Tác động của toàn cầu hóa trong việc hình thành các giá trị đạo đức đối với sinh viên hiện nay

Bài viết sẽ cho thấy những tác động tích cực và tiêu cực của toàn cầu hóa đến việc hình thành các giá trị đạo đức trong sinh viên. Để từ đó đưa ra các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của việc giáo dục đạo đức đối với sinh viên ở các trường cao đẳng, đại học hiện nay.

TÁC ĐỘNG CỦA TOÀN CẦU HÓA TRONG VIỆC HÌNH THÀNH

CÁC GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC ĐỐI VỚI SINH VIÊN HIỆN NAY

ThS Nguyễn Tấn Dũng

Khoa Lý luận Chính trị, Trường Đại học Xây dựng Miền Trung

Tóm tắt

Ngày nay, toàn cầu hóa đang là một xu

thế phát triển tất yếu của thời đại Nó tác động

mạnh mẽ lên mọi quốc gia ở tất cả các lĩnh vực

của đời sống xã hội Toàn cầu hóa cũng tác

động rất lớn đến Việt Nam, trong đó có đạo

đức của sinh viên Bài viết sẽ cho thấy những

tác động tích cực và tiêu cực của toàn cầu hóa

đến việc hình thành các giá trị đạo đức trong

sinh viên Để từ đó đưa ra các giải pháp nhằm

nâng cao hiệu quả của việc giáo dục đạo đức

đối với sinh viên ở các trường cao đẳng, đại

học hiện nay

Từ khóa

Toàn cầu hóa, giá trị đạo đức

1 Về toàn cầu hóa

Như một hệ quả tất yếu của sự phát triển, ngày nay toàn cầu hóa đang là một

xu thế khách quan không thể đảo ngược

Ra đời từ những thập niên cuối của thế kỷ

XX, toàn cầu hóa là một khái niệm dùng

để chỉ quá trình tăng lên mạnh mẽ những mối liên hệ, sự tác động và phụ thuộc lẫn nhau giữa các nước và khu vực trên thế giới Toàn cầu hóa là một tiến trình bao gồm nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội từ kinh tế, thông tin, văn hóa, giáo dục…

Trong đó toàn cầu hóa về kinh tế là nội dung mang tính chủ đạo

Toàn cầu hóa có nguyên nhân sâu xa

từ sự phát triển của lực lượng sản xuất đã đẩy quá trình xã hội hóa trong sản xuất phát triển rộng trên phạm vi toàn cầu Với việc tìm ra những miền đất và các tuyến đường giao thông mới đã thúc đẩy thị trường ngày càng mở rộng, sản xuất và trao đổi hàng hóa không ngừng được tăng lên Các mối quan hệ của con người dần dần vượt khỏi biên giới quốc gia và hình thành nên những quan hệ quốc tế Toàn cầu hóa đã biến các châu lục và quốc gia trên thế giới từ chỗ biệt lập, ít giao lưu, tiếp xúc thành một thực thể có tính thống nhất và ràng buộc chặt chẽ nhau

Có nhiều cách lý giải khác nhau về đặc điểm và bản chất của toàn cầu hóa

Có quan điểm cho rằng toàn cầu hóa là kết quả của sự phát triển mạnh mẽ của lực lượng sản xuất, dẫn đến phá vỡ sự biệt lập giữa các nước, tạo ra sự gắn kết chặt chẽ nhau trong quá trình phát triển

Do vậy, tham gia vào các quá trình toàn cầu hóa chính là thực hiện hội nhập quốc

tế Cũng có quan điểm cho rằng toàn cầu hóa chính là Mỹ hóa và đi liền với nó là một nền chính trị cường quyền Mỹ sẽ áp

đặt sự thống trị về kinh tế, quân sự và

văn hóa trên phạm vi toàn thế giới Một

quan điểm khác xem toàn cầu hóa chỉ làm

lợi cho các công ty xuyên quốc gia và

những nước phát triển, còn phần đông

người dân ở các nước khác sẽ rơi vào bần

cùng hóa Quan điểm nữa thì lạc quan hơn

cho rằng toàn cầu hóa hoàn toàn đem lại

lợi ích cho nhân loại, con người gần gũi,

hiểu nhau, an toàn và hạnh phúc hơn

Nhìn chung, chúng ta có thể thấy

toàn cầu hóa là một quá trình tổng hòa

gồm nhiều phương diện: tốt và xấu, được

và mất, thời cơ và thách thức, tích cực và

tiêu cực… Mặt tích cực của toàn cầu hóa là

thúc đẩy nhanh quá trình phát triển của

lực lượng sản xuất và khoa học công

nghệ, làm cho kinh tế thế giới ngày càng

phát triển Toàn cầu hóa tạo điều kiện để

tận dụng và khai thác hiệu quả các nguồn

lực của từng quốc gia, đón nhận và

chuyển giao những thành tựu trong khoa

học và quản lý Toàn cầu hóa tạo môi

trường thuận lợi cho sự tiếp xúc, giao lưu

văn hóa giữa các nước dễ dàng hơn, từ đó

làm cho các dân tộc trên thế giới gần gũi

và hiểu nhau hơn

Bên cạnh mặt tích cực thì toàn cầu

hóa cũng tạo ra nhiều nguy cơ và thách

thức Toàn cầu hóa làm cho một bộ phận

nhân dân xem nhẹ và có thể quên đi

những giá trị văn hóa truyền thống, từ đó

đánh mất bản sắc văn hóa dân tộc mình

Các giá trị và tiêu chuẩn văn hóa, đạo đức

của phương Tây và Mỹ như việc đề cao lối

sống hưởng thụ vật chất, sự tự do thái

quá và dân chủ cực đoan được một bộ

phận dân chúng đón nhận Từ đó họ quay

lưng lại với quá khứ của dân tộc, trở thành

những con người mất gốc, lai căng về văn

hóa Toàn cầu hóa cũng làm cho mọi hoạt

động của con người từ kinh tế, chính trị,

tài chính… sẽ trở nên kém an toàn hơn

Bên cạnh đó, toàn cầu hóa còn làm gia

tăng khoảng cách giàu nghèo giữa các

quốc gia, làm trầm trọng bất công xã hội,

gia tăng tội phạm, cạn kiệt tài nguyên và

ô nhiễm môi trường

2 Thực trạng giáo dục đạo đức cho sinh viên ở các trường cao đẳng, đại học hiện nay

Lên bậc cao đẳng và đại học, sinh viên là những người đã trưởng thành và tương đối ổn định về mặt tâm sinh lý Do vậy, việc giáo dục đạo đức cho họ không những khác so với học sinh phổ thông mà còn phải thay đổi căn bản cả về nội dung

và phương pháp Sinh viên là những người

có tư duy độc lập, khả năng tự nhận thức

và thích nghi cao độ, hoạt động của họ mang tính tự giác và chủ động rất cao trong môi trường mà việc giáo dục chỉ chú trọng tri thức chuyên môn trong một ngành nghề nhất định

Thực tế là việc giáo dục đạo đức cho sinh viên không được chú trọng nhiều như học sinh trung học cơ sở và trung học phổ thông Ở bậc đại học, sinh viên không còn học những môn Đạo đức hay Giáo dục công dân nữa, mà thay vào

đó là những học phần về chủ nghĩa Mác

- Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh Những học phần này vừa mang chức năng trang

bị thế giới quan, nhân sinh quan và định hướng chính trị - tư tưởng, vừa mang chức năng giáo dục đạo đức, lối sống cho sinh viên Trong các học phần còn lại, việc giáo dục đạo đức cho sinh viên chủ yếu phụ thuộc vào kỹ năng sư phạm

và lương tâm nghề nghiệp của từng giảng viên trong việc lồng ghép các giá trị đạo đức vào nội dung bài giảng cụ thể Ngoài ra, các tổ chức như Đoàn Thanh niên và Hội Sinh viên cũng là những nơi có môi trường rất thích hợp cho việc nhận thức, rèn luyện đạo đức, lối sống cho sinh viên Tuy nhiên, số lượng sinh viên tham gia vào các phong trào của Đoàn, Hội không nhiều và chủ yếu mang tính tự nguyện

Ngoài những học phần chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và các

tổ chức Đoàn, Hội thì việc giáo dục đạo đức cho sinh viên phụ thuộc rất nhiều vào bản thân của từng sinh viên trong việc tự

ý thức về đạo đức của bản thân Nghĩa là

từng sinh viên phải tự giáo dục mình, tự

hoàn thiện mình

Ngoài ra, các trường cao đẳng, đại

học đều có cách đánh giá hạnh kiểm, đạo

đức của sinh viên thông qua phiếu tự

đánh giá điểm rèn luyện được thiết kế sẵn

sau mỗi học kỳ Cách tự đánh giá thế này

nhiều khi chỉ mang tính chủ quan và rất

hình thức, do đó chưa phản ánh chính xác

đạo đức của từng sinh viên

3 Tác động của toàn cầu hóa đến đạo

đức sinh viên

3.1 Lối sống

Lối sống là toàn bộ những phương

thức và phong thái sống của con người

được thể hiện trong mọi lĩnh vực của đời

sống xã hội Nó là tổng hòa những mặt,

những nét, những thuộc tính cơ bản,

khắc họa các phương diện đời sống của

cá nhân và công đồng dân cư nhất định

Lối sống của sinh viên do những điều

kiện kinh tế, sinh hoạt, văn hóa, tâm lý…

của sinh viên đó quy định Toàn cầu hóa

đã tác động mạnh mẽ đến việc hình

thành lối sống của sinh viên Những giá

trị của văn minh nhân loại được sinh viên

tiếp nhận, cải biến, thẩm thấu và nghiễm

nhiên trở thành nhân tố mới trong đời

sống của họ Nền sản xuất vật chất của

chủ nghĩa tư bản với tính năng ưu việt

của nó đã giúp sinh viên nhận thức và

hình thành tư duy công nghiệp, từ đó họ

từ bỏ lối suy nghĩ và thao tác của xã hội

nông nghiệp

Lối tiêu dùng của xã hội công nghiệp

đi liền với nền sản xuất tư bản chủ nghĩa

với những đặc điểm như tính tiện nghi,

hiện đại, đa dạng phong phú…đã tác động

rất lớn đến nếp suy nghĩ và cách thức tiêu

dùng của sinh viên Với khối lượng hàng

hóa trao đổi xuyên biên giới ngày một

tăng lên đã tác động đến các khuynh

hướng lựa chọn hàng tiêu dùng tùy theo

sở thích, khả năng tài chính của từng sinh

viên Tuy sinh viên phần lớn sống phụ

thuộc vào cha, mẹ và chưa làm ra tiền

nhưng nhu cầu và sở thích tiêu dùng của

họ đã vượt rất xa các thế hệ trước đó

Cùng với tiêu dùng thì lối sinh hoạt cũng tác động rất mạnh đến lối sống của từng sinh viên trong thời đại toàn cầu hóa Các đặc trưng của xã hội nông nghiệp truyền thống như chậm chạp, thụ động, giản đơn, nhẹ nhàng… xem ra không còn phù hợp nữa và thay vào đó là lối sinh hoạt sôi động, gấp gáp, ồn ào của

xã hội công nghiệp Mọi sinh viên từ thành phố lớn cho tới tỉnh lẻ đều bị cuốn theo dòng xoáy của xã hội hiện đại, buộc họ phải tự thân vận động, tự vươn lên chứ không chần chừ và thụ động Toàn cầu hóa cũng làm thay đổi rất nhiều đến quan

hệ giao tiếp của từng sinh viên Lối giao tiếp đơn điệu với không gian chật hẹp của

xã hội truyền thống được chuyển sang lối giao tiếp cởi mở, đa dạng và phạm vi đã vượt khỏi biên giới quốc gia

Có thể nói, toàn cầu hóa đã tác động mạnh mẽ đến lối sống của từng sinh viên, song nó cũng tạo ra nhiều nguy cơ và thách thức nghiêm trọng Toàn cầu hóa kinh tế đã cổ súy cho sinh viên lối sống hưởng thụ, đề cao văn hóa tiêu dùng, xem tiện nghi vật chất là mục đích của cuộc sống Một bộ phận sinh viên có lối sống chạy theo các trào lưu khoa trương tầm thường, tuyệt đối hóa đồng tiền, sùng hàng ngoại đã dẫn đến tình trạng phân biệt đẳng cấp, phân biệt giàu nghèo

3.2 Chủ nghĩa cá nhân

Toàn cầu hóa sẽ góp phần phát huy tính cá nhân của sinh viên, sự tự khẳng định bản sắc riêng vốn có của từng con người cụ thể Tự ý thức về vai trò của cá nhân sẽ tạo điều kiện phát huy tính chủ động, sáng tạo của sinh viên trong việc tiếp thu tri thức khoa học và công nghệ để phục vụ cho lĩnh vực mà mình đang học tập và sau này ra làm việc Đề cao phẩm chất cá nhân là một động lực quan trọng để sinh viên hành động nhằm vươn lên nắm giữ những tri thức phổ quát của nhân loại Toàn cầu hóa tạo ra một xung lực mạnh mẽ để sinh viên sẵn sàng từ bỏ những chuẩn mực, quy tắc đạo đức của quá khứ mà nó

không còn phù hợp với thời đại nữa Sinh

viên với những con người trẻ, năng động,

nhiệt huyết và có hoài bảo dễ dàng đón

nhận những giá trị mới

Tuy nhiên, toàn cầu hóa sẽ tạo môi

trường thuận lợi cho sự hình thành chủ

nghĩa cá nhân cực đoan, thái quá Những

sinh viên mang nặng tư tưởng này luôn

thực dụng trong tư tưởng và hành vi đạo

đức Sự phát triển như vũ bão của công

nghệ thông tin và mạng xã hội đã giúp

nâng cao trình độ dân trí nói chung và

sinh viên nói riêng Mặt khác, sự thể hiện

cái tôi cá nhân, vai trò của cá nhân quá

mức trong ứng xử và quan hệ với cộng

đồng đã dẫn đến tình trạng cái riêng lấn

át cái chung, tính cá nhân mâu thuẫn với

tính xã hội, tuyệt đối hóa lợi ích cá nhân

Biểu hiện nổi bật là xã hội hình thành

những sinh viên bàng quan, vô cảm với

đồng loại Ở họ, nổi lên tình trạng thực

dụng trong các quan hệ xã hội và thiếu đi

sự chia sẻ, quan tâm với những người

khác trong xã hội

3.3 Tôn sư trọng đạo

Dân tộc Việt Nam có truyền thống

tôn sư trọng đạo, ngay từ xưa trong xã

hội vị trí của người thầy luôn được tôn

quý Câu nói “Nhất tự vi sư, bán tự vi sư”

(Một chữ cũng là thầy, nửa chữ cũng là

thầy) nhắc nhở chúng ta phải luôn nhớ

đến công ơn những người đã dạy dỗ mình

Trong thời đại toàn cầu hóa, tuy mối quan

hệ thầy – trò có những thay đổi nhất định,

nhưng phần đông sinh viên luôn giữ được

đạo lý cao đẹp đó Hiện nay, cho dù triết

lý và mục tiêu giáo dục có thay đổi, song

vai trò của người thầy thì không hề suy

giảm Thầy chuyển từ người truyền đạt tri

thức thành người hướng dẫn sinh viên đi

tìm kiếm tri thức, sinh viên vẫn tôn kính

và quý trọng thầy

Tuy nhiên, cùng với toàn cầu hóa và

mặt trái của kinh tế thị trường thì đạo lý

tôn sư trọng đạo đã có sự thay đổi Hiện

nay, hiện tượng tiêu cực trong giáo dục

diễn ra đáng báo động, một bộ phận

giảng viên đã đánh mất lòng tự trọng và

lương tâm nghề nghiệp Mối quan hệ thầy – trò mang tính thực dụng và thậm chí thương mại hóa bởi tình trạng mua bằng, bán điểm

3.4 Tư duy độc lập và sáng tạo

Toàn cầu hóa về kinh tế sẽ dẫn đến

sự cạnh tranh khốc liệt giữa các quốc gia tham gia vào quá trình này Do vậy, sáng tạo là một trong những điều kiện đảm bảo

sự tồn tại và sinh lời của các công ty Với sinh viên thì tư duy độc lập và khả năng sáng tạo là yếu tố cần thiết để đạt được kết quả cao trong học tập và khi ra trường

sẽ đem đến cho họ một chỗ đứng vững chắc trong một thế giới có nhiều đổi thay Sinh viên là lực lượng nòng cốt trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của đất nước Họ là những con người thông minh, can đảm, dám nghĩ dám làm, và quan trọng hơn là có năng lực sáng tạo không thua bất kỳ sinh viên nào khác trên thế giới

Tuy nhiên, bên cạnh các sinh viên có những phẩm chất tốt đẹp kể trên thì không ít sinh viên còn trông chờ, ỷ lại và thiếu hẳn khả năng sáng tạo trong học tập và rèn luyện Tư duy phiến diện, tiểu nông còn phổ biến ở một bộ phận sinh viên trong việc giải quyết những vấn đề mang tính tổng quát và có tầm nhìn xa

3.5 Mục tiêu và kế hoạch học tập

Xác định mục tiêu học tập là công việc vô cùng quan trọng đối với sinh viên khi bước vào giảng đường đại học Sinh viên lựa chọn mục tiêu và lập kế hoạch đúng đắn sẽ tạo điều kiện thuận lợi trong suốt quá trình học tập cũng như làm việc khi ra trường Ngược lại, mục tiêu sai hay thiếu thực tế sẽ mang đến nhiều điều bất lợi trong học tập và cuộc sống sau này Toàn cầu hóa tác động rất lớn đến việc lựa chọn nghề nghiệp và mục tiêu học tập của sinh viên, bởi xét cho cùng thì mục tiêu đào tạo đại học là đáp ứng nhu cầu nguồn nhân lực cho xã hội Hơn nữa, yêu cầu nguồn nhân lực chất lượng cao là yêu cầu cấp thiết không chỉ đối với xã hội mà còn đối với từng sinh viên

Nhìn chung đa số sinh viên Việt

Nam là những người trẻ, năng động, có

mục tiêu và kế hoạch học tập rõ ràng

Họ rất thực tế trong việc lựa chọn ngành

nghề, tri thức mà nhu cầu xã hội đang

cần, trải nghiệm và định hướng những

công việc để sau khi ra trường sẽ làm

Song có những sinh viên khi bước chân

vào giảng đường đại học với một tâm

trạng hoài nghi và mục tiêu không rõ

ràng Từ đó, dẫn đến tình trạng sinh

viên lười biếng, thụ động trong học tập

và rèn luyện nên khi ra trường không

tránh khỏi bỡ ngỡ, lúng túng khi tiếp cận

công việc Nhiều sinh viên đi học đại học

chỉ để đáp ứng nhu cầu của gia đình chứ

không phải vì sở thích hay sự đam mê

công việc đó

4 Một số giải pháp nhằm nâng cao

hiệu quả giáo dục đạo đức đối với sinh

viên hiện nay

Một là, đổi mới và nâng cao nhận

thức cho giảng viên về công tác giáo dục

đạo đức cho sinh viên hiện nay

Phần lớn giảng viên ở các trường

đại học, cao đẳng hiện nay là những

người không tốt nghiệp từ những trường

sư phạm, và đây là hạn chế rất lớn trong

quá trình giảng dạy Những giảng viên

này được học một lớp về bồi dưỡng

nghiệp vụ sư phạm và lý luận dạy học

đại học, cho nên khi đứng lớp họ thường

chú trọng việc truyền đạt kiến thức

chuyên môn hơn là giáo dục đạo đức

Bởi vậy, nhà trường cần có các biện

pháp để giảng viên nhận thức rằng ngoài

việc truyền đạt kiến thức chuyên môn

thì cũng cần dạy cho sinh viên về đạo

đức, lối sống nữa

Hai là, đổi mới nhận thức cho sinh

viên về tầm quan trọng của đạo đức đối

với một con người

Giải pháp này sẽ giúp sinh viên thấy được các giá trị đạo đức có ý nghĩa và tầm quan trọng rất to lớn trong việc hình thành nhân cách một con người Như Chủ tịch

Hồ Chí Minh có nói đạo đức là gốc của một con người và rèn luyện đạo đức là quá trình liên tục và suốt đời

Ba là, kết hợp giữa việc giảng dạy

kiến thức chuyên môn với giáo dục đạo đức cho sinh viên trong những học phần Tùy theo đặc thù của học phần và nghệ thuật sư phạm mà mỗi giảng viên có

sự kết hợp khác nhau Thông qua giao lưu, trò chuyện trong tiết giảng mà giảng viên có thể định hướng các giá trị đạo đức, thái độ và lối sống cho sinh viên

Bốn là, nhà trường thường xuyên tổ

chức các buổi giao lưu, sinh hoạt chuyên

đề để định hướng các giá trị đạo đức cơ bản cho sinh viên

Bên cạnh triển khai việc lồng ghép giảng dạy các giá trị đạo đức cơ bản trong những học phần, nhà trường cần thường xuyên chú trọng phối hợp với các tổ chức trong và ngoài trường để giáo dục và định hướng những chuẩn mực sống cơ bản cho sinh viên Điều này sẽ giúp sinh viên có nhận thức đúng đắn về những giá trị sống

cơ bản, từ đó mới có những hành vi cư xử, việc làm có ý nghĩa phù hợp với chuẩn mực của dân tộc và thời đại

Năm là, xây dựng môi trường đạo

đức, văn hóa học đường tiến bộ, văn minh Việc xây dựng môi trường học đường tiến bộ, văn minh sẽ góp phần rất lớn trong việc giáo dục đạo đức cho sinh viên Làm được điều này sẽ tạo cảm giác vui vẻ, hứng thú cho sinh viên để họ tích cực học tập và rèn luyện Sinh viên sẽ thấy được

họ đang sống, học tập trong một môi trường lành mạnh và thân thiện

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Bộ Thương mại, 2004 Tài liệu bồi dưỡng kiến thức cơ bản về hội nhập kinh tế quốc tế

2 Đảng Cộng sản Việt Nam, 2006 Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội

3 Đảng Cộng sản Việt Nam, 2011 Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội

4 Trần Thị Anh Đào, 2010 Công tác giáo dục lý luận chính trị cho sinh viên Việt Nam hiện nay, NXB Chính trị

quốc gia, Hà Nội

5 Phạm Vũ Lửa Hạ, 2005 Kinh tế toàn cầu, NXB Trẻ