NGUỒN VỐN CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI Để bắt đầu hoạt động kinh doanh, chủ ngân hàng phải có một số vốn nhất định và đây là điều kiện tiên quyết không thể thiếu để một ngân hàng thành lập v
Trang 1MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ HUY ĐỘNG VỐN CỦA
NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.1 NGUỒN VỐN CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
Để bắt đầu hoạt động kinh doanh, chủ ngân hàng phải có một số vốn nhất định và đây là điều kiện tiên quyết không thể thiếu để một ngân hàng thành lập
và tiến hành các hoạt động kinh doanh Vốn kinh doanh của các ngân hàng thương mại là biểu hiện bằng tiền của toàn bộ các tài sản có của Ngân hàng Vốn kinh doanh của Ngân hàng thương mại được hình thành từ nhiều nguồn vốn khác nhau như vốn chủ sở hữu, vốn huy động tiền gửi, vốn từ phát hành tín phiếu…
Như vậy nguồn vốn của ngân hàng thương mại là toàn bộ các nguồn tiền ngân hàng tạo lập và huy động để cho vay, đầu tư hay đáp ứng các nhu cầu khác trong quá trình hoạt động kinh doanh của mình Nguồn vốn của Ngân hàng mà chúng ta quan tâm chủ yếu là nguồn vốn huy động trong quá trình hoạt động (Quản trị ngân hàng thương mại - Peter S Rose)
Cơ cấu nguồn vốn của ngân hàng thương mại bao gồm:
1.1.1 Vốn chủ sở hữu.
Đây là loại vốn ngân hàng có thể sử dụng lâu dài, sử dụng để mua sắm các trang thiết bị, xây dựng trụ sở, văn phòng… Nguồn hình thành vốn chủ sở hữu rất đa dạng tuỳ theo tính chất sở hữu, năng lực tài chính của chủ Ngân hàng cũng như yêu cầu và sự phát triển của thị trường Vốn chủ sở hữu có thể hình thành từ một số nguồn:
1.1.1.1 Nguồn vốn hình thành ban đầu
Tuỳ thuộc vào tính chất sở hữu ngân hàng mà nguồn hình thành vốn ban đầu là khác nhau Nếu là ngân hàng thuộc sở hữu nhà nước, vốn này do ngân sách Nhà nước cấp Nếu là ngân hàng cổ phần, các cổ đông đóng góp thông qua mua cổ phần hoặc cổ phiếu Ngân hàng liên doanh thì vốn do các bên liên doanh đóng góp Ngân hàng tư nhân là do vốn của tư nhân bỏ ra
Trang 21.1.1.2.Nguồn vốn bổ sung trong quá trình hoạt động
Trong quá trình hoạt động của ngân hàng, ngân hàng có thể tăng cường lượng vốn chủ theo nhiều phương thức khác nhau tuỳ thuộc vào điều kiện cụ thể Đó có thể là từ lợi nhuận: trong điều kiện thu nhập ròng dương, chủ ngân hàng có xu hướng gia tăng vốn chủ bằng cách chuyển một phần thu nhập ròng thành vốn Tỷ lệ tích luỹ này phụ thuộc vào đánh giá của chủ ngân hàng giữa tích luỹ với tiêu dùng Vốn chủ cũng có thể được bổ sung từ việc phát hành thêm cổ phiếu (ngân hàng cổ phần) hay góp thêm (với ngân hàng liên doanh), cấp thêm (ngân hàng thuộc sở hữu Nhà nước)…để mở rộng quy mô hoạt động hay để đáp ứng yêu cầu gia tăng vốn chủ cho phù hợp với yêu cầu của Ngân hàng Nhà nước Đây là hình thức thường được các ngân hàng sử dụng khi cần thêm một khối lượng vốn chủ đủ lớn
1.1.1.3 Các quỹ
Giống như nhiều doanh nghiệp sản xuất kinh doanh, ngân hàng cũng có nhiều quỹ với các mục đích khác nhau Các quỹ này thường được trích lập hàng năm nhằm bù đắp hay đề phòng những tổn thất có thể xảy ra Các quỹ này thuộc
sở hữu của chủ ngân hàng
1.1.1.4 Nguồn vay nợ có thể chuyển đổi thành cổ phần
Đối với ngân hàng thương mại, các khoản vay trung và dài hạn có khả năng chuyển đổi thành thành vốn cổ phần có thể coi là một bộ phận của vốn chủ
sở hữu do đặc điểm của nguồn vốn này là có thể sử dụng lâu dài và có thể không phải hoàn trả khi đến hạn
Vốn chủ sở hữư mặc dù chỉ chiếm một tỉ lệ nhỏ trong tổng nguồn vốn nhưng lại đóng một vai trò quan trọng đối với các ngân hàng thương mại Có thể nói đây là lá chắn cuối cùng về khả năng thanh toán của ngân hàng đối với các khoản nợ của ngân hàng Vốn chủ càng lớn thì khả năng chịu đựng của ngân hàng càng cao và là cơ sở cho ngân hàng thương mại đa dạng hoá các hoạt động – phân tán rủi ro, đồng thời tạo ra nhiều cơ hội gia tăng lợi nhuận Vốn chủ phải đảm bảo điều kiện là chiếm trên 8% so với tổng nguồn vốn của ngân hàng
Trang 3thương mại Vốn chủ là nguồn vốn quan trọng của ngân hàng thương mại, tuy nhiên đối với các nhà quản lý ngân hàng, vốn này không phải càng lớn càng có lợi vì vốn chủ càng lớn sẽ càng làm giảm tỷ suất lợi nhuận trên vốn tự có Do
đó, xác định lượng vốn tự có hợp lý là vấn đề mà các nhà quản lý và điều hành ngân hàng cần quan tâm Mức vốn chủ sở hữu cần hài hoà giữa lợi ích của chủ ngân hàng và lợi ích của khách hàng
1.1.2 Nguồn vốn huy động
Đây chính là nguồn vốn đóng vai trò chủ chốt trong hoạt động kinh doanh của ngân hàng thương mại Nhờ có nguồn vốn này mà ngân hàng có điều kiện cho vay, đầu tư và tham gia vào các hoạt động có khả năng sinh lời khác Nguồn vốn huy động được huy động chủ yếu từ hai nguồn chính:
1.1.2.1 Từ tiền gửi
Tiền gửi là nền tảng cho sự thịnh vượng và phát triển của ngân hàng Đây cũng là khoản mục phân biệt ngân hàng với các loại hình doanh nghiệp khác Tiền gửi là cơ sở chính cho các khoản cho vay và đầu tư nên cũng là nguồn gốc sâu sa của lợi nhuận Tiền gửi có thể chia thành hai loại chủ yếu là tiền gửi nhằm mục đích hưởng các lợi ích từ các dịch vụ mà ngân hàng cung cấp cho khách hàng có tài khoản ở ngân hàng và loại thứ hai là nhằm hưởng lãi suất ngân hàng trả cho các món tiền gửi có lỳ hạn xác định Các khoản tiền gửi nhằm mục đích hưởng các lợi ích từ các dịch vụ ngân hàng là các khoản tiền gửi không kỳ hạn và các khoản tiền gửi thanh toán Đây là các khoản chủ yếu sẽ sử dụng để thanh toán, chi trả cho các hoạt động mua hàng hoá, dịch vụ và các khoản chi khác được phát sinh một cách thường xuyên Với các khoản tiền gửi thanh toán thì khách hàng có thể gửi vào và rút ra bất cứ lúc nào cần để thanh toán Loại thứ hai là tiền gửi có kỳ hạn Đây là lại tiền gửi có sự thoả thuận về thời điểm rút tiền của khách hàng Đây là các khoản tiền được gửi vào nhằm mục đích thu lợi từ lãi ngân hàng trả cho khách hàng Loại thứ hai do có thời hạn xác định và thường là dài hơn so với tiền gửi không kỳ hạn nên có lãi suất
Trang 4cao hơn Vốn huy động tùe tiền gửi chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tổng nguồn vốn của ngân hàng thương mại Tuy nhiên do nguồn vốn này chỉ tạm thời nằm trong két của ngân hàng trong một khoản kỳ hạn nhất định nên việc sử dụng nguồn vốn này đòi hỏi ngân hàng phải có một lượng dự trữ nhất định để đảm bảo khả năng thanh toán cho khách hàng khi đến thời điểm đáo hạn hay khi khách hàng có nhu cầu thanh toán Nguồn vốn từ tiền gửi có kỳ hạn đem sử dụng sẽ an toàn hơn và ít gặp rủi ro do khách hàng rút vốn trước thời hạn
1.1.2.2 Từ đi vay
Ngân hàng thương mại sử dụng vốn từ tiền gửi để cho vay là chủ yếu tuy nhiên trong quá trình hoạt động có thể ngân hàng thương mại cũng cần gấp một
số lượng vốn mà không thể huy động ngay từ tiền gửi Khi đó ngân hàng sẽ phải huy động vốn bằng cách đi vay ngân hàng Trung ương, hay các tổ chức tín dụng khác hoặc vay trên thị trường vốn bằng cách phát hành tín phiếu hay trái phiếu,
kì phiếu…Viếc ngân hàng thương mại đi vay là không tránh khỏi trong quá trình hoạt động khi mà ngân hàng thương mại luôn cố gắnn tối đa hoá lợi nhuận bằng cách cho vay tối đa nhưng lại gặp lúc khách hàng có nhu cầu chi trả hoặc rút tiền
Ngoài ra ngân hàng thương mại cúng có thể có được vốn từ một số nguồn khác như vốn trong quá trình thanh toán hay vốn tài trợ uỷ thác…
Trang 51.2 HOẠT ĐỘNG HUY ĐỘNG VỐN CỦA NGÂN HÀNG
THƯƠNG MẠI 1.2.1 Vai trò của huy động vốn đối với ngân hàng thương mại
Tuỳ thuộc vào điều kiện kinh tế xã hội của mỗi quốc gia mà nghiệp vụ của các ngân hàng thương mại có thể khác nhau về phạm vi hay công nghệ ngân hàng Tuy nhiên, nhìn chung các ngân hàng thương mại có ba hoạt động chính như sau:
- Hoạt động huy động vốn
- Hoạt động sử dụng vốn
- Các hoạt động trung gian tài chinh khác Trong đó chúng ta đang xem xét đến hoạt động huy động vốn Hoạt động huy động vốn là hoạt động khởi đầu cho các hoạt động khác của ngân hàng thương mại và cũng là hoạt động cơ bản, quan trọng nhất đối với các hoạt động của ngân hàng thương mại Ngân hàng thương mại hoạt động với vai trò là trung gian tài chính của nền kinh tế nên một đặc điểm quan trọng là hoạt động chủ yếu bằng nguồn vốn huy động chứ không phải từ nguồn vốn chủ sở hữu Vì vậy để có nguồn vốn hoạt động kinh doanh, ngân hàng thuơng mại phải thực hiện các hoạt động nhằm thu hút các nguồn vốn tạm thời chưa được sử dụng trong nền kinh tế thông qua các hoạt động nhận tiền gửi, phát hành kỳ phiếu, trái phiếu hay đi vay từ các tổ chức tín dụng khác hoặc từ ngân hàng trung ương Đó chính là hoạt động huy động vốn của ngân hàng thương mại Vai trò của huy động vốn thực chất xuất phát từ vai trò của vốn đối với hoạt động của ngân hàng thương mại
Vốn của một ngân hàng thương mại đóng vai trò sống còn trong việc duy trì các hoạt động thường nhật và đảm bảo cho ngân hàng có khả năng phát triển lâu dài Vai trò của vốn được thể hiện trong các mặt sau:
Trang 61.2.1.1 Điều kiện để thành lập, tồn tại và chủ động trong kinh doanh
Đối với bất cứ loại hình knh doanh nào, vốn luôn là yếu tố đóng vài trò then chốt Vốn phản ánh năng lực cũng như quyết định khả năng phát triển cua doanh nghiệp Đặc biệt trong lĩnh vực ngân hàng, vốn là điều kiện tiên quyết, là
cơ sở để ngân hàng tồn tại và phát triển Vốn cần thiết cho mọi hoạt động của ngân hàng kể cả khi chưa đi vào hoạt động- mua sắm thiết bị, xây dựng cơ sở hạ tầng, thuê nhân viên… Trong tổng số vốn của ngân hàng thì vốn chủ sở hữu chiếm một tỉ lệ rất khiêm tốn, phần còn lại là vốn huy động Một nguồn vốn dồi dào, chất lượng sẽ giúp ngân hàng tự chủ trong kinh doanh, hạn chế việc bị lỡ các cơ hội kinh doanh do vốn Do đó muốn mở rộng hoạt động kinh doanh của mình thì ngân hàng cần phải liên tục bổ sung, tăng trưởng nguồn vốn cả về vốn chủ sở hữu và vốn huy động Trong đó dặc biệt quan trọng là nguồn vốn huy động
1.2.1.2 Cơ sở tạo niềm tin cho khách hàng và quyết định quy mô kinh doanh
Khả năng thanh khoản của vốn quyết định sự tồn tại của ngân hàng thương mại Vốn tạo niềm tin cho công chúng và cũng là sự đảm bảo đối với chủ nợ (bao gồm cả người gửi tiền) về sức mạnh tài chính của ngân hàng Ngân hàng cần phải có một lượng vốn đủ mạnh để có thể đảm bảo với những người đi vay ngân hàng là có thể đáp ứng các nhu cầu tín dụng của họ trong mọi trường hợp Nếu như vốn của ngân hàng không đủ lớn để đáp ứng nhu cầu tín dụng của khách hàng, ngay lập tức sẽ tạo ra hiện tượng rút tiền ồ ạt hay chấm dứt quan hệ tín dụng của khách hàng với ngân hàng gây hậu qủa nghiêm trọng có thể dẫn tới phá sản
Vốn là nhân tố quan trọng ảnh hưởng tới khả năng mở rộng hay thu hẹp hoạt động tín dụng cũng như các hoạt động khác của ngân hàng Khả năng tự chủ về vốn tạo tiền đề cho ngân hàng mở rộng quan hệ tín dụng với nhiều thành phần kinh tế, mở rộng cả quy mô lẫn gia tăng chất lượng tín dụng Điều này sẽ thu hút ngày càng nhiều khách hàng đến với ngân hàng và tất nhiên ngân hàng
Trang 7sẽ thu được ngày càng nhiều lợi nhuận hơn Với xu thế gia tăng các dịch vụ và tham gia nhiều hạot động hơn trên thị trường, một lượng vốn đủ lớn là điều kiện cần thiết để ngân hàng kinh doanh trên nhiều lĩnh vực Với hình thức kinh doanh đa năng này, ngân hàng sẽ phân tán được rủi ro, nâng cao lợi nhuận và tăng khả năng cạnh tranh trên thị trường
1.2.1.3 Phương tiện điều tiết tăng trưởng
Vốn được xem như một phương tiện điều tiết sự tăng trưởng, giúp đảm bảo sự tăng trưởng của một ngân hàng có thể được duy trì ổn định lâu dài Cả các cơ quan quản lý ngân hàng và thị trường tài chính đều đòi hỏi vốn ngân hàng cần được củng cố, bổ sung tương xứng với quy mô rủi ro của ngân hàng Một ngân hàng mở rộng quá nhanh hoạt độn huy động vốn và cho vay sẽ nhận được dấu hiệu của thị trường và các cơ quan quản lý yêu cầu kiềm chế tốc độ tăng trưởng hoặc ngân hàng cần phải bổ sung thêm vốn
1.2.2 Các hình thức huy động vốn của ngân hàng thương mại
1.2.2.1 Tiền gửi
Tiền gửi của khách hàng là nguồn lực quan trọng của ngân hàng thương mại Khi các ngân hàng hoạt động, nghiệp vụ đầu tiên là mở các tài khoản tiền gửi để giữ hộ và thanh toán hộ khách hàng Bằng cách đó, ngân hàng huy động tiền từ các doanh nghiệp, các tổ chức và dân cư
Tiền gửi là nguồn tiền quan trọng, chiếm tỉ trọng lớn trong nguồn tiền của ngân hàng Để gia tăng tiền gửi trong môi trường cạnh tranh và để có được nguồn tiền có chất lượng ngày càng cao, các ngân hàng đã đưa ra và thực hiện nhiều hình thức huy động khác nhau:
a) Tiền gửi tiết kiệm của dân cư
Đây là một hình thức huy động truyền thống của ngân hàng Các tầng lớp dân cư đều có các khoản thu nhập ta,j thời chưa sử dụng (các khoản cần tiết kiệm) Trong điều kiện có khả năng tiếp cận với ngân hàng, họ đều có thể gửi tiết kiệm nhằm thực hiện các mục tiêu bảo toàn à sinh lời đối với các khoản tiết
Trang 8kiệm, đặc biệt là nhu cầu bảo toàn Nhằm thu hút ngày càng nhiều tiền tiết kiệm, các ngân hàng đều cố gắng khuyến khích dân cư thay đổi thói quen giữ vàng và tiền mặt tại nhà bằng cách mở rộng mạng lưới huy động, đưa ra các hình thức huy động đa dạng và lãi suất cạnh tranh hấp dẫn như các kì hạn khác nhau, mở cho mỗi người nhiều trương mục tiết kiệm hoắc sổ tiết kiệm cho mỗi
kì hạn và mỗi lần gửi khác nhau Sổ tiết kiệm không thể dùng để mua hàng nhưng có thể dùng để thế chấp vay vốn nếu ngân hàng đồng ý
b) Tiền gửi thanh toán
Đây là tiền của doanh nghiệp hay cá nhân gửi vào ngân hàng nhằm mục đích nhờ ngân hàng giữ và thanh toán hộ Trong phạm vi số dư cho phép, các nhu cầu chi tiêu của khách hàng sẽ được ngân hàng thực hiện Các khoản thu bằng tiền của doanh nghiệp và cá nhân sẽ được nhập vào tiền gửi thanh toán theo yêu cầu Nhìn chung lãi suất của các khoản tiền gửi thanh toán rất thấp (có thể bằng không) Thay vào đó, chủ tài khoản sẽ được sử dụng các dịch vụ với mức phí thấp Ngân hàng mở các tài khoản tiền gửi thanh toán (tài khoản có thế phát sec) cho khách hàng với thủ tục rất đơn giản Yêu cầu của ngân hàng là khách hàng phải có tiền và chỉ thanh toán trong phạm vi số dư Một ngân hàng
có thể kết hợp tài khoản tiền gửi thanh toán với tài khoản cho vay Một số ngân hàng sử dụng nhiều hình thức của tài khoản thanh toán nhằm cạnh tranh với các
tổ chức tín dụng khác
c) Tiền gửi có kì hạn của doanh nghiệp và các tổ chức xã hội
Nhiều khoản thu bằng tiền của các doanh nghiệp và các tổ chức xã hội sẽ được chi trả sau một thời gian xác định Tiền gửi thanh toán này rất thuận tiện cho các hoạt động thanh toán nhưng lãi suất lại thấp Do đó để đáp ứng nhu cầu tăng thu của các doanh nghiệp và các tổ chức xã hội ngân hàng đã đưa ra hình thức gửi tiền có kì hạn Theo đó, người gửi không được sử dụng các hình thức thanh toán giống như tiền gửi thanh toán Nếu cần chi tiêu khách hàng phải đến ngân hàng để rút tiền ra Tiền gửi có kì hạn mặc dù không thuận tiện bằng tiền gửi thanh toán nhưng có ưu điểm là có lãi suất cao hơn
Trang 9d) Tiền gửi của các tổ chức tín dụng khác
Nhằm mục đích nhờ thanh toán hộ và một số mục đích khác, các ngân hàng thương mại có thể gửi tiền tại các ngân hàng khác nhưng quy mô của nguồn này thưòng không lớn
1.2.2.2 Tiền vay
Tiền gửi là nguồn tiền quan trọng nhất của ngân hàng thương mại nhưng ngân hàng thương mại cũng cần phải đi vay thêm nếu thấy cần thiết Tại nhiều quốc gia, ngân hàng Trung ương thường quy định tỉ lệ giữa nguồn tiền huy động và vốn chủ sở hữu Do vậy nhiều ngân hàng trong từng giai đoạn cụ thể phải vay mượn thêm để đáp ứng nhu cầu chi trả khi khả năng huy động bị hạn chế
a) Vay ngân hàng Trung ương
Đây là khoản vay nhằm mục đích giải quyết các nhu cầu chi trả cấp bách của ngân hàng thương mại Trong trường hợp thiếu hụt dự trữ (thiếu hụt dự trữ bắt buộc, dự trữ thanh toán) ngân hàng thương mại thường vay ngân hàng trung ương Hình thức cho vay chủ yếu thường là ngân hàng trung ương tái chiết khấu (hay tái cấp vốn) Các thương phiếu đã được các ngân hàng thương mại chiết khấu trở thành tài sản của họ Khi cần tiền ngân hàng thương mại đem các thương phiếu lên ngân hàng trung ương tái chiết khấu Nghiệp vụ này làm giảm thương phiếu của ngân hàng thương mại và dự trữ tại ngân hàng Trung ương tăng lên Ngân hàng Trung ương điều khiển quá trình này một cách chặt chẽ, ngân hàng thương mại phải thực hiện các điều kiện đảm bảo và kiểm soát nhất định Thông thường ngân hàng Trung ương chỉ tái chiết khấu đối với những thương phiếu có chất lượng (thưòi gian đáo hạn ngắn, khả năng trả nợ cao) và phù hợp với mục tiêu của ngân hàng Trung ương trong từng thời kì Trong điều kiện chưa có thương phiếu, ngân hàng Trung ương cho ngân hàng thương mại vay dưới hình thức tái cấp vốn theo hạn mức tín dụng nhất định
b) Vay của các tổ chức tín dụng khác
Trang 10Đây là nguồn các ngân hàng vay mượn lẫn nhau và vay của các tổ chức tín dụng khác trên thị trường liên ngân hàng Các ngân hàng không có dữ trữ vượt mức do có kết dư gia tăng bất ngờ về các khoản tiền huy động hoặc giảm cho vay sẽ có thể sẵn lòng cho các ngân hàng khác vay để tìm kiếm lãi suất cao hơn Ngược lại các ngân hàng đang thiếu hụt dự trữ có nhu cầu vay mượn tức thời để đảm bảo thanh khoản Như vậy nguồn vay từ các ngân hàng khác là để đáp ứng nhu cầu dự trữ và chi trả cấp bách trong nhiều trường hợp nó bổ sung hoặc thay thế cho nguồn vay từ ngân hàng Trung ương Quá trình vay mượn rất đơn giản: Ngân hàng đi vay chỉ cần vay mượn trực tiếp với ngân hàng cho vay hoặc thông qua ngân hàng đại lí hoặc ngân hàng Trung ương Khoản vay có thể không cần bảo đảm bằng các chứng khoán của kho bạc Kết quả là dự trữ của ngân hàng cho vay giảm đi và của ngân hàng đi vay tăng lên
c) Vay trên thị trường vốn
Giống như các doanh nghiệp, các ngân hàng cũng vay mượn bằng cách phát hành các giấy nợ (kì phiếu, tín phiếu, trái phiếu) trên thị trường vốn Nhiều ngân hàng thương mại thiếu nguồn tiền trung và dài hạn dẫn đến không đáp ứng được nhu cầu cho vay và đầu tư trung và dài hạn Thông thường đây là khoản vay không có đảm bảo Những ngân hàng có uy tín hoặc trả lãi suất cao sẽ vay được nhiều hơn, còn các ngân hàng nhỏ thường khó vay trực tiếp bằng cách này, họ phải vay thông qua các ngân hàng đại lí hoặc được sự bảo lãnh của ngân hàng đầu tư Khả năng vay còn phụ thuộc vào trình độ phát triển của thị trường tài chính, tạo khả năng chuyển đổi các công cụ nợ dài hạn của ngân hàng Nghiệp vụ này tương đối phức tạp: ngân hàng cần nghiên cứu kĩ thị trường để quyết định quy mô, mệnh giá lãi suất và thời hạn vay mượn thích hợp Các vấn
đề chuyển nhượng, điều chỉnh lãi suất, bảo quản hộ…cũng cần được quan tâm
1.2.2.3 Các khoản khác
Loại này bao gồm nguồn uỷ thác, nguồn trong thanh toán, các nguồn khác
a) Tiền uỷ thác