Một số tư tưởng kinh tế Việt Nam hiện đại (kỳ 1)

Thực tiễn đó cho thấy những chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng đã đi vào cuộc sống và được hiện thực hóa trên con đường đi lên xây dựng chủ nghĩa xã hội. Bài viết phân tích về một số tư tưởng kinh tế của Đảng cộng sản Việt Nam trong công cuộc đổi mới, xây dựng đất nước.

MỘT SỐ TƯ TƯỞNG KINH TẾ VIỆT NAM HIỆN ĐẠI (KỲ 1)

ThS Lê Thị Mến

Khoa Lý luận Chính trị, Trường Đại học Xây dựng Miền Trung

Tóm tắt: Sau gần 30 năm đổi mới đất nước, Việt Nam đã đạt được một số thành

tựu quan trọng trên nhiều lĩnh vực và ngày càng khẳng định vị thế của mình

trên trường quốc tế Thực tiễn đó cho thấy những chủ trương, đường lối, chính

sách của Đảng đã đi vào cuộc sống và được hiện thực hóa trên con đường đi

lên xây dựng chủ nghĩa xã hội Bài viết phân tích về một số tư tưởng kinh tế của

Đảng cộng sản Việt Nam trong công cuộc đổi mới, xây dựng đất nước

Từ khoá: Việt Nam (VN), Xã hội chủ nghĩa (XHCN), Công nghiệp hóa, hiện

đại hóa (CNH, HĐH), Đảng cộng sản, Đại hội Đảng toàn quốc, thành phần kinh

tế (TPKT)

1 Tư tưởng về công nghiệp hoá, hiện

đại hoá đất nước

Tư tưởng CNH, HĐH xuyên suốt

trong các tư tưởng kinh tế VN hiện đại

Xuất phát từ nước nông nghiệp lạc hậu,

muốn xây dựng một nền kinh tế sản xuất

lớn, hiện đại thì con đường tất yếu là

phải CNH, HĐH đất nước

Ngay từ đại hội III (09/1960) của

Đảng đã xác định: CNH XHCN là

nhiệm vụ trung tâm trong thời kỳ quá

độ ở nước ta Tư tưởng đó được quán

triệt trong các kỳ đại hội Đảng toàn

quốc tiếp theo

Đại hội III xác định, điểm mấu

chốt trong CNH là ưu tiên phát triển

công nghiệp nặng, vì đó là nền tảng của

nền kinh tế quốc dân Có ưu tiên phát

triển công nghiệp nặng mới có thể tranh

thủ được những tư liệu sản xuất cho

công nghiệp, nông nghiệp, đảm bảo tái

sản xuất mở rộng không ngừng, phát

triển cao độ nền kinh tế quốc dân, cải

thiện không ngừng đời sống nhân dân

Nhìn chung, tư tưởng ưu tiên phát

triển công nghiệp nặng là nhằm HĐH

đất nước Tư tưởng đó là đúng đắn Tuy

nhiên, phương pháp, bước đi về phát

triển CNH, HĐH như thế nào lại là vấn

đề phức tạp Trong nhiều năm, VN tập

trung nguồn lực vào đầu tư phát triển lĩnh vực công nghiệp như: điện lực, luyện kim, chế tạo cơ khí,…Song, do chủ quan nóng vội đã đề ra một số chỉ tiêu quá lớn về quy mô và quá cao về tốc

độ xây dựng cơ bản và phát triển sản xuất nên nhiều mục tiêu CNH không được thực hiện, lại góp phần làm sâu sắc những khó khăn về kinh tế-xã hội của đất nước

Vì vậy, đại hội V (03/1982) Đảng

ta khẳng định tiếp tục đường lối xây dựng nền kinh tế XHCN là: đẩy mạnh CNH XHCN nước nhà, xây dựng cơ sở vật chất-kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội, đưa nền kinh tế nước ta từ sản xuất nhỏ lên sản xuất lớn XHCN, ưu tiên phát triển công nghiệp nặng một cách hợp lý trên cơ sở phát triển nông nghiệp và công nghiệp nhẹ, kết hợp xây dựng công nghiệp và nông nghiệp cả nước thành một cơ cấu công-nông nghiệp Đồng thời đã cụ thể hóa cách đi của CNH trong những năm 1981-1985 là: tập trung sức phát triển mạnh nông nghiệp, coi nông nghiệp là mặt trận hàng đầu, đưa nông nghiệp một bước lên sản xuất lớn XHCN, ra sức đẩy mạnh sản xuất hàng tiêu dùng và tiếp tục xây dựng một

số ngành công nghiệp nặng quan trọng

Đến đại hội VI (12/1986), tư tưởng

CNH, HĐH được gắn với việc thực hiện

3 chương trình về lương thực thực phẩm,

hàng tiêu dùng và hàng xuất khẩu Đó là

cụ thể hóa nội dung chính của CNH

XHCN trong chặng đường đầu tiên ở

nước ta

Đến đại hội VII (06/1991), tư

tưởng về CNH có một bước phát triển

mới Trong nghị quyết Hội nghị lần thứ

VII Ban chấp hành Trung ương Đảng

khóa VII (7/1994) viết: CNH, HĐH là

quá trình chuyển đổi căn bản toàn diện

các hoạt động sản xuất kinh doanh, dịch

vụ và quản lý kinh tế-xã hội, từ sử dụng

thủ công là chính sang sử dụng lao động

một cách phổ biến cùng với công nghệ,

phương tiện và phương pháp tiên tiến,

HĐH dựa trên sự phát triển của công

nghiệp và tiến bộ khoa học công nghệ

tạo ra năng suất lao động xã hội cao

Về mục tiêu lâu dài của CNH,

HĐH là cải biến nước ta thành một nước

công nghiệp có cơ sở vật chất-kỹ thuật

hiện đại, cơ cấu kinh tế hợp lý, quan hệ

sản xuất tiến bộ phù hợp với trình độ

phát triển của lực lượng sản xuất, mức

sống vật chất và tinh thần cao, quốc

phòng an ninh vững chức, xã hội công

bằng văn minh Mục tiêu trước mắt đến

năm 2000 là đưa đất nước ra khỏi khủng

hoảng kinh tế, ổn định tình hình kinh

tế-xã hội, cải thiện đời sống nhân dân, củng

cố quốc phòng an ninh, tạo điều kiện

cho đất nước phát triển nhanh hơn vào

đầu thế kỷ XXI

Trong những năm đổi mới, các nhà

kinh tế học VN đưa ra khái niệm CNH

theo hướng xuất khẩu đồng thời thay

thế nhập khẩu Nội dung cơ bản của tư

tưởng này là hướng sự phát triển của

khoa học, kỹ thuật, công nghệ trong

nước vào việc sản xuất hàng hóa nhằm

đẩy mạnh xuất khẩu trên cơ sở lợi thế so sánh của đất nước; đồng thời tăng cường sản xuất những hàng hóa mà đất nước

có khả năng sản xuất và nhập khẩu những hàng hóa công nghệ nhằm phục

vụ sản xuất hàng nhập khẩu Về thực chất, đây là một phương pháp, cách đi của CNH nhằm HĐH đất nước, thúc đẩy nhanh sự phát triển khoa học, công nghệ góp phần vào tăng trưởng và phát triển của đất nước

Đến đại hội IX (04/2001) của Đảng cộng sản VN, một tư tưởng đặc biệt chú

ý là đẩy mạnh CNH, HĐH để đến năm

2020 đưa VN cơ bản trở thành một nước công nghiệp theo hướng hiện đại Để thực hiện đường lối chiến lược đó, con đường CNH, HĐH của VN là cần và có thể rút ngắn thời gian, vừa có những bước đi tuần tự, vừa có bước nhày vọt

Đại hội IX cũng chỉ ra, cần phát huy những lợi thế của đất nước, tận dụng mọi khả năng để đạt trình độ công nghệ tiên tiến, tranh thủ ứng dụng ngày càng nhiều, càng cao và phổ biến hơn những thành tựu mới về công nghệ, từng bước phát triển kinh tế trí thức Phát huy nguồn lực trí tuệ và sức mạnh tinh thần của người VN; coi phát triển giáo dục và đào tạo, khoa học và công nghệ là nền tảng và là động lực của sự nghiệp CNH, HĐH

Tư tưởng tranh thủ cơ hội thuận lợi

do bối cảnh quốc tế tạo ra và tiềm năng, lợi thế của VN để rút ngắn quá trình CNH, HĐH đất nước theo định hướng XHCN gắn với phát triển kinh tế trí thức, coi kinh tế trí thức là yếu tố quan trọng của nền kinh tế và của CNH, HĐH được đại hội X (04/2006) của Đảng cộng sản VN tiếp tục khẳng định

Đại hội lần thứ XI (01/2011) khẳng định: Đẩy mạnh CNH, HĐH đất nước

gắn với phát triển kinh tế tri thức, bảo vệ

tài nguyên, môi trường‖ Đổi mới mô

hình tăng trưởng và cơ cấu lại nền kinh

tế từ chủ yếu phát triển theo chiều rộng

sang phát triển hợp lý giữa chiều rộng

và chiều sâu; từ tăng trưởng chủ yếu dựa

vào tăng vốn đầu tư, khai thác tài

nguyên và sử dụng lao động giá rẻ sang

tăng trưởng chủ yếu do tiến bộ khoa

học-công nghệ, nguồn nhân lực chất

lượng cao, nâng cao năng suất lao động

và chất lượng sản phẩm; phát triển công

nghiệp, nông nghiệp, dịch vụ công nghệ

cao, có giá trị gia tăng và sức cạnh tranh

lớn gắn với phát triển kinh tế trí thức

Chiến lược phát triển kinh tế-xã

hội 2011-2020 nhận mạnh: tiếp tục đẩy

mạnh CNH, HĐH và phát triển nhanh,

bền vững; phát huy sức mạnh toàn dân

tộc, xây dựng nước ta cơ bản trở thành

nước công nghiệp theo định hướng

XHCN

Nhìn chung, CNH, HĐH là xuyên

suốt trong các tư tưởng kinh tế VN hiện

đại Quá trình phát triển tư tưởng này là

quá trình từng bước hoàn thiện về nội

dung, phương pháp, cách đi của CNH,

HĐH đất nước không ngoài mục tiêu xây

dựng một đất nước VN: dân giàu, nước

mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh

II Tư tưởng về phát triển kinh tế

nhiều thành phần

Tư tưởng kinh tế nhiều thành phần

ở Việt Nam trải qua một số giai đoạn

phát triển:

Giai đoạn đầu từ sau năm 1954,

nhất là từ sau đại hội III (9/1960) của

Đảng, VN chủ trương xây dựng nền kinh

tế XHCN trên cơ sở sở hữu toàn dân và

sở hữu tập thể về tư liệu sản xuất

Để thực hiện tư tưởng đó, Việt

Nam đã tiến hành quốc hữu hóa các xí

nghiệp tư nhân và xây dựng các doanh

nghiệp quốc doanh, hình thành nên các

xí nghiệp thuộc sở hữu toàn dân trong các lĩnh vực kinh tế Đồng thời, thực hiện hợp tác hóa nông nghiệp, tiểu thương, tiểu thủ công để chuyển sở hữu

tư nhân sản xuất nhỏ thành sở hữu tập thể trong nông nghiệp, thương nghiệp nhỏ và tiểu thủ công nghiệp

Kết quả là, sở hữu toàn dân và sở hữu tập thể chiếm tỷ trọng lớn hơn trong nền kinh tế quốc dân Sở hữu tư nhân sản xuất nhỏ chiếm một tỷ trọng không đáng kể Trong nền kinh tế, không còn

sở hữu tư bản

Sự thống trị của sở hữu toàn dân và

sở hữu tập thể trong nền kinh tế Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong thời

kỳ kháng chiến chống xâm lược Sau khi đất nước thống nhất, cả nước tập trung vào nhiệm vụ chiến lược xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong điều kiện hòa bình, thì những hình thức sở hữu này tỏ

ra không phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất thấp kém Vì vậy, hiệu quả của nền kinh tế bị giảm sút nghiêm trọng, xuất hiện xu thướng đa dạng hóa sở hữu trong nền kinh tế

Thêm vào đó, sự suy giảm mô hình và

sự thống trị của sở hữu tập thể ở các nước XHCN, sự mở rộng mô hình kinh

tế hàng hóa, thị trường ở các nước trên thể giới làm tăng xu hướng đa dạng hóa trong nền kinh tế VN

Vì vậy, từ những năm 1986, tư tưởng của Đảng cộng sản VN là phát triển nền kinh tế nhiều thành phần XHCN, bao gồm khu vực quốc doanh, khu vực kinh tế tập thể và các TPKT khác (gồm kinh tế tiểu sản xuất hàng hóa, kinh tế tư bản tư nhân, kinh tế tư bản nhà nước dưới nhiều hình thức)

Đại hội VII (6/1991) của Đảng cộng sản VN khẳng định, trong nền kinh

tế VN có kinh tế quốc doanh, kinh tế tập

thể, kinh tế hộ gia đình, kinh tế tư nhân,

kinh tế tư bản nhà nước Trong đó, kinh

tế quốc doanh đóng vai trò chủ đạo

Tư tưởng phát triển nền kinh tế

nhiều thành phần ngày càng hoàn thiện

trong quá trình đổi mới kinh tế ở VN,

thể hiện trong các văn kiện đại hội Đảng

cộng sản VN lần thứ VIII, IX, X và XI

Văn kiện đại hội IX của Đảng cộng

sản VN đã chỉ ra, ở VN hiện nay có ba

hình thức sở hữu cơ bản là sở hữu toàn

dân, sở hữu tập thể và sở hữu tư nhân; từ

đó hình thành nền kinh tế nhiều thành

phần với những hình thức tổ chức kinh

doanh đa dạng và đan xen Đồng thời

khẳng đinh, thực hiện nhất quán chính

sách phát triển nền kinh tế nhiều thành

phần, các TPKT kinh doanh theo pháp

luật và đều là các bộ phận cấu thành

quan trọng của nền kinh tế thị trường

định hướng XHCN; cùng phát triển lâu

dài, hợp tác và cạnh tranh lành mạnh;

trong đó kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ

đạo, kinh tế nhà nước cùng với kinh tế

tập thể ngày càng trở thành nền tảng

vững chắc của nền kinh tế quốc dân

Đến đại hội X (4/2006) nêu rõ, ở

VN có ba chế độ sở hữu là sở hữu toàn

dân, sở hữu tập thể và sở hữu tư nhân,

với nhiều hình thức sở hữu và nhiều

TPKT: kinh tế nhà nước, kinh tế tập thể,

kinh tế tư nhân (cá thể, tiểu chủ, tư bản

tư nhân), kinh tế tư bản nhà nước và

kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài Các

TPKT hoạt động theo pháp luật, đều là

bộ phận cấu thành quan trọng của nền

kinh tế thị trường định hướng XHCN,

bình đẳng trước pháp luật, cùng pháp

triển lâu dài, hợp tác và cạnh tranh lành

mạnh Kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ

đạo, là lực lượng vật chất quan trọng để

nhà nước định hướng và điều tiết nền

kinh tế, tạo môi trường và điều kiện thúc đẩy các TPKT cùng phát triển Kinh tế nhà nước cùng với kinh tế tập thể ngày càng trở thành nền tảng vững chắc của nền kinh tế quốc dân Kinh tế tư nhân có vai trò quan trọng, là một trong những động lực của nền kinh tế

Trên cơ sở tổng kết thực tiễn đổi mới, Đại hội XI (01/2011) của Đảng đã

có những khái quát mới về lý luận: Phát

triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN với nhiều hình thức sở hữu,

nhiều TPKT, hình thức tổ chức kinh doanh và hình thức phân phối

Lần đầu tiên trong Văn kiện, Đảng

ta nêu đa dạng hóa các hình thức sở hữu, các TPKT, các loại hình doanh nghiệp

Đây là một bước phát triển mới trong nhận thức lý luận của Đảng về nền kinh

tế thị trường định hướng XHCN

Văn kiện Đại hội XI của Đảng chỉ nhấn mạnh: Phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN với nhiều hình thức sở hữu, nhiều TPKT, hình thức tổ chức kinh doanh, còn số lượng các hình thức sử hữu, các TPKT và theo

đó là bao nhiêu loại hình doanh nghiệp

là do nhu cầu khách quan của sự phù hợp giữa quan hệ sản xuất và lực lượng sản xuất quyết định Đây là một bước tiến nhằm tạo một không gian mở cho quy luật về sự phù hợp giữa quan hệ sản xuất và lực lượng sản xuất hoạt động, để

có thể tránh giáo điều chủ quan

Bên cạnh đó, cần hoàn thiện cơ chế, chính sách để phát triển mạnh kinh

tế tư nhân trở thành một trong những động lực của nền kinh tế Phát triển mạnh các loại hình kinh tế tư nhân ở hầu hết các ngành, lĩnh vực kinh tế theo quy hoạch và quy định của pháp luật Tạo điều kiện hình thành một số tập đoàn

kinh tế tư nhân và tư nhân góp vốn vào

các tập đoàn kinh tế nhà nước Các

TPKT hoạt động theo pháp luật đều là

bộ phận hợp thành quan trọng của nền

kinh tế, bình đẳng trước pháp luật, cùng

phát triển lâu dài, hợp tác và cạnh tranh

lành mạnh Trong đó, kinh tế nhà nước

giữ vai trò chủ đạo Kinh tế tập thể

không ngừng được củng cố và phát triển

Kinh tế nhà nước cùng với kinh tế tập thể

ngày càng trở thành nền tảng vững chắc

của nền kinh tế quốc dân Kinh tế tư nhân

là một trong những động lực của nền

kinh tế Kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài

được khuyến khích phát triển Các hình

thức sở hữu hỗn hợp và đan kết với nhau hình thành các tổ chức kinh tế đa dạng ngày càng phát triển Các yếu tố thị trường được tạo lập đồng bộ, các loại thị trường từng bước được xây dựng, phát triển, vừa tuân theo quy luật của kinh tế thị trường, vừa bảo đảm tính định hướng XHCN

Ngày nay, từ kết quả gần 30 năm đổi mới, chúng ta lại có một bước tiến quan trọng trong quá trình nhận thức bằng việc khẳng định vai trò của các TPKT qua sự đóng góp đối với quá trình tăng trưởng và hiệu quả kinh tế mang lại cho nền kinh tế quốc dân

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Các Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ III, IV, V, VI; VII; VIII; IX; X; XI của

Đảng cộng sản VN

[2] Nguyễn Viết Thông: Tìm hiểu nội dung các văn kiện Đại hội XI của Đảng

lyluanchinhtri.vnu.edu.vn