Sự phát triển của chủ nghĩa tư bản và tác động của nó đến tương lai của chủ nghĩa xã hội

Mâu thuẫn đó chỉ có thể giải quyết bằng một cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa, thiết lập hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa với quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa nhằm mở đường cho lực lượng sản xuất phát triển.

SỰ PHÁT TRIỂN CỦA CHỦ NGHĨA TƯ BẢN

VÀ TÁC ĐỘNG CỦA NÓ ĐẾN TƯƠNG LAI CỦA CHỦ NGHĨA XÃ HỘI

ThS Lê Thị Mến

Khoa Lý luận Chính trị, Trường Đại học Xây dựng Miền Trung

Tóm tắt: Ngày nay, với sự phát triển mạnh mẽ của cuộc cách mạng khoa học và

công nghệ hiện đại, lực lượng sản xuất của chủ nghĩa tư bản có tính xã hội hóa

cao đã mang tính chất toàn cầu ngày càng mâu thuẫn với quan hệ sản xuất tư

nhân tư bản chủ nghĩa Mâu thuẫn đó chỉ có thể giải quyết bằng một cuộc cách

mạng xã hội chủ nghĩa, thiết lập hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa

với quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa nhằm mở đường cho lực lượng sản xuất

phát triển

Từ khoá: Chủ nghĩa tư bản (CNTB), chủ nghĩa xã hội (CNXH), chủ nghĩa

cộng sản, lực lượng sản xuất, khoa học - công nghệ

1 Đặt vấn đề

Chủ nghĩa tư bản phát triển qua hai

giai đoạn là CNTB tự do cạnh tranh và

CNTB độc quyền mà giai đoạn tột cùng

của nó là CNTB độc quyền nhà nước

Sự ra đời, tồn tại và phát triển của

CNTB đã đem lại những thành tựu nhất

định cho xã hội loài người Tuy nhiên,

bên cạnh đó, CNTB cũng đã gây ra

những tiêu cực mang tính toàn cầu

CNTB hiện đại ngày nay đã tự điều

chỉnh để thích nghi với điều kiện, tình

hình mới của thế giới Tuy vậy, những

yếu tố bất ổn định trong bản thân nền

kinh tế tư bản chủ nghĩa vẫn còn nguyên

vẹn Điều đó có ảnh hưởng và tác động

rất lớn cho sự ra đời của CNXH - với tư

cách là một xã hội tốt đẹp hơn so với

CNTB - trên phạm vi toàn thế giới

2 Sự phát triển của CNTB và tác

động của nó đến tương lai của chủ

nghĩa xã hội

Trước hết, hãy xem xét những mặt

tích cực của CNTB đối với sự phát triển của

sản xuất xã hội Những thành tựu đó là:

Thứ nhất, về phát triển lực lượng

sản xuất Quá trình phát triển của CNTB

đã làm cho lực lượng sản xuất phát triển mạnh mẽ với trình độ kỹ thuật và công nghệ ngày càng cao: từ kỹ thuật thủ công lên kỹ thuật cơ khí, sang tự động hóa, tin học hóa và công nghệ hiện đại

Cùng với sự phát triển của kỹ thuật và công nghệ là quá trình giải phóng sức lao động, nâng cao hiệu quả khám phá

và chinh phục thiên nhiên của con người, đưa kinh tế nhân loại bước vào thời đại của kinh tế tri thức

Thứ hai, chuyển nền sản xuất nhỏ

thành nền sản xuất lớn hiện đại Sự ra đời của CNTB đã giải phóng loài người thoát khỏi đêm trường trung cổ của xã hội phong kiến, đoạn tuyệt với nền kinh

tế tự nhiên, chuyển sang phát triển kinh

tế hàng hóa tư bản chủ nghĩa CNTB ra đời chưa được 100 năm mà đã tạo ra được đống của cải vật chất khổng lồ bằng tất cả các xã hội trước cộng lại

Thứ ba, thực hiện xã hội hóa sản

xuất CNTB đã thúc đẩy nền sản xuất hàng hóa phát triển mạnh và đạt tới mức điển hình nhất trong lịch sử, cùng với nó

là quá trình xã hội hóa sản xuất cả về chiều rộng lẫn chiều sâu Đó là sự phát

triển của quá trình phân công lao động

xã hội, sản xuất tập trung với qui mô

hợp lý, chuyên môn hóa sản xuất và hợp

tác lao động sâu sắc, mối liên hệ kinh tế

giữa các đơn vị, các ngành, các lĩnh vực

ngày càng chặt chẽ,…Tất cả làm cho các

quá trình sản xuất phân tán, nhỏ lẻ được

liên kết với nhau và phụ thuộc lẫn nhau

thành một hệ thống, một quá trình sản

xuất xã hội

Tuy nhiên, những thành tựu của

CNTB đạt được trong sự vận động đầy

mâu thuẫn Điều đó thể hiện ở hai xu

hướng trái ngược nhau là xu thế phát

triển nhanh chóng và xu thế trì trệ của

nền kinh tế tư bản chủ nghĩa Sỡ dĩ như

vậy là do yêu cầu nội tại và xu hướng

tăng nhanh tốc độ phát triển lực lượng

sản xuất do sự tác động của cuộc cách

mạng khoa học và công nghệ Ngoài ra,

còn phải kể đến sự thống trị của độc

quyền tư bản chủ nghĩa đã gây ra những

nhân tố ngăn cản của sự tiến bộ kỹ thuật

và phát triển của sản xuất

Sự tồn tại song song hai xu thế đó

trong CNTB, một mặt nói lên rằng

CNTB hiện đại ngày nay vẫn còn sức

sống, quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa

vẫn còn có thể tự điều chỉnh và trong

giới hạn nhất định, nó còn có thể thích

ứng với nhu cầu phát triển của lực lượng

sản xuất và thúc đẩy xã hội tư bản phát

triển Song, mặt khác điều đó cũng nói

lên rằng, CNTB đang vấp phải những

giới hạn nhất định Giới hạn này bắt

nguồn từ mâu thuẫn cơ bản của CNTB,

đó là mâu thuẫn giữa trình độ phát triển,

xã hội hóa cao của lực lượng sản xuất

với chế độ sở hữu tư nhân tư bản chủ

nghĩa về tư liệu sản xuất Mặc dù CNTB

đã có những điều chỉnh nhất định trong

quan hệ sở hữu, tổ chức - quản lý và phân phối, nhưng về cơ bản mâu thuẫn này vẫn chưa được giải quyết Biểu hiện

cụ thể của những mâu thuẫn đó như sau:

Một là, mâu thuẫn giữa CNTB và

CHXH Mâu thuẫn này tồn tại xuyên suốt trong thời đại quá độ từ CNTB lên CNXH trên phạm vi toàn thế giới Biểu hiện trong các mưu đồ của thế lực đế quốc, trong diễn biến hòa bình, âm mưu lật đổ,…

Hai là, mâu thuẫn giữa tư bản và

lao động Mâu thuẫn này thể hiện ở sự phân cực giàu ngèo và tình trạng bất công xã hội tăng cao Cụ thể: bộ phận các gia đình giàu có ở Mỹ chiếm 10%

dân số nhưng chiếm tới 86% tổng giá trị

cổ phiếu, trái phiếu, bất động sản, tài chính khác

Ba là, mâu thuẫn giữa các dân tộc

thuộc địa và phụ thuộc với chủ nghĩa đế quốc Ngày nay, biểu hiện của mâu thuẫn này là giữa một bên là các nước nghèo, kém phát triển với một bên là các nước giàu, phát triển Trong khi thu nhập bình quân đầu người của các nước giàu lên đến 40 - 50 nghìn USD thì con

số này ở các nước nghèo, kém phát triển chỉ là vài trăm đến vài nghìn USD

Bốn là, mâu thuẫn giữa các nước

CNTB với nhau Chủ yếu ở các trung tâm kinh tế chính trị hàng đầu thế giới

và giữa các tập đoàn tư bản xuyên quốc gia, thể hiện thông qua các cuộc chiến tranh thương mại, chiến tranh về đầu tư

kỹ thuật, tài chính,…

Bên cạnh đó, trong quá trình phát triển, CNTB cũng đã gây ra những hậu quả nặng nề cho nhân loại, như hai cuộc chiến tranh thế giới đẫm máu, hàng trăm

cuộc chiến tranh cục bộ khác; chạy đua vũ

trang, ô nhiễm môi trường; nạn đói nghèo

và bệnh tật của hàng trăm triệu người,…

nhất là ở các nước chậm phát triển

Như vậy, mặc dù CNTB còn có

những hạn chế chưa thể khắc phục

được, song, có thể nói rằng, CNTB lại

vượt qua được những cuộc khủng

hoảng, mà có lúc hầu hết các đảng

cộng sản và công nhân trên thế giới

cho rằng không có lối thoát, để vươn

lên giành chiến thắng trong cuộc chiến

tranh lạnh Sỡ dĩ CNTB làm được điều

đó vì CNTB đã biết biến đổi để thích

nghi và tồn tại, phát triển trong điều

kiện lịch sử mới Có thể thấy sự biến

đổi đó trong thực tế của CNTB, như sự

biến đổi về chất của lực lượng sản

xuất, sự đẩy nhanh quá trình quốc tế

hóa phương thức sản xuất tư bản chủ

nghĩa, sự thích ứng của giới kinh

doanh, những cải biến trong các tầng

lớp xã hội,…Với chiến lược điều chỉnh

để thích nghi đó đã chuyển hướng nền

kinh tế các nước tư bản chủ nghĩa trở

nên năng động, có hiệu quả rõ rệt, đặc

biệt, nền kinh tế tư bản chủ nghĩa đã

thích nghi được và đang tìm cách

chung sống hòa bình với những căn

bệnh đã thành mãn tính Đây chính là

sự thích nghi bên trong của nền kinh tế

Còn với bên ngoài, CNTB đã lợi dụng

quá trình toàn cầu hóa để mở rộng thị

trường, áp đặt các nước kém phát triển

với những điều kiện ngày càng có lợi

cho các nước phát triển Điều này đã

đem lại cho CNTB một sự chiến thắng

trong cuộc chiến tranh lạnh Và dù sao

thì, hiện tại, CNTB vẫn là chế độ xã

hội phát triển và giàu nhất hiện nay

Rõ ràng là với những thành tựu của CNTB, đó là sự chuẩn bị tốt nhất những điều kiện, tiền đề cho sự ra đời của CNXH - với tư cách là một xã hội tốt đẹp hơn so với CNTB - trên phạm vi toàn thế giới Đây chính là những tiền đề vật chất đầy đủ và tiền đễ xã hội chín muồi cho sự ra đời xã hội chủ nghĩa trong bối cảnh của thời đại ngày nay, đó

là thời đại quá độ từ CNTB lên CNXH trên phạm vi toàn thế giới Các nước đi lên CNXH có thể quá độ trực tiếp hay gián tiếp phụ thuộc hoàn cảnh lịch sử cụ thể của từng nước, nhưng dù quá độ kiểu nào đi chăng nữa thì cũng dựa trên những tiền đề của CNTB đã tạo ra

Thực chất chế độ CNXH ở Việt Nam là: thời kỳ quá độ lên CNXH bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa Trong văn kiện đại hội lần thứ IX của Đảng ta nhấn mạnh: con đường đi lên của nước ta là

sự phát triển quá độ lên CNXH bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa, tức là bỏ qua việc xác lập vị trí thống trị của quan hệ sản xuất và kiến trúc thượng tầng tư bản chủ nghĩa, nhưng tiếp thu kế thừa những thành tựu mà nhân loại đạt được dưới chế độ tư bản chủ nghĩa, đặc biệt về khoa học và công nghệ, để phát triển nhanh lực lượng sản xuất, xây dựng nền kinh tế hiện đại Thực tiễn cũng cho thấy, việc nước ta quá độ lên CNXH bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa là một tất yếu khách quan, là hoàn toàn phù hợp với xu thế của thời đại, với đăc điểm lịch

sử - cụ thể của cách mạng Việt Nam, đáp ứng đúng khát vọng của nhân dân ta

3 Kết luận

Như vậy, xét đến cùng, với những thành tựu và hạn chế của CNTB hiện đại ngày nay, C.Mác và Ph.Ăngghen

đã rút ra kết luận rằng: hình thái kinh

tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa sẽ thay

thế hình thái kinh tế - xã hội tư bản chủ

nghĩa, đây là tất yếu khách quan, phù

hợp với yêu cầu của quy luật quan hệ

sản xuất - lực lượng sản xuất Sự thay

thế đó là phù hợp với quy luật tiến hóa

của lịch sử xã hội loài người Bởi lẽ,

những yếu tố bất ổn trong bản thân nền

kinh tế tư bản chủ nghĩa vẫn còn

nguyên vẹn, những mâu thuẫn về kinh

tế - chính trị vẫn còn tiềm ẩn, những

căn bệnh mãn tính vẫn chưa có phương

thuốc cứu chữa, quan trọng hơn là mâu thuẫn cơ bản của bản thân CNTB vẫn chưa được giải quyết Mâu thuẫn đó chỉ có thể giải quyết bằng một cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa, thiết lập hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa với quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa nhằm mở đường cho lực lượng sản xuất phát triển Vì thế, dù gọi là CNTB hiện đại ngày nay thì bản chất của nó vẫn là CNTB để tiến lên một xã hội cao hơn, đó là CNXH và chủ nghĩa cộng sản

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Bộ Giáo dục và Đào tạo 2012 Giáo trình Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa

Mác-Lênin, NXB Chính trị Quốc gia - Sự thật, Hà Nội

[2] Đảng Cộng sản Việt Nam 2001 Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX,

NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội

[3] Trần Thị Vinh 2011 Chủ nghĩa tư bản thế kỷ XX và thập niên đầu thế kỷ XXI-một

cách tiếp cận từ lịch sử, NXB Đại học Sư phạm Hà Nội

[4] Michel Beand, (Người dịch: Hương Giang) 2002 Lịch sử chủ nghĩa tư bản từ

1500 đến 2002, NXB Thế giới

[5] Đỗ Thanh Bình (Chủ biên), Nguyễn Công Khanh, Ngô Minh Oanh, Đặng Thanh

Toán 2008 Lịch sử thế giới hiện đại, quyển 1, NXB Đại học Sư phạm Hà Nội.