Những đặc trưng cơ bản của các giai đoạn đô thị hóa thành phố Tuy Hòa

Quá trình đô thị hóa diễn ra song song với động thái phát triển không gian kinh tế xã hội. Trình độ đô thị hóa phản ánh trình độ phát triển của lực lượng sản xuất, văn hóa và cách thức tổ chức đời sống xã hội của một đô thị.

NHỮNG ĐẶC TRƢNG CƠ BẢN CỦA CÁC GIAI ĐOẠN ĐÔ THỊ HÓA

THÀNH PHỐ TUY HÒA

ThS KTS Nguyễn Hữu Ninh

Phó Trưởng Khoa Kiến trúc, Trường Đại học Xây dựng Miền Trung

Tóm tắt: Quá trình đô thị hóa diễn ra song song với động thái phát triển không

gian kinh tế xã hội Trình độ đô thị hóa phản ánh trình độ phát triển của lực lượng sản xuất, văn hóa và cách thức tổ chức đời sống xã hội của một đô thị

Từ khóa: Đô thị hóa, giai đoạn, phát triển

1 Thời kỳ phong kiến

Đô thị Tuy Hòa thời phong kiến

phần lớn dựa vào các trung tâm chính trị

- hành chính, kết hợp với tổ chức đồn trú,

tạo nên hạt nhân của thành phần “thành”

Để cung ứng ban đầu cho những nhu cầu

thiết yếu của đô thị thường hình thành

một điểm thương mại (chợ và các phố

chợ) hoặc “phường” của các hiệp thợ thủ

công vừa sản xuất vừa bán hàng: đó là

thành phần “thị” được cấu trúc bên cạnh

thành phần “thành”

Chính sách của các triều đại phong

kiến luôn bảo vệ cho nền kinh tế tiểu

nông Việt Nam, là nền kinh tế chủ đạo

của thời điểm đó, nên thường xuyên kiềm

chế của đô thị với những thiết chế chặt

chẽ, chỉ khuyến khích những hoạt động

phi nông nghiệp có mục tiêu phục vụ bộ

máy cai trị và phát triển nông nghiệp Do

vậy, trong chính sách quản lý đô thị, nổi

lên ba điểm sau:

Một là: quốc sách “dĩ nông vi bản,

dĩ thương vi mạt” trọng nghề nông, ức

chế nghề thương của Nhà nước phong

kiến đã ăn sâu vào tâm lý người Việt thời

đó nên trong hoạt động kinh tế họ rất coi

thường nghề thương mại

Hai là: Nhà nước quân chủ không

cho các đô thị được quyền tự quản như

chính sách đã được thực hiện cùng thời

ở châu Âu Nhà nước muốn thông qua phần “đô” được tổ chức chặt chẽ, có hệ thống, để nắm trọn vẹn quyền kiểm soát

và khai thác có điều kiện phần “thị” của

đô thị Hậu quả của chính sách này, đồng thời cũng là hiện tượng nổi bật trong lịch sử là đa phần các đô thị cổ chỉ nhất thời phát triển rồi suy thoái dần, có

đô thị biến mất và lại hòa vào với nông thôn như thuở ban đầu

Ba là: Nền kinh tế tiểu nông tự cung

tự cấp đó đã tạo điều kiện tích cực cho đô thị Tuy Hòa xưa phát triển tuy không rực

rỡ nhưng bền vững, khuyến khích các hoạt động phi nông nghiệp cần thiết bổ sung cho nhu cầu trong cuộc sống thường ngày của người nông dân, được phát triển tại chổ ngay trong lòng nông thôn Các làng nghề, các hiệp thợ thủ công, các chợ làng được hòa trong nông thôn do đó là mầm móng của nền kinh tế hàng hóa Nền kinh tế tự cung tự cấp và nền kinh tế hàng hóa đối lập nhau về tính chất, nhưng lại song song tồn tại trong một thiết chế quản lý chung, phản ánh kết cấu kinh tế đặc trưng của làng xã thời

đó, một mặt giúp ổn định các làng xã, mặt khác kìm hãm làm chậm lại quá trình

đô thị hóa của đất nước Đặc điểm của đô

thị Tuy Hòa giai đoạn này là sự hòa đồng

của thành thị vào nông thôn

2 Thời kỳ Pháp thuộc:

Đô thị Tuy Hòa thời kỳ Pháp thuộc

chịu chung chính sách thuộc địa nói

chung nhằm chủ yếu vơ vét tài nguyên

thiên nhiên quý giá và bóc lột công nhân

bản xứ rẻ mạt Để khai thác được lâu

dài, về mặt chính trị thực dân đã dùng

chính sách “chia để trị” với tổ chức các

huyện, tỉnh quy mô nhỏ, tách riêng các

tỉnh, huyện dân tộc ít người dù dân số

không đông Tuy Hòa thuộc mạng lưới

đô thị hành chính nhỏ kèm theo đồn trú

được hình thành rải đều trên khắp lãnh

thổ đất nước, cơ sở hạ tầng còn nghèo

nàn, kém phát triển

Các đô thị hành chính này hầu như

không có các cơ sở hoạt động kinh tế

thúc đẩy, nên tốc độ tăng trưởng rất chậm

chạp Hiện tượng mới của thời kỳ này là

đô thị có xu hướng bắt đầu tách biệt khỏi

nông thôn, có hoạt động kinh tế xã hội

riêng, có cơ chế quản lý riêng Mức sống

vật chất và tinh thần ở đô thị dần được

nâng cao hơn nông thôn, kiểu sống đô thị

văn minh hơn bắt đầu được hình thành

Cũng do vậy, sự khác biệt về mức sống,

lối sống giữa thành thị và nông thôn, giữa

thành phố lớn và đô thị nhỏ cũng bắt đầu

phát sinh từ thời kỳ này Một hệ thống

luật lệ quản lý đô thị kiểu phương Tây

khá chặc chẽ cũng như phương pháp quy

hoạch đô thị được áp dụng Các tầng lớp

xã hội đô thị, như tầng lớp viên chức, trí

thức, tầng lớp thương nhân, tầng lớp

công nhân và lao động dịch vụ ngày một

rõ nét phân tầng Trong cấu trúc đô thị,

những vị trí thuận lợi nhất dành cho các

công thự của bộ máy cai trị, các dinh thự

cho các viên chức cao cấp đế quốc, phong kiến Trường học, bệnh viện được

bổ sung, đường xá được mở mang, chỉnh trang Tuy thương nghiệp chưa được coi trọng nhưng cũng hình thành chợ, phố chợ, phố buôn bán Môi trường đô thị được cải thiện dần từng bước

Đô thị, tuy đã có màu sắc công nghiệp, thương nghiệp dịch vụ, song được ưu tiên ưu đãi chỉnh trang chủ yếu tập trung vào công sở, nhà ở của các viên chức thượng lưu, trung lưu trong bộ máy hành chính, cai trị Đô thị bước đầu thay đổi về hình thức nhưng chưa thay đổi về chất cơ bản Khu công nghiệp, khu thương mại, khu văn hóa vui chơi giải trí chưa hình thành riêng biệt mà còn xen cài với nhau Phân khu đô thị chủ yếu dựa theo mức chỉnh trang cho các khu ở của các tầng lớp xã hội khác nhau

Đó cũng là cấu trúc đặc trưng của

đô thị Tuy Hòa thời kỳ này khi mà nền kinh tế chủ yếu vẫn là kinh tế nông nghiệp chưa bước vào thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa Nhưng khách quan nhìn nhận, Pháp là một nước có nền văn hóa văn minh sớm phát triển của châu Âu, kiến trúc quy hoạch của Pháp

đã đạt được tới một đỉnh cao Những kiến trúc xây dựng đô thị Pháp để lại là những tài sản có giá trị cần trân trọng khai thác phát triển cho những giai đoạn kế tiếp

3 Thời kỳ trước tháng 4 năm 1975:

Sau khi cuộc Trường kỳ kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp kết thúc(1954) nước ta bước vào giai đoạn mới: đất nước bị chia cắt làm hai, với hai chế độ chính trị khác nhau, vừa có hòa bình, vừa có chiến tranh, và đã diễn ra hai định hướng đô thị hóa khác nhau ở

hai miền Ở miền Bắc có chủ trương đẩy

mạnh xây dựng Chủ nghĩa Xã hội tiến tới

sản xuất lớn tập trung, đẩy mạnh công

nghiệp hóa đi đôi với sự gia tăng tốc độ

đô thị hóa, đẩy mạnh sản xuất nông

nghiệp đi đôi với hợp tác hóa, cơ khí hóa,

thủy lợi hóa, hóa học hóa, với một quan

điểm quốc phòng tích cực, xây dựng các

công trình trọng điểm sâu vào trong lục

địa trung du, miền núi

Ở miền Nam, sự xáo trộn dân cư

nông thôn dồn vào các ấp chiến lược để

chống chiến tranh du kích đồng thời đẩy

mạnh xây dựng hệ thống đường giao

thông và sân bay chiến lược, xây dựng

gấp rút hệ thống công trình phòng thủ và

hệ thống đô thị bên cạnh hệ thống căn cứ

quân sự Quy hoạch bảo đảm tính an toàn

cao và không tính đến sự phát triển lâu

bền Tốc độ đô thị hóa thời kỳ này diễn

ra nhanh chóng, nhưng mục tiêu chủ yếu

là phục vụ kịp thời bộ máy chiến tranh

khổng lồ cần hình thành cấp tốc Cho nên

đô thị Tuy Hòa mang tính chất dịch vụ

chứ không mang tính sản xuất Hạ tầng

cơ sở mang tính bán vĩnh cữu và tạm

thời, nhất là hệ thống xử lý chất thải đô

thị, và nhà ở của tầng lớp lao động Các

công trình lợi ích công cộng phục vụ

đông đảo nhân dân thiếu rất nhiều

Để bảo vệ các căn cứ quân sự, chiến

lược phân bố dân cư vào đô thị là xây

dựng các khu gia binh xung quanh sân

bay, kho bom đạn, kho nhiên liệu Nhìn

chung, cấu trúc của đô thị Tuy Hòa thời

kỳ này bao gồm các chức năng: Khu

công sự, kho vũ khí, quân lương, sân bay,

đồn trú và khu gia binh, tách biệt thành

một khu riêng Khu thượng lưu trong bộ

máy viên chức và tư sản tài chính,

thương mại, công nghiệp với những công

sở, những khu phố cho thương mại, vui chơi giải trí, ngân hàng, khách sạn Khu của những người thu nhập thấp và lao động nghèo, thường là những khu nhà ổ chuột, thiếu tiện nghi tối thiểu ở ven đô hoặc các hẽm Nổi lên rõ nhất thông qua các hoạt động của đô thị là tính chất của

đô thị quân sự - hành chính và dịch vụ

Đô thị Tuy Hòa thời kỳ này bộc lộ những yếu kém như thiếu các cơ sở sản xuất, không thúc đẩy thương mại, dịch

vụ phát triển Thiếu các công trình lợi ích công cộng phục vụ quảng đại quần chúng Môi trường vệ sinh công cộng

và kết cấu hạ tầng kỹ thuật còn chắp vá, tạm thời Tuy nhiên thời kỳ này cũng để lại nhiều cơ sở vật chất kỹ thuật có thể

kế thừa tận dụng có hiệu quả được, trong bối cảnh của một nền kinh tế kiệt quệ thời đó [1]

4 Thời kỳ sau giải phóng thống nhất đất nước:

Ngày 1-4-1975, tỉnh Phú Yên được hoàn toàn giải phóng, chấm dứt cuộc chiến tranh đầy gian khổ và hy sinh Ngày 3-11-1975, Bộ chính trị, Nhà nước

và Chính phủ quyết định nhập hai tỉnh Phú Yên và Khánh Hòa thành tỉnh Phú Khánh Thị xã Tuy Hòa được xác định là trung tâm kinh tế, văn hóa của bắc Phú Khánh, nhưng thị xã Tuy Hòa cũng như các huyện thị và cả miền Nam dưới chế

độ Mỹ - Ngụy là nơi tiêu thụ hàng hóa của nước ngoài và từ các đô thị lớn nhập vào Các ngành nghề thủ công truyền thống không có điều kiện phát triển Công nghiệp và tiểu thủ công nghiệp nghèo nàn và nhỏ bé, chỉ phục vụ cho sinh hoạt và chiến tranh Ruộng đất nhiều

nơi bị bỏ hoang, cần phải được khai

hoang phục hóa

Các ngành nghề sản xuất từng

bước được khôi phục mở rộng Tuy đạt

được một số thành tựu bước đầu, nhưng

nhìn chung trên địa bàn tỉnh Phú Yên

(bắc Phú Khánh) việc đầu tư chưa

tương xứng và khó khăn còn rất lớn Cơ

sở hạ tầng vốn nhỏ bé lại đang ở tình

trạng xuống cấp nghiêm trọng Các

tuyến giao thông liên tỉnh, huyện xã vẫn

ở trong thời kỳ trước năm 1975 Cả tỉnh

làm được vài tuyến đường phục vụ xây

dựng vùng kinh tế mới nhưng chỉ sử

dụng được trong mùa khô, mùa mưa

giao thông liên lạc bị chia cắt Điện lực

kém, hệ thống cấp nước chưa có

5 Thời kỳ sau tái lập tỉnh đến nay:

Từ khi trở lại tỉnh lỵ (tháng

7/1989), Tuy Hòa được đầu tư mạnh mẽ

về hạ tầng cơ sở nhằm vươn lên tương

xứng với trung tâm kinh tế, chính trị,

văn hóa của tỉnh Đồng thời nhiều cơ sở

kinh tế, công trình công cộng, phúc lợi

xã hội có kiến trúc hiện đại được xây

dựng làm thay đổi nhanh chóng diện

mạo đô thị, kéo theo các hoạt động

thương mại, dịch vụ thêm nhộn nhịp,

sôi động Với quá trình đô thị hóa nhanh chóng đó, ngày 5/1/2005, Chính phủ có Nghị định 03/2005/NĐ-CP thành lập Tp Tuy Hòa thuộc tỉnh Phú Yên Theo đó, thành phố Tuy Hòa được thành lập trên cơ sở toàn bộ diện tích tự nhiên, dân số và các đơn vị hành chính của Thị xã Tuy Hòa và xác nhập xã An Phú (thuộc huyện Tuy An trước đây) vào thành phố Tuy Hòa Đến nay khu vực nội thành thành phố gồm 12 phường: Phường 1 đến phường 9, Phú Thạnh, Phú Đông, Phú Lâm; Khu vực ngoại thành có 4 xã: Bình Ngọc, Bình Kiến, Hoà Kiến, An Phú

Kết luận: Quá trình đô thị hóa là

quá trình phát triển, đồng hành cùng với

nó là công nghiệp hóa Đô thị nào cũng

sẽ trải qua các thời kỳ phát triển với nhiều cơ hội, khó khăn và thách thức tương ứng Hiểu rõ về bản chất, quy luật phát triển đô thị hóa sẽ góp phần định hướng cho đô thị đó phát triển nhanh và tránh được các hệ quả xấu do quá trình này mang lại, đồng thời dự báo được tương lai của thành phố để từ đó có những bước đi, những chính sách và quy hoạch hợp lý

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Nguyễn Thế Bá 2009 Quy hoạch xây dựng phát triển đô thị, NXB Xây dựng,

Hà Nội

[2] Đàm Trung Phường 2005 Đô thị Việt Nam, NXB Xây dựng, Hà Nội

[3] UBND Tỉnh Phú Yên 2005 Phú Yên thế và lực mới trong thế kỷ XXI, NXB Chính

trị Quốc gia

[4] Nguyễn Thị Kim Hoa 2007 Phú Yên trong chiều sâu cội nguồn, NXB Văn hóa

Thông tin, Hà Nội