiếu thẩm mĩ cao như: thiết kế, kiến
Trang 33trúc, hội hoạ, xây dựng, bảo tồn, lưu trữ nét đẹp văn hóa truyền thống dân tộc, góp phần nâng cao giá trị nghệ thuật hội họa và tình yêu quê hương đất nước
Âm nhạc: Thuộc nhóm môn học nghệ thuật cảm nhận biểu cảm, là một loại hình
nghệ thuật, nhằm phản ánh hiện thực khách quan bằng những hình tượng có sức biểu cảm của âm thanh, nhịp điệu Là một trong những phương tiện hiệu quả nhất để thực hiện nhiệm vụ giáo dục đạo đức, thẩm mĩ, góp phần hình thành nhân cách con người mới Trang bị những kiến thức, các kỹ năng nhằm tạo điều kiện cho khả năng cảm thụ, hiểu và thể hiện nghệ thuật âm nhạc, khơi dậy ở người học những khả năng, năng khiếu,
óc sáng tạo trong hoạt động âm nhạc, củng cố thêm về tình cảm đạo đức, về niềm tin thị hiếu nghệ thuật và nhu cầu âm nhạc, giúp con người đoàn kết, xích lại gần nhau, giữ gìn
và phát huy nét đẹp văn hóa dân tộc, là món ăn tinh thần, tạo động lực cho cuộc sống
1.3.5 Phương pháp bồi dưỡng
Công tác bồi dưỡng HSG, giáo viên thường tích hợp, lựa chọn các phương pháp: thuyết minh; đàm thoại; quan sát; thảo luận; thí nghiệm; hỏi đáp; nêu và giải quyết vấn đề; đặc biệt phương pháp dạy học theo hướng tiếp cân năng lực học sinh,… Để đáp ứng tâm lý lứa tuổi, giáo viên cần gần gũi với học sinh, nắm bắt tâm
tư nguyện vọng, giúp đỡ mọi khúc mắc trong qua trình học tập Đặc biệt, đổi mới phương pháp dạy học lấy học sinh làm trung tâm tích hợp với phương pháp dạy học theo hướng tiếp cân năng lực học sinh, gắn với đổi mới hình thức dạy học, nhằm khích lệ khả năng tự học, tạo động lực, tự tìm hiểu khám phá và phát huy tối đa năng lực người học Trong đó chú trọng phương pháp làm việc độc lập, phối hợp hoạt động theo nhóm, kết hợp với giao việc hợp lý cho học sinh Khích lệ, động viên học sinh được nghĩ, được nói, được làm Chú trọng hình thức dạy học trải nghiệm thực tế gắn với môi trường tự nhiên và xã hội, giúp học sinh phát triển năng lực tư duy hình tượng, tính sáng tạo, khái quát, tổng hợp, tư duy khoa học hình tượng và khả năng cảm nhận mang tính nhân văn Tăng cường đổi mới kiểm tra đánh giá thông qua việc
ra đề kiểm tra phù hợp với năng lực của HSG, HSG các nôm KHXH
1.3.6 Hình thức bồi dưỡng
Đối với HSG các môn KHXH cấp THCS cần phải có hình thức bồi dưỡng phù
hợp với phương pháp bộ môn và đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi của các em, phù hợp
Trang 34với mục tiêu, nội dung, phương pháp, môn học của cấp học Các hình thức bồi dưỡng
HSG rất đa dạng phong phú song có thể phân chia thành bảy hình thức sau:
* Bồi dưỡng HSG qua tiết học chính khóa: Người giáo viên cần lựa chọn,
điều chỉnh nội dung kiến thức dạy học trong từng tiết trên lớp, có sự phân hóa, đảm bảo cho các đối tượng học sinh tiếp thu được, song phải có đủ lượng kiến thức sao cho phù hợp với năng lực của đối tượng HSG để đạt mục tiêu bồi dưỡng
* Bồi dưỡng HSG theo nhóm: Lựa chọn và phân loại học sinh theo các nhóm
tương đồng về năng lực, trình độ, thành tích, năng khiếu, hứng thú hoặc động cơ Các nhóm học sinh này được bồi dưỡng ngoài thời gian học chính khóa theo nội dung, chương trình kiến thức riêng biệt so với dạy học sinh đại trà
* Bồi dưỡng HSG đặc biệt: Những học sinh có năng lực rất cao, có trí tuệ đặc
biệt, vượt tầm so với học sinh khác về khả năng tiếp thu, năng khiếu, khả năng tự học cao, Có thể cho những học sinh đó học trước chương trình, mảng kiến thức nâng cao để rút ngắn thời gian học từ 4 năm xuống 3 năm (vượt lớp, vượt cấp) để đào tạo thành tài năng sớm Nhưng trong thực tế, trường hợp này rất hiếm, nếu có thì cần phải bồi dưỡng trong môi trường, điều kiện giáo dục đặc biệt
* Bồi dưỡng HSG qua hướng dẫn tự học cá nhân: Những học sinh có khả
năng tiếp và vượt trội so với các bạn, có ý thức tự giác, ham tìm tòi khám phá Ngoài kiến thức lĩnh hội được qua giáo viên thì người thầy cần động viên, định hướng cho học sinh khả năng tự học, tự tìm tòi, tìm hiểu qua Internet, tài liệu, trải nghiệm thực tế, , từ đó tự khái quát, tổng hợp, nhận xét, đánh giá, làm mới, khai thác và phát triển vấn đề, dưới sự kiểm soát, hướng dẫn, đánh giá chặt chẽ và động viên khích lệ kịp
thời của giáo viên phụ trách nhằm đạt hiệu quả cao nhất trong công tác bồi dưỡng
* Bồi dưỡng HSG qua tổ chức thi thử: Trong quá trình thực hiện hoạt động
bồi dưỡng HSG, sau những mảng, đơn vị kiến thức mà học sinh đã lĩnh hội, người quản lý, giáo viên có thể tổ chức kiểm tra đột xuất, định kỳ, bằng hình thức thi viết, vấn đáp, nhằm đánh giá quá trình tiếp thu kiến thức của học sinh, từ đó giáo viên nhận xét, đánh giá, phân tích kết quả, phân loại học sinh để điều chỉnh phương pháp hoặc lượng kiến thức phù hợp nhằm đạt được kết quả cao nhất trong công tác bồi dưỡng
* Bồi dưỡng HSG qua chuyên gia: Trong quá trình thực hiện hoạt động bồi
dưỡng HSG, giáo viên thấy lượng kiến thức cần được sưu tầm, cập nhật, mở rộng ở
Trang 35nhiều lĩnh vực mới mà người dạy cảm thấy nhất thiết phải bổ sung dưới hình thức trực tiếp, rõ nét, có sức thuyết phục Khi đó giáo viên đề xuất với nhà quản lý mời chuyên gia giỏi, chuyên sâu về lĩnh vực cần của môn học để nói chuyện, giảng dải cho học sinh; đồng thời trao đổi với giáo viên dạy để có phương pháp, bổ sung lượng kiến thức đầy đủ cho học sinh nhằm đạt được kết quả cao nhất
* Bồi dưỡng HGS qua hoạt động trải nghiệm thực tế: Trong quá trình thực
hiện hoạt động bồi dưỡng HSG các môn KHXH, người giáo viên căn cứ vào nội dung, chương trình, mức độ yêu cầu từng bộ môn để lựa chọn hình thức trải nghiệm thực tế cho phù hợp Thầy cô giáo cần phân loại lựa chọn địa điểm gắn với nội dung cần tìm hiểu, báo cáo BGH, kết hợp với phụ huynh học sinh để lập kế hoạch, chuẩn
bị điều kiện cần thiết như câu hỏi, phiếu thu hoạch, Giáo viên hướng dẫn học sinh cách tiếp cận, cách nhìn nhận vấn đề, cách đặt câu hỏi rồi tìm câu trả lời, cách phân tích, cách tìm hiểu, cách ghi chép những vấn đề trọng tâm, yêu cầu học sinh viết bài, tổng hợp, sâu chuỗi sự kiện, thảo luận lựa chọn phương án đúng, sau chuyến đi trải nghiệm thực tế
*Bồi dưỡng HSG kết hợp nhiều hình thức: Mỗi hình thức trên đều có những
ưu, nhược điểm riêng Song ta thường phối hợp nhiều hình thức bồi dưỡng trên một cách hợp lý để hạn chế nhược điểm và phát huy tối đa ưu điểm, nhằm mang lại hiệu quả cao nhất trong công tác bồi dưỡng HSG
1.3.7 Chuẩn bị các điều kiện cho hoạt động bồi dưỡng học sinh giỏi các môn khoa học xã hội ở trường trung học cơ sở
* Nội dung, chương trình bồi dưỡng học sinh giỏi
Hiện nội dung, chương trình bồi dưỡng HSG các môn KHXH ở nhiều tài liệu chưa nhất quán và bài bản Vì vậy, hiệu trưởng cần chỉ đạo biên soạn tài liệu, xây dựng khung chương trình bồi dưỡng cần phải tham khảo nhiều loại sách đã viết, song chú trọng khắc sâu kiến thức cơ bản trước khi nâng cao và mở rộng Nhà trường phân công tới tổ KHXH, giáo viên cốt cán bộ môn trong tổ để biên soạn tài liệu, xây nội dung khung chương trình bồi dưỡng HSG các môn KHXH Cần có sự hợp lực của nhiều giáo viên giỏi, tâm huyết, có kinh nghiệm giảng dạy, thậm chí mời các chuyên
Trang 36gia của môn học phối hợp để xây dựng và biên soạn, thẩm định tài liệu bồi dưỡng HSG, trong đó cần có sự quan tâm động viên đầu tư thích đáng của nhà trường Việc dạy cũng phải đi từ dễ đến khó, từ đơn giản đến phức tạp Trong quá trình bồi dưỡng cần kiểm tra, đánh giá thường xuyên năng lực của học sinh, kịp thời điều chỉnh, bổ sung nội dung kiến thức cho phù hợp, nhằm đem lại hiệu quả cao nhất
* Tuyển chọn và bồi dưỡng giáo viên nòng cốt
Giáo viên nòng cốt được hiểu là những giáo viên có năng lực sư phạm tốt về các môn KHXH, có kiến thức chuyên môn vững vàng, có kinh nghiệm và tâm huyết với nghề Nhà trường cần có kế hoạch tạo dựng đội ngũ này bằng cách cho giáo viên được học, tập bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ, phát triển nghề nghiệp và chủ động sáng tạo trong công việc Công việc tuyển chọn và bồi dưỡng giáo viên thường được thực hiện ở tổ, nhóm chuyên môn Bắt đầu bằng việc các tổ chuyên môn họp bình chọn giáo viên, thành lập nhóm bồi dưỡng, sau đó phân công nhiệm vụ cho các thành viên trong nhóm lập kế hoạch, tổ chức sinh hoạt nhóm, sưu tầm tài liệu, làm đồ dùng, hội thảo chuyên đề,…Để nâng cao chất lượng giáo viên nòng cốt thì việc khuyến khích giáo viên tự học để nâng cao trình độ thường là con đường chủ yếu và hiệu quả nhất Ngoài ra giáo viên có thể dự giờ lẫn nhau hoặc trao đổi với chuyên gia, viết và phổ biến sáng kiến kinh nghiệm thông qua biên soạn sách, …
* Chọn đội tuyển học sinh giỏi
Để bồi dưỡng HSG, nhà trường cần phải bắt đầu từ khâu phát hiện học sinh có năng lực, năng khiếu Có thể nói ở mỗi học sinh đều tiềm ẩn những thế mạnh riêng, mà thế mạnh ấy không phải lúc nào cũng dễ dàng nhận thấy Từ chỗ nhận dạng được những năng lực tiềm ẩn của người học, phân loại được những học sinh nổi trội về năng lực, người giáo viên phải cá biệt hóa với hoạt động giảng dạy của mình Để thành lập đội tuyển HSG ở một môn học nào đó, thường thông qua tính điểm trung bình cộng của các bài kiểm tra để lựa chọn đội tuyển HSG Có thể phân biệt HSG ở trường THCS thành bốn đối tượng để từ đó lựa chọn đội tuyển HSG các môn KHXH như sau:
- HSG một môn học là đối tượng học sinh đủ điều kiện xếp môn học loại giỏi
theo quy định của Bộ GD&ĐT
- HSG toàn diện là đối tượng học sinh đủ điều kiện về học lực và hạnh kiểm để đạt danh hiệu HSG theo quy định của Bộ GD&ĐT
Trang 37- HSG về học lực là đối tượng học sinh đủ điều kiện xếp loại học lực giỏi theo
quy định của Bộ GD&ĐT
Đội tuyển HSG là đối tượng học sinh đã đạt một trong ba đối tượng HSG nêu
trên, nhưng có năng lực đặc biệt ở môn học KHXH nào đó, có khả năng tư duy sáng tạo và khả năng đạt được kết quả cao trong các kì thi chọn HSG các cấp được tổ chức
Trong thực tế, việc chọn lựa học sinh vào đội tuyển để bồi dưỡng nguồn HSG các môn KHXH thường là đối tượng thứ tư và thông qua các bài thi chọn đội tuyển
* Điều kiện cơ sở vật chất
Nhà trường cần có chính sách ưu tiên nhất định về cơ sở vật chất cho hoạt động bồi dưỡng HSG Đầu tư mua sắm trang thiết bị dạy học hiện đại, các nguồn tài liệu tham khảo cần thiết, trang bị phòng máy vi tính có nối mạng Internet, thường xuyên rà soát, bổ sung trang thiết bị, tài liệu cho phòng Thư viện, Thiết bị đồ dùng, Đặc biệt cần cập nhật nguồn tài liệu là các đề thi HSG các cấp, các tài liệu về HSG quốc gia, quốc tế, các địa chỉ liên hệ để trao đổi công tác bồi dưỡng HSG với các chuyên gia trong và ngoài nước
* Xây dựng quy chế thi đua khen thưởng
Tuyên dương, khen thưởng kịp thời đội ngũ giáo viên tham gia bồi dưỡng HSG và những học sinh đạt giải cao là nội dung quan trọng trong Quy chế thi đua khen thưởng Bên cạnh khen thưởng bằng vật chất cần chú ý khích lệ động viên về mặt tinh thần Cần vinh danh những giáo viên có thành tích bồi dưỡng HSG, học sinh đạt giải cao qua các bản tin, website, các buổi lễ, hội nghị tổng kết của nhà trường,…Trong Quy chế thi đua, giáo viên có thành tích trong công tác bồi dưỡng HSG chiếm tỷ trọng điểm lớn, được đề bạt đạt danh hiệu thi đua các cấp, tăng lương
sớm, là nguồn vị trí quan trọng của chi bộ, của nhà trường,
1.4 Một số vấn đề lý luận về quản lý hoạt động bồi dưỡng học sinh giỏi các môn khoa học xã hội ở trường trung học cơ sở
1.4.1 Chức năng, nhiệm vụ của hiệu trưởng trường trung học cơ sở
* Chức năng, nhiệm vụ của hiệu trưởng theo Điều lệ trường THCS, trường
trung học phổ thông và trường phổ thông có nhiều cấp học, được quy định như sau:
- Xây dựng, tổ chức bộ máy nhà trường;
Trang 38- Thực hiện các quyết nghị của Hội đồng trường được quy định tại khoản 3 Điều 20 của Điều lệ trường THCS, trường THPT, trường phổ thông có nhiều cấp học;
- Xây dựng quy hoạch phát triển nhà trường; xây dựng và tổ chức thực hiện kế hoạch nhiệm vụ năm học; báo cáo, đánh giá kết quả thực hiện trước Hội đồng trường
và các cấp có thẩm quyền;
- Thành lập các tổ chuyên môn, tổ văn phòng và các hội đồng tư vấn trong nhà trường; bổ nhiệm tổ trưởng, tổ phó; đề xuất các thành viên của Hội đồng trường trình cấp có thẩm quyền quyết định;
- Quản lý giáo viên, nhân viên; quản lý chuyên môn; phân công công tác, kiểm tra, đánh giá xếp loại giáo viên, nhân viên; thực hiện công tác khen thưởng, kỉ luật đối với giáo viên, nhân viên; thực hiện việc tuyển dụng giáo viên, nhân viên; ký hợp đồng lao động; tiếp nhận, điều động giáo viên, nhân viên theo quy định của Nhà nước;
- Quản lý học sinh và các hoạt động của học sinh do nhà trường tổ chức; xét duyệt kết quả đánh giá, xếp loại học sinh, ký xác nhận học bạ, ký xác nhận hoàn thành chương trình tiểu học cho học sinh tiểu học (nếu có) của trường phổ thông có nhiều cấp học và quyết định khen thưởng, kỷ luật học sinh;
- Quản lý tài chính, tài sản của nhà trường;
- Thực hiện các chế độ chính sách của Nhà nước đối với giáo viên, nhân viên, học sinh; tổ chức thực hiện quy chế dân chủ trong hoạt động của nhà trường; thực hiện công tác xã hội hoá giáo dục của nhà trường;
- Chỉ đạo thực hiện các phong trào thi đua, các cuộc vận động của ngành; thực hiện công khai đối với nhà trường
* Nhiệm vụ quản lý hoạt động bồi dưỡng HSG của Hiệu trưởng trường THCS cần tập trung vào các nội dung sau:
- Xây dựng kế hoạch hoạt động bồi dưỡng HSG của giáo viên dạy đội tuyển;
- Nội dung chương trình bồi dưỡng HSG của giáo viên dạy đội tuyển;
- Thực hiện kế hoạch bồi dưỡng HSG của giáo viên dạy đội tuyển;
- Hồ sơ, giáo án bồi dưỡng HSG của giáo viên dạy đội tuyển;
- Sử dụng thiết bị, đồ dùng dạy bồi dưỡng HSG của giáo viên dạy đội tuyển;
- Công tác tự học, tự bồi dưỡng của giáo viên dạy đội tuyển;
- Kiểm tra, đánh giá kết quả học tập học sinh của giáo viên dạy đội tuyển
Trang 391.4.2 Mục tiêu quản lý hoạt động bồi dưỡng học sinh giỏi
Nhằm góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả của hoạt động bồi dưỡng HSG các môn KHXH ở trường THCS đồng thời giúp cho hoạt động này đạt được mục tiêu bồi dưỡng, có nhiều học sinh được chọn dự thi và đạt giải cao trong các kỳ thi HSG các cấp, đáp ứng yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao và nâng cao
- Bồi dưỡng HSG các môn KHXH lớp 9 đã đạt giải cấp quốc gia để tham dự
kỳ thi chọn HSG cấp quốc tế (nếu có)
1.4.3 Nội dung quản lý hoạt động bồi dưỡng học sinh giỏi các môn khoa học xã hội ở trường trung học cơ sở
1.4.3.1 Xây dựng kế hoạch bồi dưỡng học sinh giỏi
Trong công tác xây dựng kế hoạch bồi dưỡng HSG nhà quản lý cần xác định
và hình thành các mục tiêu, phương hướng phát triển cho công tác bồi dưỡng; xác định và bảo đảm các nguồn lực để đạt được mục tiêu; lựa chọn những biện pháp tốt nhất để đạt được mục tiêu đó cụ thể:
- Thời gian bồi dưỡng căn cứ vào tình hình cụ thể để lựa chọn thời gian thông qua
các hình thức bồi dưỡng ở mục 1.3.6 cho phù hợp, qua thời khóa biểu được phân công;
- Phân công giáo viên đứng đội đúng người đúng việc có hiệu quả cao trong số
GV nòng cốt được lựa chọn và bồi dưỡng;
Trang 40- Nhà trường, giáo viên tổ chức thi chọn học sinh vào đội tuyển ngay trong hè
các môn KHXH từ lớp 6 đến lớp 9, tránh bỏ xót học sinh có năng lực;
- Tổ chức xây dựng nội dung, chương trình bồi dưỡng học sinh giỏi các môn KHXH một cách bài bản chất lượng, khoa học;
- Rà soát điều kiện cơ sở vật chất, chuẩn bị và phục vụ tốt nhất trong mục 1.3.7 cho công tác bồi dưỡng HSG nói chung và các môn KHXH nói riêng;
- Xây dựng quy chế thi đua khen thưởng, kinh phí cho công tác bồi dưỡng phù hợp, dân chủ, đi sâu vào động viên khen thưởng, tính thi đua cho giáo viên, học sinh đạt thành tích trong công tác HSG;
- Có chiến lược phối kết hợp các lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường sao cho công tác bồi dưỡng HSG trở thành phong trào và là trách nhiệm của các cấp các ngành, các tổ chức chính trị xã hội ở địa phương;
- Thống nhất lựa chọn các phương pháp và hình thức bồi dưỡng hợp lý trong mục 1.3.5 và mục 1.3.6 để đạt kết quả cao nhất;
- Khi lập kế hoạch, hiệu trưởng cần xét đến điều kiện thực tiễn, tính khả thi, tính dân chủ để phát huy sức mạnh tập thể, như năng lực đội ngũ giáo viên, nguồn học sinh mũi nhọn, từ đó đưa chỉ tiêu số HSG đạt được, đề xuất các biện pháp để đạt chỉ tiêu đó
- Chỉ rõ vai trò, chức năng nhiệm vụ của Ban giám hiệu, hiệu trưởng trong công tác quản lý hoạt động bồi dưỡng HSG các môn nói chung và môn KHXH nói riêng;
- Chỉ rõ vai trò, trách nhiệm của giáo viên đảm nhiệm công tác bồi dưỡng HSG theo quy định;
- Chỉ rõ vai trò, trách nhiệm của học sinh, của các bộ phận, các tổ chức trong
và ngoài nhà trường trong công tác bồi dưỡng HSG;
- Đưa ra các biện pháp quản lý phù hợp đặc biệt giao khoán chỉ tiêu số lượng HSG cho giáo viên, chú trọng đến các nội dung quản lý của Hiệu trưởng đối với hoạt
động bồi dưỡng HSG của giáo viên trong mục 1.4.1;
- Thực hiện tốt vai trò của hiệu trưởng trong công tác chỉ đạo phân quyền, phân cấp, để thực hiện chuẩn nét, kỷ cương, chịu trách nhiệm các nội dung kế hoạch trên
1.4.3.2 Tổ chức thực hiện bồi dưỡng học sinh giỏi các môn KHXH
Việc tổ chức thực hiện bồi dưỡng HSG các môn KHXH cấp THCS thì nhà
quản lý cần nắm được vai trò hiện thực hóa các mục tiêu theo kế hoạch đã xác định;