MỤC LỤC LỜI MỞ ĐẦU 2 1. Lý do nghiên cứu 2 2. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài 2 3. Mục đích và nhiệm vụ của luận văn 4 4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4 5. Phương pháp nghiên cứu 5 6. Ý nghĩa lý luận và giá trị thực tiễn 5 7 Kết cấu của đề tài: 6 CHƯƠNG I 7 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ THIẾT KẾ MỸ THUẬT TRUYỀN HÌNH 7 I. Khái niệm chung 7 1. Khái niệm về mỹ thuật 7 2. Khái niệm về mỹ thuật truyền hình 7 3. Thiết kế mỹ thuật truyền hình 7 II. Vai trò, chức năng của thiết kế mỹ thuật truyền hình 7 1. Vai trò của thiết kế mỹ thuật truyền hình 7 2. Chức năng của thiết kế mỹ thuật truyền hình 8 CHƯƠNG II 10 HOẠ SĨ PHÍA SAU HẬU TRƯỜNG 10 1. Họa sĩ thiết kế 10 2. Hoạ sĩ thiết kế kỹ xảo truyền hình 12 CHƯƠNG III 12 CHƯƠNG III 13 NHỮNG NGƯỜI PHỤ TRÁCH MỸ THUẬT PHÍA SAU HẬU TRƯỜNG 13 1. Hoá trang mỹ thuật truyền hình 13 2. Ánh sáng mỹ thuật truyền hình 13 3. Đạo cụ mỹ thuật truyền hình 16 4. Phục trang mỹ thuật truyền hình 17 5. Dựng cảnh trong mỹ thuật truyền hình 17 6. Đạo diễn 18 KẾT LUẬN 21 TÀI LIỆU THAM KHẢO 22 LỜI MỞ ĐẦU 1. Lý do nghiên cứu Tạo hình là một trong những thành tố cơ bản cấu tạo nên hình tượng điện ảnh, giữ vai trò quan trọng đối với hiệu quả thể hiện tác phẩm phim truyện. Ngày nay, những đột phá kỹ thuật dẫn sự phát triển nhanh mạnh của truyền hình, Internet, kỷ nguyên kỹ thuật số cùng nhiều phương tiện truyền thông đa phương tiện khác, phương thức biểu đạt tạo hình trong phim truyện VN đã và đang phải đối diện với nhiều vấn đề phát sinh cần được nghiên cứu lý giải rõ ràng Đó là những nội dung vừa mang giá trị thực tiễn chứa đựng tính học thuật cao như: Tại sao chất lượng tạo hình trong nhiều bộ phim truyện ngày càng sa sút, bộc lộ sự qua loa, thiếu chuyên nghiệp? Tại sao những chuẩn mực tạo hình phim truyện nhiều khi bị xem nhẹ? Nguyên nhân gì đã và đang làm nhạt đi sức hấp dẫn của hình ảnh phim truyện? Tại sao ngày một hiếm những tác phẩm “nghe nhìn” vừa hay về nội dung, vừa đạt giá trị cao về nghệ thuật tạo hình trong thể hiện? Tiểu luận “Thiết kế mỹ thuật trong truyền hình hiện đại” (Nghiên cứu trường hợp một số phim truyện Việt Nam) mong muốn kiến giải những nghiên cứu khoa học mang tính hệ thống, góp phần bổ sung vào lĩnh vực nghiên cứu lý luận mỹ thuật – điện ảnh, và đúc rút kinh nghiệm ứng dụng thực hành trong sáng tác chế tác phim truyện.
Trang 1M C L C ỤC LỤC ỤC LỤC
LỜI MỞ ĐẦU 2
1 Lý do nghiên cứu 2
2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài 2
3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn 4
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4
5 Phương pháp nghiên cứu 5
6 Ý nghĩa lý luận và giá trị thực tiễn 5
7 Kết cấu của đề tài: 6
CHƯƠNG I 7
KHÁI QUÁT CHUNG VỀ THIẾT KẾ MỸ THUẬT TRUYỀN HÌNH 7
I Khái niệm chung 7
1 Khái niệm về mỹ thuật 7
2 Khái niệm về mỹ thuật truyền hình 7
3 Thiết kế mỹ thuật truyền hình 7
II Vai trò, chức năng của thiết kế mỹ thuật truyền hình 7
1 Vai trò của thiết kế mỹ thuật truyền hình 7
2 Chức năng của thiết kế mỹ thuật truyền hình 8
CHƯƠNG II 10
HOẠ SĨ PHÍA SAU HẬU TRƯỜNG 10
1 Họa sĩ thiết kế 10
2 Hoạ sĩ thiết kế kỹ xảo truyền hình 12
CHƯƠNG III 12
CHƯƠNG III 13
NHỮNG NGƯỜI PHỤ TRÁCH MỸ THUẬT PHÍA SAU HẬU TRƯỜNG 13
1 Hoá trang mỹ thuật truyền hình 13
2 Ánh sáng mỹ thuật truyền hình 13
3 Đạo cụ mỹ thuật truyền hình 16
4 Phục trang mỹ thuật truyền hình 17
5 Dựng cảnh trong mỹ thuật truyền hình 17
6 Đạo diễn 18
KẾT LUẬN 21
TÀI LIỆU THAM KHẢO 22
Trang 2LỜI MỞ ĐẦU
1 Lý do nghiên cứu
Tạo hình là một trong những thành tố cơ bản cấu tạo nên hình tượng điệnảnh, giữ vai trò quan trọng đối với hiệu quả thể hiện tác phẩm phim truyện.Ngày nay, những đột phá kỹ thuật dẫn sự phát triển nhanh mạnh của truyềnhình, Internet, kỷ nguyên kỹ thuật số cùng nhiều phương tiện truyền thông đaphương tiện khác, phương thức biểu đạt tạo hình trong phim truyện VN đã vàđang phải đối diện với nhiều vấn đề phát sinh cần được nghiên cứu lý giải rõràng Đó là những nội dung vừa mang giá trị thực tiễn chứa đựng tính họcthuật cao như: Tại sao chất lượng tạo hình trong nhiều bộ phim truyện ngàycàng sa sút, bộc lộ sự qua loa, thiếu chuyên nghiệp? Tại sao những chuẩn mựctạo hình phim truyện nhiều khi bị xem nhẹ? Nguyên nhân gì đã và đang làmnhạt đi sức hấp dẫn của hình ảnh phim truyện? Tại sao ngày một hiếm nhữngtác phẩm “nghe - nhìn” vừa hay về nội dung, vừa đạt giá trị cao về nghệ thuậttạo hình trong thể hiện?
Tiểu luận “Thiết kế mỹ thuật trong truyền hình hiện đại” (Nghiên cứutrường hợp một số phim truyện Việt Nam) mong muốn kiến giải nhữngnghiên cứu khoa học mang tính hệ thống, góp phần bổ sung vào lĩnh vựcnghiên cứu lý luận mỹ thuật – điện ảnh, và đúc rút kinh nghiệm ứng dụngthực hành trong sáng tác - chế tác phim truyện
2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
Về loại hình, loại thể của nghệ thuật, sách Hình thái học của nghệ
thuật (2004) của M.Cagan đề cập đến nghệ thuật hình tượng, nghệ thuật âmthanh; Các nghệ thuật “hình tượng” (tức hình tượng cảm quan), đến lượt nó,lại chia thành “tạo hình” (điêu khắc, kiến trúc) hay “vẽ” mà hình thức caonhất là hội họa, và sự ra đời của điện ảnh là cái bao quát hội họa trong sốnhững yếu tố được nó tổng hợp lại, và thay đổi để tạo nên một thể sáng tạo
Trang 3Về Mỹ thuật học, trong Con mắt nhìn cái đẹp (2005) và Ghi chú về
nghệ thuật (2008), Nguyễn Quân đã đồng nghĩa khái niệm mỹ thuật và nghệthuật tạo hình Các nghiên cứu Trang trí trong mỹ thuật truyền thống củangười Việt (2011), của Trần Lâm Biền, Thế giới biểu tượng trong Di sản vănhóa Thăng Long - Hà Nội (2011) của Trần Lâm Biền,Trịnh Sinh, giúp ngườilàm phim vận dụng có hiệu quả vào các đề tài phim lịch sử, cổ trang trong:tạo hình bối cảnh, tạo hình đạo cụ và tạo hình thiết kế phục trang, tạo hình mỹthuật hóa trang diện mạo nhân vật;
Về Mỹ học điện ảnh, nhiều tác giả nước ngoài đã bàn đến Mỹ học của
phim đã nghiên cứu các khái niệm, phạm trù, quy luật về các mối quan hệ
chằng chịt bên trong của quan hệ thẩm mỹ; Sách Bố cục khuôn hình ống kính máy quay phim (1983) của tác giả Головня А., đề cập đến tính thẩm mỹ trong
bố cục khuôn hình, đề cao vai trò mỹ học trong tạo hình điện ảnh và Thế giới Nghệ thuật phim truyện(1984), của Муриан В bàn đến mỹ học và tâm lý,
cảm xúc cũng như tác động của tác phẩm điện ảnh đến thị hiếu người xem
Sách Gọi tiếng cho hình (2011), của David Sonnenschein (Mỹ) bàn về ngôn
ngữ và hiệu quả thể hiện của hình ảnh và âm thanh; mối quan hệ phối trộn đặcbiệtgiữa âm thanh và hình ảnh; giữa âm thanh và nội dung truyện phim,thiết
kế âm thanhqua hiệu quả gợi mở và liên tưởng tạo hình;
Về Ký hiệu học, có nhiều nghiên cứu Những tri thức điện ảnh (1995)
của tác giả J.Monaco, Ký hiệu học nghệ thuật Sân khấu (1997) của Erika
Fischer-Lichte, Ký hiệu học và mỹ học Điện ảnh của Iu.M.Lotman, coi tácphẩm điện ảnh như một hệ thống ký hiệu và những tổng hợp các ký hiệu tạonên hình ảnh của phim Với phương thức thuật truyện: bằng hình ảnh động,bằng lời và bằng nhạc, giữa chúng hình thành những thành tố tạo hình cụ thể:
Ký hiệu lời nói, Ký hiệu những hoạt động không lời(nét mặt, động tác ), Ký hiệu ngoại hình của diễn viên (mặt nạ, râu tóc, trang phục); Ký hiệu không gian (trang trí bối cảnh, đạo cụ được bày biện và diễn xuất, hiệu quả ánh sáng); Ký hiệu âm thanh không lời (tiếng động, lời thoại, âm nhạc) Sách Cấu
Trang 4trúc văn bản nghệ thuật (2004),của Iu.M.Lotman cũng coi ngôn ngữ tạo hìnhphim truyện như là hệ thống các ký hiệu, phim truyện là một hình thức kể
chuyện bằng hình ảnh động và tiếng nói Trong Hành trình nghiên cứu Điện ảnh Việt Nam (2007), của nhiều tác giả, GS.TS Đình Quang lý giải điện ảnh
đậm tính ký hiệu hơn cả trên sân khấu cũng như trong các nghệ thuật tượnghình khác Tác giả Đặng Văn Lung bàn về sự phân hợp trong sáng tác tập thểđối với các thành phần làm phim truyện, khi tất cả đều có chuyên môn riêng,
có ngành học riêng và làm theo sự sáng tạo cao nhất của mình, rồi phối kếtcác mảng riêng ấy thành gắn bó, trong một cấu trúc chặt chẽ, sống động;
Về Văn hóa học, sách Văn hóa Việt Nam, mấy vấn đề về lý luận và thực
tiễn (2006), tác giả Nguyễn Chí Bền, đã nêu lên những đặc trưng bản chất của
văn học nghệ thuật trong bức tranh toàn cảnh của một nền văn hóa khi bànđến khán giả và thị hiếu khán giả trong cảm thụ tác phẩm nghệ thuật nóichung và khảo sát mỗi bộ phim truyện nói riêng
Những nghiên cứu đã có là những dữ kiện khoa học đáng tin cậy liên quan ítnhiều đến đề tài Song, do nhiều mục đích tiếp cận khác nhau nên tới nay vẫnchưa có công trình nghiên cứu mang tính hệ thống, chuyên sâu và tiếp cận đa
- liên ngành nào về Nghệ thuật tạo hình trong phương thức biểu đạt tác phẩmđiện ảnh VN, về sự tổng hòa mọi hiệu quả tạo hình trong suốt tiến trình sáng -chế tác tác phẩm
3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn
Đề tài của luận án thuộc lĩnh vực nghiên cứu nghệ thuật tạo hình trongphương thức biểu đạt tác phẩm điện ảnh, đóng góp một số lý luận mang tínhứng dụng thực tiễn nhằm đóng góp một số kinh nghiệm có thể dùng làm tàiliệu tham khảo phục vụ lãnh vực sáng tác, chế tác phim và công tác nghiêncứu, giảng dạy, học tập trong các chuyên ngành mỹ thuật - điện ảnh - truyềnhình
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Trang 5* Đối tượng nghiên cứu của luận án là nghệ thuật tạo hình trong phương thức biểu đạt tác phẩm điện ảnh, khi tham gia vào mọi phương
diện sáng tác của điện ảnh; lý giải mối quan hệ giữa nghệ thuật tạo hình vớitạo hình điện ảnh
* Phạm vi nghiên cứu: Không giới hạn khuôn định giới hạn thời gian
theo một giai đoạn cụ thể nào, nhằm tránh được những cái nhìn và nhận địnhphiến diện, đồng thời có điều kiện khảo sát, nghiên cứu toàn diện mọi khíacạnh nội dung và hình thức thể hiện nghệ thuật của mọi thành phần tạo tácphẩm phim truyện
5 Phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu liên ngành giao thoa giữa nghệ thuật tạo hình và tạo hình
phim truyện, liên quan đến: văn học (kịch bản, lời thoại), nghệ thuật biểu diễn(diễn xuất của các nhân vật), nghệ thuật âm nhạc (nhạc phim) và, nó còn cần
được xem xét trên cơ sở phương pháp nghiên cứu đa ngành để nhận diện: mỹ
học, mỹ thuật học, nghệ thuật học, ký hiệu học nghệ thuật, xã hội học, dân tộc
học, lịch sử, văn hoá học Sử dụng phương pháp luận biện chứng, duy vật lịch sử nhằm nghiên cứu các loại hình nghệ thuật đã tương tác hoàn thiện
ngôn ngữ thể hiện hình ảnh và hiệu quả thị giác trên màn ảnh; Sử dụng
phương pháp nghiên cứu khoa học xã hội định tính, gồm: Nghiên cứu điền dã,
NCS đã trực tiếp tham gia làm họa sĩ thiết kế mỹ thuật cho một số bộ phim
truyện VN; Nghiên cứu văn bản, tài liệu, các tác phẩm phim truyện, được giải quyết theo phương pháp tiếp nhận, phân tích, tổng hợp, so sánh và mô hình hoá; ngoài ra, thực hiện thao tác phân loại, đối chiếu, trích dẫn tài liệu, dùng hình ảnh, tài liệu để chứng minh cho những kiến giải và sử dụng phương pháp tham khảo chuyên gia khi xử lý phim ảnh, tư liệu, công trình nghiên cứu lý luận, kết hợp với việc phỏng vấn sâu được thực hiện nhằm đúc
rút những kinh nghiệm từ thực tế làm phim
6 Ý nghĩa lý luận và giá trị thực tiễn
Trang 6Đóng góp lý luận có hệ thống về đặc trưng nghệ thuật tạo hình trongphim truyện, về mối quan hệ cộng hưởng, giao thoa giữa nghệ thuật tạo hình
và tạo hình trong điện ảnh phim truyện; Đưa ra những kiến giải mang tínhquy luật thông qua những phương thức biểu đạt tạo hình; Xác định các quytắc thể hiện và phương thức biểu đạt nghệ thuật tạo hình tối ưu, nhằm đem lạichất lượng nghệ thuật cao hơn; Nghiên cứu lý luận và thực hành ứng dụngnghệ thuật tạo hình, xây dựng định chuẩn cho một bộ phim truyện qua cácphương thức biểu đạt tạo hình
7 Kết cấu của đề tài:
Ngoài phần mở đầu và tiểu kết, tiểu luận bao gồm 3 chương:
Chương 1: Khái quát chung về mỹ thuật truyền hình
Chương 2: Hoạ sĩ phía sau hậu trường
Chương 3: Những người phụ trách mỹ thuật phía sau hậu trường
Trang 7CHƯƠNG I KHÁI QUÁT CHUNG VỀ THIẾT KẾ MỸ THUẬT TRUYỀN HÌNH
I Khái niệm chung
1 Khái niệm về mỹ thuật
Mỹ thuật được hiểu nôm na là “nghệ thuật của cái đẹp”( theo Hán Việt
“mỹ” nghĩa là ‘đẹp” và “thuật” là “nghệ thuật”) Đây là từ được dùng đểchỉ các loại hình nghệ thuật tạo hình chủ yếu là hội họa, điêu khắc kiếntrúc, đồ họa
Theo cách nhìn khác, mỹ thuật là cái đẹp do con người hoặc thiênnhiên tạo ra mà mắt người nhìn thấy được Vì thế người ta còn dùng từ
“nghệ thuật thị giác” để nói về mỹ thuật
Mỹ thuật bao gồm : Hội họa, Nhiếp ảnh, Điêu khắc, Nghệ thuật ứngdụng, Kiến trúc
2 Khái niệm về mỹ thuật truyền hình
Mỹ thuật truyền hình là sự úng dụng mỹ thuật vào lĩnh vực truyền hình như thiết kế sân khấu theo ý đồ, thiết kế ngoại cảnh khi thực hiện chươngtrình ngoài trời, thiết kế về không gian, bối cảnhcủa một chương trìnhtruyền hình
3 Thiết kế mỹ thuật truyền hình
Thiết kế mỹ thuật truyền hình là thiết lập các mục đích ý tưởng vàotrong truyền hình Thiết kế mỹ thuật truyền hình là sự kết hợp giữa nghệthuật và công nghệ
II Vai trò, chức năng của thiết kế mỹ thuật truyền hình
1 Vai trò của thiết kế mỹ thuật truyền hình
Trong bất cứ một chương trình truyền hình nào thì thiết kế mỹ thuật truyềnhình đều đóng vai trò quan trọng Nó là bước chuẩn bị cho một chương trìnhtruyền hình cũng như góp phần vào sự thành công của một chương trìnhtruyền hình
Trang 8Thiết kế mỹ thuật truyền hình tạo dựng, chuẩn bị không gian cũng như sắpxếp, bố trí các đạo cụ, các thiết bị, vật dụng cần thiết cho một chương trìnhtruyền hình.
Có thể nói Thiết kế mỹ thuật như là “một bộ quần áo” của một chươngtrình truyền hình Thiết kế mỹ thuật làm cho chương trình tuyền hình trỏ nênhấp dẫn, gọi cảm xúc đối với người xem
Trong một chương trình truyền hình, đạo diễn – quay phim – họa sĩ thiết
kế là ba nhân tố chủ yếu tạo dựng nên không gian, sự kiện trong một bối cảnh
cụ thể nhằm đảm bảo tính thong nhất về thẩm mỹ
2 Chức năng của thiết kế mỹ thuật truyền hình
Thiết kế mỹ thuật truyền là một khâu quan trọng không thể thiếu trong mộtchương trình truyền hình
Thiết kế mỹ thuật truyền hình tạo ra không gian, không khí, bối cảnh, dựbáo các tình huống có thể xảy ra nằm trong kịch bản chương trình
Thiết kế mỹ thuật truyền hình dụ báo nội dung chương trình, chứa đụngmọi sự kiện.Thiết kế mỹ thuật truyền hình có những chức năng sau đây:
+ Tạo bộ mặt không gian,thời gian của chương trình Tạo dựng không gianrộng hoặc hẹp trong nhà hoặc ngoài trời, thời gian ban ngày hoặc ban đêm.+ Tạo nên các hoạt động của nhân vật Nhân vật, diễn viên hoạt độngkhông phù hợp, chỗ đông người, chỗ ít người có thể vượt ra giới hạn khônggian của thiết kế
+ Góp phần tạo nên các hành động của nhân vật Thiết kế tạo nên các kĩxảo giúp nhân vật thực hiện được hành động phức tạp, tạo điều kiện cho hànhđộng của nhân vật
+ Tạo nên các góc độ của ống kính Thiết kế mỹ thuật đảm bảo cho quayphim có được mọi góc độ như ý muốn Các góc máy khác nhau cần phải cóhậu cảnh thích hợp, khi quay phim thay đổi góc quay thì người thiết kế đảmbảo ở mọi góc độ đều có được nhũng khuôn hình như ý muốn
Trang 9+ Góp phần tạo nên các nhân vật Hóa trang cho các nhân vật sao cho đúngvới tính cách nhân vật, bối cảnh của câu chuyện, kịch bản.
+ Thông qua công việc thiết kế mỹ thuật truyền hình góp phần giáo dục thẩm
mỹ nhận thức chung về bản sắc văn hóa dân tộc Giữ gìn và phát huy tinh hoavăn hóa dân tộc
Trang 10CHƯƠNG II HOẠ SĨ PHÍA SAU HẬU TRƯỜNG
1 Họa sĩ thiết kế
Họa sĩ thiết kế là người đồng hành với ê - kip chế tác gồm đạo diễn vàquay phim
Cùng với họa sĩ thiết kế còn có những thành phần khác như: ánh sáng
mỹ thuật truyền hình, đạo cụ mỹ thuật truyền hình, hóa trang mỹ thuậttruyền hình, phục trang mỹ thuật truyền hình, dụng cảnh mỹ thuật truyềnhình, họa sĩ thiết kế kĩ xảo
Trong các chương trình có liên quan đến lịch sử, như một bộ phim về
đề tài lịch sử, cần thiết phải tái hiện một gian đoạn lịch sủ nào đó thì khôngthể thiếu họa sĩ thiết kế Khó mà xác định được họa sĩ thiết kế đóng gópbao nhiêu phần trăm vào thành công của một tác phẩm, nếu thiếu đi bàntay của họa sĩ thiết kế thì tác phẩm đó trở nên thiếu thuyết phục đối vớingười xem
Khi có kịch bản trong tay, họa
sĩ thiết kế sẽ cùng đạo diễn bàn
bạc ý tưởng hình thành bộ phim
Đạo diễn sẽ phải trình bày cách thể
hiện, cùng trao đổi, xây dựng cá
tính nhân vật Ví dụ một nhân vật
nam nóng tính thì sẽ sử dụng
những màu có vẻ thô kệch một chút, sử dụng những mầu nóng, kiểu dángtrang phục hơi thô ráp … Để làm nổi bật tính cách nhân vật này, kinhnghiệm của họa sĩ thiết kế là vô cùng quan trọng Họ sẽ cùng đạo diễn
“phát hiện” ra nét chính nhất của nhân vật, gắn họ với số phận và thực tếcuộc sống để các cảnh quay thuyết phục hơn
Trang 11Một trong nhữngkhâu vất vả nhấttrong công đọa thiết
kế bối cảnh cho một
bộ phim là đi chọncảnh Một ngày, đạodiễn, quay phim vàhọa sĩ thiết kế có thể
đi hang trăm cây số
để tìm ra những cảnh phù hợp để đặt máy Có những bôi cảnh không sửdụng được chop him nhưng việc đi thực tế nhiều sẽ giúp cho họa sĩ thiết kế
có được nhiều tư liệu quan trọng về cuộc sống thường nhật Trong quátrình này, những cảnh đã được hoạch định trên giấy có thể được sửa đổi Nhận thức được vai trò quan trọng của họa sĩ thiết kế đối với cácchương trình, các đạo diễn đánh giá cao công việc và sự hỗ trợ đắc lựccủa các họa sĩ thiết kế Đạo diễn- NSND Trần Phương nhận định: “Ta vẫn
chưa có studio để thục hiện những cảnh quay cần thiết nên công việc dàndựng bối cảnh sẽ rất khó khăn Trước khi bấm máy, đạo diễn sẽ cùng họa
sĩ thiết kế chọn bối cảnh, nếu không làm tốt khâu này thì sẽ vất vả vì phảilàm đi làm lại Có thể nói, công việc của họa sĩ thiết kế và đạo diễn gắn bó