Giải pháp tăng cường hỗ trợ các DNVVN tiếp cận vốn vay ngân hàng

Trong nền kinh tế thị trường có sự điều tiết của Nhà nước, xuất phát từ định hướng phát triển kinh tế xã hội chung đã đặt ra những chương trình phát triển quy mô lớn, theo đó định hướng

Giải pháp tăng cường hỗ trợ các DNVVN tiếp cận vốn vay

ngân hàng

3.1 Quan điểm phát triển DNVVN ở Việt Nam tới năm 2010

Phát triển DNVVN là một bộ phận quan trọng trong chiến lược phát

triển kinh tế xã hội ở nước ta.

Nền kinh tế nước ta chuyển từ cơ chế kế hoạch hoá tập trung sang cơ chế thị trường nên các doanh nghiệp, các nhà đầu tư còn chưa có nhiều kinh nghiệm về kinh tế thị trường, sức ỳ còn lớn, chưa chú ý nhiều đến chiến lược kinh doanh lâu dài, làm ăn theo kiểu manh mún, nhỏ lẻ Trước tình hình đó, phát triển DNVVN sẽ tạo điều kiện cho một đội ngũ các nhà kinh doanh Việt Nam ra đời, tạo điều kiện về yếu tố con người cho các giai đoạn phát triển tiếp theo Phát triển DNVVN sẽ khuyến khích và tăng cường cạnh tranh ngay trên thị trường trong nước làm cho nền kinh tế năng động hơn Điều đó đòi hỏi các doanh nghiệp phải vươn lên không ngừng bằng chất lượng và hiệu quả Nhờ

đó nền kinh tế sẽ có cơ hội phát triển sức cạnh tranh của mình trên thị trường thế giới.

DNVVN có ưu thế là tạo ra nhiều công ăn việc làm cho nền kinh tế Điều này hết sức quan trọng đối với một nước đang phát triển có tiềm năng về lao động đồng thời lại là một gánh nặng xã hội như nước ta Phát triển DNVVN vừa góp phần thu hút thêm lao động, tăng thêm thu nhập để cải thiện đời sống cho người lao động vừa góp phần sử dụng tốt hơn nguồn lực sẵn có nhất của nền kinh tế, là lao động tạo tiền đề tích luỹ cho các giai đoạn phát triển sau Hơn nữa phát triển DNVVN sẽ làm tăng tỷ lệ tích luỹ của nền kinh tế để đạt được các mục tiêu tăng trưởng của chiến lược phát triển kinh tế xã hội đến năm 2010.

DNVVN cần được ưu tiên phát triển trên cơ sở thị trường trong một

số ngành có lựa chọn.

Đó là các ngành:

- Các ngành sản xuất hàng tiêu dùng, hàng thay thế nhập khẩu và hàng xuất khẩu có khả năng cạnh tranh.

- Các ngành tạo đầu vào cho các doanh nghiệp lớn cũng như trong các lĩnh vực phục vụ đầu ra cho các sản phẩm của doanh nghiệp lớn (mạng lưới phân phối, gia công bán thành phẩm).

- Các ngành thuộc lĩnh vực công nghiệp nông thôn bao gồm các sản phẩm truyền thống thuộc về các làng nghề.

Ưu tiên phát triển DNVVN ở nông thôn, cả trong công nghiệp và các

ngành dịch vụ; coi DNVVN là bộ phận quan trọng nhất của chiến lược CNH-HĐH nông nghiệp và nông thôn.

Hiện nay nước ta có khoảng 80% dân số sống ở nông thôn Quá trình phát triển những năm qua đã tạo ra sự chênh lệch nhất định về thu nhập nói riêng và trình độ phát triển nói chung giữa thành thị và nông thôn Tình trạng nguồn nhân lực dồi dào ở nông thôn chưa được sử dụng tốt cho phát triển kinh tế đã và đang dẫn đến sức ép di cư từ nông thôn vào các trung tâm công nghiệp và đô thị lớn gây nên những biến động xã hội khó lường Kinh nghiệm các nước châu Á cho thấy chiến lược phát triển đất nước đi từ nông nghiệp và nông thôn là sự lựa chọn khôn ngoan hiệu quả do:

- Tập trung phát triển nông thôn sẽ làm tăng thu nhập của bộ phận lớn dân cư sống ở nông thôn, góp phần giảm thiểu nhu cầu di cư vào các thành phố và trung tâm công nghiệp, ổn định xã hội, tránh cho các thành phố rơi vào tình trạng quá tải và hỗn độn về mọi mặt.

- Thu nhập của dân cư nông thôn tăng lên làm cho sức mua của xã hội tăng lên Đây là yếu tố kích thích sản xuất không chỉ đối với kinh tế nông thôn mà còn đối với cả kinh tế thành thị Điều này sẽ làm tăng mối liên kết kinh tế giữa

thành thị và nông thôn, góp phần giảm chênh lệch về trình độ phát triển giữa thành thị và nông thôn.

- Phát triển các DNVVN trong lĩnh vực lưu thông, phân phối hàng hoá ở nông thôn là góp phần thúc đẩy thị trường ở nông thôn phát triển, thu hút được số lượng lớn lao động nhàn rỗi Phát triển mạng lưới phân phối nhiều cấp rộng khắp ở nông thôn sẽ tạo điều kiện tiêu thụ hàng hoá công nghiệp tốt hơn.

- Nông thôn có sẵn nguồn nguyên vật liệu tại chỗ phong phú cho phát triển các sản phẩm công nghiệp tiêu dùng nhất là cho các ngành công nghiệp chế biến lương thực, thực phẩm; các ngành thủ công mỹ nghệ và hơn nữa lại có một lực lượng lao động dồi dào.

DNVVN được khuyến khích phát triển trong một số ngành nhất định

mà doanh nghiệp lớn không có lợi thế tham gia.

Nguyên lý chung là sản xuất lớn, sản xuất hàng loạt có hiệu quả hơn sản xuất nhỏ xét về mặt kinh tế Tuy nhiên nếu xét về hiệu quả kinh tế xã hội và hiệu quả của toàn bộ nền kinh tế nói chung thì không hoàn toàn như vậy Thị trường có nhiều phân đoạn: phân đoạn dành cho các sản phẩm có số lượng tiêu thụ lớn và phân đoạn dành cho các sản phẩm đơn chiếc, đáp ứng nhu cầu hết sức riêng của một nhóm người hay một hộ tiêu thụ nào đó Chính DNVVN thích hợp với loại thị trường thứ hai này Thông thường nếu không có sự can thiệp của Nhà nước thì doanh nghiệp lớn thường có xu hướng tìm cách chiếm lĩnh mọi thị trường Vì vậy cần có khuôn khổ luật pháp rõ ràng quy định loại sản phẩm nào, ngành sản xuất nào với tỷ trọng bao nhiêu được ưu tiên dành cho DNVVN đảm nhận.

Phát triển DNVVN trong mối liên kết chặt chẽ với doanh nghiệp lớn.

Trong nền kinh tế thị trường có sự điều tiết của Nhà nước, xuất phát từ định hướng phát triển kinh tế xã hội chung đã đặt ra những chương trình phát triển quy mô lớn, theo đó định hướng phát triển doanh nghiệp quy mô vừa và nhỏ tạo ra mối liên kết hỗ trợ lẫn nhau thông qua cơ chế chính sách của Nhà nước, tạo môi trường thuận lợi để các doanh nghiệp lớn và các DNVVN hình thành mối liên kết chặt chẽ cùng phát triển.

Mối liên kết chặt chẽ thể hiện ở:

- Phân công chuyên môn hoá giữa DNVVN và doanh nghiệp lớn sao cho hiệu quả DNVVN vừa tạo đầu vào vừa góp phần tiêu thụ đầu ra của doanh nghiệp lớn.

- Doanh nghiệp lớn hỗ trợ cho DNVVN về đào tạo tay nghề, trao đổi thông tin, chuyển giao công nghệ và kinh nghiệm quản lý.

- Giao thầu lại cho DNVVN những phần việc trong các hợp đồng lớn mà doanh nghiệp lớn ký với nhà nước.

- Hỗ trợ tài chính lẫn nhau trong quá trình phát triển.

Nghiên cứu thành lập một số khu công nghiệp tập trung ở các thành

phố lớn dành riêng cho DNVVN.

Kinh nghiệm các nước cho thấy sự ra đời các khu công nghiệp tập trung dành cho DNVVN có một số tác dụng sau:

- Tạo điều kiện thuận lợi cho các DNVVN về cơ sở hạ tầng: điện, nước, thông tin liên lạc, tiếp cận thị trường, giải quyết khó khăn về mặt bằng sản xuất cho DNVVN với chi phí thấp hơn các khu công nghiệp tập trung hiện có mà chỉ có các doanh nghiệp lớn mới có khả năng.

- Nhà nước dễ dàng thực hiện các chính sách ưu đãi và hỗ trợ cho các DNVVN nằm trong khu công nghiệp

3.2 Một số giải pháp tăng cường hỗ trợ DNVVN tiếp cận vốn vay ngân hàng

3.2.1 Giải pháp vĩ mô

3.2.1.1 Tiếp tục hoàn thiện môi trường pháp lý cho hoạt động tín dụng giữa DNVVN và ngân hàng

Để có một giải pháp hoàn thiện cho việc tiếp cận vốn ngân hàng hiệu quả hơn của DNVVN thì không thể tách rời những chính sách điều hành vĩ mô của nhà nước đối với nhóm doanh nghiệp này Có những vấn đề nếu doanh nghiệp

và ngân hàng cùng cố gắng thì có thể vượt qua được Song, cũng có những vấn

đề đụng chạm đến những qui định mang tính pháp lý hoặc còn chưa rõ ràng

làm cho cả ngân hàng và doanh nghiệp đều lúng túng khi thực hiện Do dó nhà nước cần ban hành, hướng dẫn và sửa đổi các văn bản pháp lý sao cho phù hợp, đặc biệt là những văn bản qui định về tài sản thế chấp cầm cố Đó là:

- Các ngân hàng cần được quyền chủ động trong việc xử lý, phát mại tài sản thế chấp cầm cố để việc thu hồi nợ được kịp thời, giảm những chi phí không cần thiết trong quá trình phát mại.

- Không hình sự hoá các quan hệ kinh tế dân sự trong quan hệ vay vốn giữa ngân hàng với doanh nghiệp Thực tế hiện nay có rất nhiều trường hợp các con

nợ cố tình lừa đảo chiếm đoạt tài sản ngân hàng thì ngân hàng lại phải chịu trách nhiệm hình sự Các ngân hàng vì thế không muốn mở rộng cho vay đối với các DNVVN do rủi ro cao.

- Đổi mới trách nhiệm giải trình trước cơ quan pháp luật của ngân hàng Các ngân hàng khi có món vay liên quan đến vụ án hình sự dù đúng hay sai cũng phải mất khá nhiều thời gian, công sức để giải trình trước cơ quan pháp luật Bất kỳ lúc nào cơ quan pháp luật cũng có quyền yêu cầu Tổng giám đốc, giám đốc trực tiếp giải trình mà không cho người khác đại diện ảnh hưởng đến việc điều hành hoạt động kinh doanh của ngân hàng Đó là chưa kể đến trong thời gian chờ kết luận xử lý chính thức các cán bộ ngân hàng luôn lo lắng bị xử lý hình sự gây tâm lý bất ổn Vì vậy Nhà nước cần đổi mới theo hướng mọi việc đều được thực hiện thông qua đại diện của đương sự là luật sư.

- Các quy định về giấy chứng nhận quyền sở hữu tài sản, quyền sử dụng đất cần được nhanh chóng sửa đổi cho thống nhất giúp người đi vay hoàn thiện những thủ tục cần thiết Đơn giản hoá công chứng nhà nước.

3.2.1.2 Đẩy mạnh nghiệp vụ bảo lãnh tín dụng đầu tư của Quỹ hỗ trợ phát triển cũng như sự hình thành và phát triển của Quỹ bảo lãnh tín dụng cho DNVVN ở địa phương

Nghiệp vụ bảo lãnh tín dụng đầu tư của Quỹ hỗ trợ phát triển là một hình thức hỗ trợ thiết thực cho các DNVVN vay vốn ngân hàng Khi không có

đủ tài sản để thế chấp cầm cố song có phương án sản xuất kinh doanh khả thi,

Quỹ hỗ trợ phát triển sẽ đứng ra bảo lãnh cho các doanh nghiệp này để doanh nghiệp có thể vay được vốn ngân hàng Thực tế hiện nay nghiệp vụ bảo lãnh tín dụng đầu tư của Quỹ hỗ trợ phát triển chưa được mở rộng do các điều kiện

để được bảo lãnh còn chặt chẽ và phí bảo lãnh cao Vì thế trước mắt Nhà nước nên đẩy mạnh nghiệp vụ này, tiến hành bảo lãnh nhiều hơn cho các doanh nghiệp, các dự án đầu tư mang lại lợi ích cho xã hội.

Thông tư 42/02/TT-BTC có hiệu lực từ ngày 22/5/2002 hướng dẫn thi hành quyết định số 193/2001 của Thủ tướng Chính phủ về việc ban hành quy chế thành lập, tổ chức và hoạt động của Quỹ bảo lãnh tín dụng cho DNVVN, trong đó Thủ tướng Chính phủ cho phép các địa phương được thành lập Quỹ bảo lãnh tín dụng để cấp bảo lãnh tín dụng cho các DNVVN của địa phương đó Đây là một giải pháp rất hữu hiệu cho các DNVVN tiếp cận vốn vay.

Trong thời gian qua ở nước ta mới chỉ có hai Quỹ bảo lãnh tín dụng là Quỹ bảo lãnh tín dụng thí điểm ở Bắc Giang và Quỹ bảo lãnh tín dụng từ chương trình tín dụng Việt Đức của NHCT Vì vậy với việc cho phép hình thành các Quỹ bảo lãnh tín dụng ở địa phương, các DNVVN sẽ tiếp cận được với nguồn vốn vay ngân hàng dễ dàng hơn Quỹ bảo lãnh tín dụng cho DNVVN địa phương có ưu điểm là sát với điều kiện thực tế ở địa phương, gắn với các yêu cầu phát triển kinh tế xã hội ở địa phương, với yêu cầu cụ thể của doanh nghiệp trên địa bàn Điều này càng có ý nghĩa và thuận lợi khi mà đối tượng của Quỹ bảo lãnh tín dụng địa phương không phải là các DNNN, doanh nghiệp

có vốn đầu tư nước ngoài và các doanh nghiệp quy mô lớn mà chính là các doanh nghiệp quy mô vừa và nhỏ- loại hình doanh nghiệp chủ yếu ở địa phương.

Giai đoạn đầu hình thành và phát triển chắc chắn còn nhiều khó khăn và hạn chế do đó Nhà nước cần tạo điều kiện thuận lợi và đẩy mạnh hoạt động của Quỹ bảo lãnh tín dụng cho DNVVN ở địa phương.

3.2.1.3 Nhà nước khuyến khích các NHTM cho DNVVN vay thông qua các chính sách, các hình thức hỗ trợ cụ thể

Các NHTM vẫn có tâm lý dè chừng, đề phòng rủi ro khi cho vay đối với DNVVN Để cải thiện tình hình này, Nhà nước cần hỗ trợ cho ngân hàng bằng cách tăng vốn điều lệ cho ngân hàng, hỗ trợ một phần lãi suất, đẩy mạnh hoạt động của công ty mua bán tài sản tồn đọng trực thuộc Chính phủ (AMC) cũng như một hệ thống đăng ký tập trung về tài sản qua mạng máy tính Nguồn vốn điều lệ của ngân hàng càng lớn thì khả năng cho vay doanh nghiệp của ngân hàng càng tăng lên tương ứng Vì thế Nhà nước muốn các NHTM cho vay DNVVN nhiều hơn nữa thì cần cấp thêm vốn cho ngân hàng từ ngân sách Nhà nưóc hoặc cũng có thể hỗ trợ lãi suất cho các ngân hàng bằng cách quy định một mức lãi suất cho vay thấp hơn lãi suất cho vay trên thị trường đối với các DNVVN Phần chênh lệch Nhà nước sẽ bù lỗ cho ngân hàng.

Hiện nay các ngân hàng đang gặp khó khăn trong vấn đề tài sản thế chấp Nhiều DNVVN dùng một tài sản đem thế chấp ở nhiều ngân hàng, cố tình lừa đảo ngân hàng cam kết là tài sản không có tranh chấp Các ngân hàng không có thông tin chính xác để xác định những trường hợp này Và một hệ thống đăng ký tập trung về tài sản qua mạng máy tính là rất cần thiết cho ngân hàng Việc xử lý tài sản thế chấp cũng là một vướng mắc mà ngân hàng cần được Nhà nước hỗ trợ Bằng việc đẩy mạnh hoạt động của công ty mua bán tài sản tồn đọng AMC, Nhà nước đã giúp ngân hàng xử lý tài sản thế chấp một cách nhanh nhất, hiệu quả nhất tránh tình trạng đọng vốn trong ngân hàng Ngân hàng ra quyết định cho vay nhanh hơn, mạnh dạn hơn Đồng thời Nhà nước còn hỗ trợ về tài chính cho ngân hàng trong việc cơ cấu lại nợ, xử lý dứt điểm các khoản nợ khó đòi, nợ khoanh do các DNVVN gây ra giúp ngân hàng hoạt động bình thường trở lại.

3.2.1.4 Mở rộng mối quan hệ liên kết liên doanh giữa các DNVVN với các doanh nghiệp lớn, các tổ chức kinh tế của Nhà nước

Thực tế chỉ ra rằng các DNVVN phát triển trong một môi trường cạnh tranh rất sôi động và luôn bị các doanh nghiệp lớn chèn ép đánh bại, dễ bị tổn thương trước các biến động của thị trường Do vậy chỉ có một sự liên kết chặt chẽ với các tổ chức kinh tế, với các doanh nghiệp lớn của Nhà nước mới giúp DNVVN cải thiện được tình hình, chống chọi với những biến động của thị trường Thông qua mối quan hệ này các DNVVN sẽ được các tổ chức, doanh nghiệp lớn của Nhà nước hỗ trợ về vốn, công nghệ, đào tạo, thông tin mà đặc biệt là bảo đảm cho DNVVN một thị trường đầu vào, đầu ra vững chắc làm giảm chi phí và tăng doanh thu dẫn đến lợi nhuận thu được của DNVVN ngày càng tăng Các DNVVN có thể liên kết ngang, liên kết dọc hoặc liên kết hỗn hợp tùy điều kiện mỗi doanh nghiệp Và như thế uy tín cũng như năng lực tài chính của các DNVVN được tăng lên đáng kể, việc vay vốn ngân hàng không còn khó khăn như trước nữa

3.2.1.5 Tăng cường năng lực tài chính hơn nữa cho các DNVVN

Năng lực tài chính của một doanh nghiệp là rất quan trọng Nó thể hiện quy mô, sức mạnh cũng như hiệu quả sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp

đó Các DNVVN có năng lực tài chính nhỏ bé do đó khó có thể vay vốn ngân hàng Nhà nước đã có một số hình thức nhằm tăng năng lực tài chính cho các DNVVN như trong phần lý thuyết đã nêu và bước đầu đã thu được những kết quả nhất định Trên thực tế việc nâng cao năng lực tài chính cho các DNVVN cần phải được tiến hành trong một thời gian khá dài và còn phụ thuộc vào chính doanh nghiệp nữa nên Nhà nước cần tăng cường, đẩy mạnh hơn các hình thức hỗ trợ này với một kế hoạch lâu dài Nhờ đó DNVVN có tình hình tài

chính ngày càng lành mạnh, việc vay vốn ngân hàng cũng sẽ dễ dàng và thuận lợi hơn

3.2.2 Giải pháp vi mô

Những giải pháp vĩ mô của Nhà nước nhiều khi khó tiếp cận do từ lúc đề

ra đến khi đưa vào thực hiện là một khoảng thời gian tương đối dài Vì vậy muốn các giải pháp này được áp dụng vào thực tiễn một cách nhanh chóng, Nhà nước cần có những văn bản hướng dẫn cụ thể, tỷ mỷ hơn cho các ngành, các cấp thực hiện đồng bộ Ngành ngân hàng cũng như các DNVVN muốn được

hỗ trợ cũng cần phải tự xem xét đánh giá lại chính mình, tự nỗ lực bản thân vươn lên Đây chính là các điều kiện để Nhà nước tiến hành hỗ trợ vì nếu không các doanh nghiệp sẽ chỉ trông chờ vào sự giúp đỡ, hỗ trợ của Nhà nước làm giảm mục tiêu, hiệu quả của các hình thức hỗ trợ này Các giải pháp từ phía ngân hàng, doanh nghiệp sau đây sẽ là tiền đề cho các giải pháp vĩ mô có tính khả thi cao, hiệu quả lớn.

3.2.2.1 Giải pháp của ngành ngân hàng

 Xây dựng cơ chế đầu tư, cho vay phù hợp với DNVVN

Đảng và Nhà nước ta cũng như thực tiễn nền kinh tế trong thời gian qua

đã khẳng định vị trí quan trọng của DNVVN trong công cuộc đổi mới đất nước DNVVN đã làm cho nền kinh tế năng động hơn, giải quyết công ăn việc làm cho một khối lượng lớn lao động, đóng góp vào tăng trưởng kinh tế, chuyển dịch

cơ cấu kinh tế có hiệu quả Các DNVVN hoạt động trên rất nhiều lĩnh vực rộng lớn của nền kinh tế, nhu cầu về vốn của loại hình doanh nghiệp này dường như không bao giờ có thể đáp ứng được đầy đủ trong khi việc DNVVN vay được vốn ngân hàng lại rất hạn chế Để giúp đỡ các DNVVN và cũng là để giải quyết tình trạng đóng băng vốn của mình các ngân hàng đã nghiên cứu và xây dựng nên một cơ chế cho vay theo hướng đơn giản thuận lợi mà vẫn an toàn hiệu quả như sau:

Nới lỏng các điều kiện vay vốn.

Với các điều kiện vay vốn như hiện nay thì các DNVVN vẫn còn nhiều bất cập trong đó đáng quan tâm là điều kiện về tài sản thế chấp DNVVN với quy

mô nhỏ bé như vậy nên vốn chủ sở hữu là quá ít ỏi, giá trị tài sản không cao

Để vay được một khoản tiền từ ngân hàng DNVVN cần thế chấp tài sản có giá trị lớn hơn khoản vay đó để đảm bảo thực hiện nghĩa vụ trả nợ Đây quả là một thách thức lớn đối với DNVVN Song qua thực tế hoạt động tín dụng của ngân hàng thì việc áp dụng các biện pháp thế chấp tài sản hiện nay chỉ là thủ tục và mang tính hình thức, nhiều khi chỉ là yếu tố loại trừ trách nhiệm cho các cán bộ ngân hàng khi ra quyết định cho vay Bởi vì ngân hàng hiện nay gặp rất nhiều khó khăn trong việc xử lý phát mại tài sản thế chấp, thời gian phát mại khá lâu và chi phí cho việc này cũng không phải là nhỏ Vô hình chung cả ngân hàng và doanh nghiệp đã gây khó dễ cho nhau.

Vì vậy các ngân hàng nên nới lỏng các điều kiện cho vay đối với DNVVN, không nên coi điều kiện về tài sản thế chấp là điều kiện tiên quyết để ra quyết định cho vay mà chỉ là điều kiện cuối cùng của quy trình cho vay Hiện nay theo chủ trương của NHNN, các hộ nông dân vay vốn đến 20 triệu đồng và hộ nông dân sản xuất giống thủy sản dưới 50 triệu đồng được miễn điều kiện thế chấp thể hiện sự quan tâm của ngành ngân hàng tới các thành phần kinh tế quy mô nhỏ ở nông thôn và rất thiết thực Ngoài ra ngân hàng cũng đang tiến hành cho DNVVN vay theo phương thức cho vay có bảo đảm bằng tài sản hình thành

từ vốn vay là một sự cố gắng lớn của ngân hàng thể hiện một chiến lược khách hàng đúng đắn.

Đơn giản hoá các thủ tục cho vay

Khi doanh nghiệp đến ngân hàng vay vốn, cán bộ tín dụng hướng dẫn doanh nghiệp tiến hành các thủ tục cần thiết như lập hồ sơ vay vốn, ký hợp đồng tín dụng trong đó doanh nghiệp phải đáp ứng được rất nhiều giấy tờ như báo cáo kết quả kinh doanh, báo cáo lưu chuyển tiền tệ, tình hình tài chính thu nhập trong vài năm gần đây, các loại giấy tờ chứng minh tài sản bảo đảm có công chứng Theo thống kê một bộ hồ sơ vay vốn cần tới 8 loại giấy tờ khác nhau trong đó 3 loại do người vay lập, 5 loại do cán bộ ngân hàng thực hiện