tiểu luận triết học nâng cao, những giá trị của nho giáo và ảnh hưởng nho giáo trong đời sống văn hóa xã hội

LỜI MỞ ĐẦU 1 Lý do chọn đề tài Cách đây hàng ngàn năm Nho giáo được hình thành ở Trung Quốc và du nhập vào Việt Nam. Từ khi hình thành Nho giáo đã ảnh hưởng đến nhiều mặt nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội và con người Việt Nam, là một trong những yếu tố góp phần hình thành và tác động sâu sắc đến văn hóa truyền thống Việt Nam. Ngày nay, với những biến đổi sâu sắc, xu thế toàn cầu hóa ngày càng mở rộng, Nước ta đang tiến hành xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, có sự quản lý của nhà nước. Ở nước ta hiện nay, tuy cơ sở kinh tế xã hội của Nho giáo về cơ bản không còn tồn tại, nhưng Nho giáo không phải đã mất đi, mà nó còn tồn tại dai dẳng, lâu dài và tác động tích cực và cả tiêu cực đến nhiều mặt, nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội và con người Việt Nam. Vì vậy, vấn đề có ý nghĩa lí luận và thực tiễn cấp thiết là, để xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội, đưa nước ta trở thành một nước “Dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh” thì không thể không giải quyết mối quan hệ biện chứng giữa xã hội truyền thống và xã hội hiện đại, giữa con người truyền thống và con người hiện đại Việt Nam xã hội chủ nghĩa. Muốn vậy thì trước hết cần phải có một cái nhìn khách quan, toàn diện và đúng đắn về Nho giáo để từ đó mà hiểu đúng về Nho giáo. Trong học thuyết chính trị xã hội của Nho giáo, quan niệm về xã hội không chỉ là một trong những nội dung cơ bản nhất mà còn là sự biểu hiện tập trung nhất, sâu sắc nhất trong học thuyết này. Từ trước đến nay, trong nghiên cứu về Nho giáo nói chung và các giá trị của Nho giáo về đời sống xã hội nói riêng vẫn chưa đi đến thống nhất, mà còn có nhiều ý kiến khác nhau, thậm chí trái chiều nhau. Ngoài ra do các giá trị về đời sống xã hội của các nhà Nho được trình bày đan xen với nhiều nội dung khác, cho nên trong những nghiên cứu này, nội dung của quan niệm ấy chưa được nghiên cứu và trình bày một cách có hệ thống. Vì vậy theo tôi, nghiên cứu những giá trị của Nho giáo về đời sống văn hóa xã hội trong điều kiện hiện nay không chỉ đơn thuần là để hiểu biết thêm về Nho giáo mà điều quan trọng là có cái nhìn đúng về Nho giáo; không chỉ dừng lại ở việc chỉ ra những hạn chế của nó mà còn vạch ra để tiếp thu, phát triển và vận dụng những giá trị tích cực của Nho giáo trong việc thực hiện những nhiệm vụ và mục đích của công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Mặt khác, dưới góc độ tiếp cận triết học, sự cần thiết phải nghiên cứu những giá trị của Nho giáo về đời sống văn hóa xã hội một cách có hệ thống và trên cơ sở đó mà chỉ ra và phân tích những giá trị của Nho giáo. Xuất phát từ những vấn đề trên cần phải tiếp tục nghiên cứu những nội dung cơ bản cùng những giá trị và hạn chế trong quan niệm của Nho giáo trong đời sống văn hóa xã hội trong chuyên đề này. Vì vậy, tôi lựa chọn vấn đề: “ Những giá trị của Nho giáo và ảnh hưởng nho giáo trong đời sống văn hóa xã hội ” làm chuyên đề nghiên cứu với hy vọng làm sáng tỏ thêm những giá trị của nho giáo cũng như phát huy những mặt tích cực và loại bỏ những mặt hạn chế của Nho giáo trong đời sống văn hóa xã hội, qua đó có thể rút ra một số ý nghĩa của nó trong xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam.

Ngày nay, với những biến đổi sâu sắc, xu thế toàn cầu hóa ngày càng mở rộng,Nước ta đang tiến hành xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xãhội chủ nghĩa, có sự quản lý của nhà nước Ở nước ta hiện nay, tuy cơ sở kinh tế - xãhội của Nho giáo về cơ bản không còn tồn tại, nhưng Nho giáo không phải đã mất đi,

mà nó còn tồn tại dai dẳng, lâu dài và tác động tích cực và cả tiêu cực đến nhiều mặt,nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội và con người Việt Nam Vì vậy, vấn đề có ý nghĩa

lí luận và thực tiễn cấp thiết là, để xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội, đưa nước tatrở thành một nước “Dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh” thìkhông thể không giải quyết mối quan hệ biện chứng giữa xã hội truyền thống và xãhội hiện đại, giữa con người truyền thống và con người hiện đại Việt Nam xã hội chủnghĩa Muốn vậy thì trước hết cần phải có một cái nhìn khách quan, toàn diện vàđúng đắn về Nho giáo để từ đó mà hiểu đúng về Nho giáo

Trong học thuyết chính trị - xã hội của Nho giáo, quan niệm về xã hội không chỉ làmột trong những nội dung cơ bản nhất mà còn là sự biểu hiện tập trung nhất, sâu sắcnhất trong học thuyết này Từ trước đến nay, trong nghiên cứu về Nho giáo nói chung

và các giá trị của Nho giáo về đời sống xã hội nói riêng vẫn chưa đi đến thống nhất,

mà còn có nhiều ý kiến khác nhau, thậm chí trái chiều nhau Ngoài ra do các giá trị vềđời sống xã hội của các nhà Nho được trình bày đan xen với nhiều nội dung khác,cho nên trong những nghiên cứu này, nội dung của quan niệm ấy chưa được nghiêncứu và trình bày một cách có hệ thống Vì vậy theo tôi, nghiên cứu những giá trị củaNho giáo về đời sống văn hóa xã hội trong điều kiện hiện nay không chỉ đơn thuần là

để hiểu biết thêm về Nho giáo mà điều quan trọng là có cái nhìn đúng về Nho giáo;không chỉ dừng lại ở việc chỉ ra những hạn chế của nó mà còn vạch ra để tiếp thu,phát triển và vận dụng những giá trị tích cực của Nho giáo trong việc thực hiện nhữngnhiệm vụ và mục đích của công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Mặtkhác, dưới góc độ tiếp cận triết học, sự cần thiết phải nghiên cứu những giá trị củaNho giáo về đời sống văn hóa xã hội một cách có hệ thống và trên cơ sở đó mà chỉ ra

và phân tích những giá trị của Nho giáo

Xuất phát từ những vấn đề trên cần phải tiếp tục nghiên cứu những nội dung cơbản cùng những giá trị và hạn chế trong quan niệm của Nho giáo trong đời sống văn

hóa xã hội trong chuyên đề này Vì vậy, tôi lựa chọn vấn đề: “ Những giá trị của

Nho giáo và ảnh hưởng nho giáo trong đời sống văn hóa xã hội ” làm chuyên đề

nghiên cứu với hy vọng làm sáng tỏ thêm những giá trị của nho giáo cũng như pháthuy những mặt tích cực và loại bỏ những mặt hạn chế của Nho giáo trong đời sốngvăn hóa xã hội, qua đó có thể rút ra một số ý nghĩa của nó trong xây dựng chủ nghĩa

xã hội ở Việt Nam

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài.

Nho giáo đã du nhập và phát triển ở Việt Nam qua hàng nghìn năm lịch sử, nó

đã trở thành hệ tư tưởng của giai cấp thống trị Việt Nam, là công cụ quan trọng trongviệc cai trị, quản lý xã hội của nhiểu triều đại phong kiến Việt Nam Vì vậy, việcnghiên cứu các giá trị của Nho giáo và những ảnh hưởng của Nho giáo ở Việt Nam làmột vấn đề thu hút nhiều người quan tâm Từ trước cho đến nay, việc nghiên cứuNho giáo nói chung và các giá trị của Nho giáo trong đời sống văn hóa xã hội qua cácgiai đoạn Nghiên cứu Nho giáo là để hiểu đúng về Nho giáo, thấy được những giá trịtích cực và những hạn chế tiêu cực của Nho giáo và nhất là vai trò, ảnh hưởng của nóđối với xã hội và con người Việt Nam Hướng nghiên cứu này thu hút được nhiềungười quan tâm và được nghiên cứu ở nhiều góc độ khác nhau Tiêu biểu cho hướngnghiên cứu này là các công trình nghiên cứu của Phan Bội Châu, Trần Trọng Kim,Nguyễn Đăng Thục, Đào Duy Anh, Quang Đạm, Vũ Khiêu, Trần Văn Giàu, PhanNgọc, Nguyễn Tài Thư, Lê Sỹ Thắng Trần Đình Hượu, Phan Huy Lê, Phan ĐạiDoãn, Trần Ngọc Vương, Vũ Minh Tâm, Lê Văn Quán, Trần Nguyên Việt,…v.v.Trong các công trình nghiên cứu này, trước hết phải kể đến các công trình nghiên cứucủa Phan Bội Châu, Trần Trọng Kim, v.v Các ông nghiên cứu Nho giáo qua lăngkính của nhà nho và với sự tôn sùng Nho giáo, cho nên họ đều nhìn thấy Nho giáokhông chỉ là một học thuyết chính trị - xã hội mà còn là học thuyết đạo đức học, họcthuyết triết học Các ông đặc biệt đề cao vai trò của Nho giáo trong xây dựng và đạođức của con người và xã hội; coi việc tu thân là cái gốc của tề gia trị quốc, bình thiênhạ…v.v

Sau khi chủ nghĩa Mác – Lênin được truyền bá vào Việt Nam, sự tiếp cận Nho giáođược nghiên cứu dưới lăng kính mới, với một thái độ khách quan, khoa học và biệnchứng Các công trình nghiên cứu của các tác giả này đã phân tích một cách khá toàndiện và sâu sắc tư tưởng Nho giáo Chẳng hạn trong Nho giáo xưa và nay, tác giảQuang Đạm cho rằng, Nho giáo có cả mặt tích cực và mặt tiêu cực Việc vạch ra mặthạn chế, phá hoại của Nho giáo, theo tác giả là cần thiết nhưng không phải là để “truy

tố, bắt đền” nó mà để “Nhìn rõ và loại trừ tận gốc một cách khách quan và khoa họcnhững hậu quả cụ thể của nó trong hệ tư tưởng và trong cuộc sống xã hội chúng tangày nay”, cũng không phải để “ truy tặng, khen thưởng” nó, mà là để “giữ gìn vàphát huy nhằm thúc đẩy sự nghiệp chúng ta tiến lên” Tập thể tác giả mà Vũ Khiêu làchủ biên của công trình Nho giáo xưa và nay đã tập trung nghiên cứu hàng loạt vấn

đề như: Sự ra đời và phát triển của Nho giáo; Mối quan hệ giữa Nho giáo với kinh tế,

nước châu Á; Những hạn chế cũng như những giá trị mà Nho giáo mang lại cho cácnước châu Á Tác giả Phan Ngọc, trong Bản sắc văn hóa Việt Nam, từ việc đề cậpđến các vấn đề cơ bản của Nho giáo, Nho học và Đạo giáo đã đi đến khẳng định, Nhogiáo có ảnh hưởng sâu sắc đến văn hóa truyền thống Việt Nam cũng như đời sốnghiện thực của con người Việt Nam hiện nay Không dừng lại ở đó một số công trìnhnghiên cứu của các tác giả như: Nguyễn Tài Thư, Trần Đình Hượu, Trần Văn Giàu,

Vũ Minh Tâm, Trần Nguyên Việt, Đỗ Thị Hòa Hới, Nguyễn Thanh Bình,…v.v đềukhẳng định ảnh hưởng của Nho giáo đến xã hội con người Việt Nam trong lịch sử vàhiện nay là hết sức sâu sắc

Hiện nay, Đảng và Nhà nước ta đang đẩy mạnh phong trào học tập và làm theotấm gương đạo đức Hồ Chí Minh, thì một trong những vấn đề được quan tâm sâu sắcchính là tiếp tục bổ sung và cụ thể hóa những căn nguyên, cơ sở hình thành tư tưởng

Hồ Chí Minh nói chung và tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh nói riêng: ví dụ như vớibài viết Bước đầu tìn hiểu Bác Hồ với học thuyết của Nho gia, tác giả Lê Văn Quán

đã đưa ra những dẫn chứng để chứng minh học thuyết Nho gia đã ảnh hưởng đến Bác

Hồ như thế nào ? Bác đã khẳng định cần phải kế thừa và phát huy những điểm tíchcực của Nho gia, Bác nhấn mạnh giáo dục cần phải kết hợp giữa học với hành; ngườicách mạng phải hội đủ 5 điều: trí – tín – nhân – dũng – liêm Và tác giả cũng chỉ rarằng, trên thực tế, Bác đã kết hợp nhuần nhuyễn yếu tố Nho giáo với truyền thống tốtđẹp của văn hóa dân tộc: nhân, nghĩa, trí, tín, dũng, trung, cần kiệm liêm chính, chícông vô tư Cũng tác giả Lê Văn Quán với bài viết Bác Hồ với học thuyết Nho giáo,

đã khẳng định, Hồ Chí Minh là người rất am hiểu Nho giáo và vận dụng một cách tàitình những tinh hoa của Nho giáo vào điều kiện cách mạng nước ta Người vận dụngNho giáo trong việc rèn luyện đạo đức cách mạng, trong việc phê phán tư tưởngtrọng nam khinh nữ đồng thời phản đối chế độ đẳng cấp Nho giáo Hay như tác giảNguyễn Văn Hồng với bài viết Ảnh hưởng của văn hóa Khổng giáo Trung Hoa qua

sự tiếp nhận chọn lọc, sáng tạo trong tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh, qua phân tích

đã đi đến khẳng định, Hồ Chí Minh rất quan tâm đến vấn đề giáo dục đạo đức, Người

đã chọn lọc những tinh hoa từ những chuẩn mực đạo đức Nho giáo và vận dụng mộtcách sáng tạo vào điều kiện cụ thể của xã hội Việt Nam….vv

Nghiên cứu nho giáo về ảnh hưởng trong đời sống văn hóa xã hội từ góc độnghiên cứu triết học, bản thân nhận thấy rằng, cần phải nghiên cứu, làm rõ thêm vềnội dung, dù chỉ là những nội dung cơ bản trong quan niệm này của Nho giáo mộtcách có hệ thống để từ đó có cơ sở chỉ ra những giá trị và hạn chế cũng như ý nghĩacủa nó ở Việt Nam trong chế độ phong kiến và trong giai đoạn hiện nay

3 Mục đích và nhiệm vụ của chuyên đề.

Mục đích của chuyên đề là: Xuất phát từ Lý do chọn chuyên đề và Tình hìnhnghiên cứu liên quan đến chuyên đề, thông qua nghiên cứu những tiền đề, điều kiện

và những giá trị của Nho giáo đối với đời sống văn hóa xã hội chỉ để chỉ ra những giátrị, hạn chế chủ yếu của nó và từ đó rút ra ý nghĩa của nó trong việc xây dựng xã hộichủ nghĩa ở nước ta hiện nay

Nhiệm vụ của chuyên đề là để đạt được mục đích trên Chuyên đề tập trung làm rõ

những nội dung chủ yếu sau:

- Những giá trị chủ yếu cho sự hình thành và phát triển quan điểm của Nho

- Trình bày một cách có hệ thống những nội dung cơ bản trong quan niệm củaNho giáo về đời sống văn hóa xã hội trong chế độ phong kiến

- Chỉ ra một số giá trị và hạn chế chủ yếu trong quan niệm trên của Nho giáo

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận của chuyên đề được dựa trên cơ sở lý luận của triết học Mác Lênin trong nghiên cứu về đời sống văn hóa xã hội

-Phương pháp nghiên cứu: Chuyên đề chủ yếu sử dụng phương pháp biệnchứng duy vật của Triết học Mác – Lênin kết hợp với một số phương pháp nghiêncứu khoa học khác như phương pháp lôgic và lịch sử; phương pháp phân tích - tổnghợp; phương pháp đối chiếu – so sánh

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của chuyên đề

Đối tượng nghiên cứu: Các giá trị của Nho giáo về xã hội

Phạm vi nghiên cứu:

- Một số tác phẩm của Nho giáo, chủ yếu là Tứ thư, Ngũ Kinh;

- Các tác phẩm và các công trình nghiên cứu về Nho giáo và Nho giáo ViệtNam

6 Đóng góp của chuyên đề.

Chuyên đề trình bày có hệ thống những nội dung chủ yếu trong quan niệm củaNho giáo về đời sống văn hóa xã hội trong chế độ phong kiến và trong giai đoạn hiệnnay

7 Ý nghĩa của chuyên đề

Từ góc độ triết học, chuyên đề bước đầu làm sáng tỏ và trình bày có hệ thốngnhững tiền đề, điều kiện ra đời và những giá trị cơ bản trong quan niệm của Nho giáo

về đời sống văn hóa xã hội trong chế độ phong kiến và ảnh hưởng của nho giáo tronggiai đoạn hiện nay

8 Kết cấu của chuyên đề:

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, Nội dung củachuyên đề gồm 2 chương với 4 tiết

Chương 1 Sự du nhập, hình thành và phát triển của Nho giáo

Chương 2: Những ảnh hưởng của Nho giáo đến đời sống xã hội ở Việt Namhiện nay

cho thích hợp với chế độ phong hiến trung ương tập quyền Cùng xâm nhập với Nho còn

có Phật và Đạo Cả ba học thuyết này đều có ảnh hưởng đến tư tưởng Việt Nam, vào cácphong tục tập quán của người Việt cho đến nay

Trên 1000 năm Bắc thuộc, bọn xâm lược ra sức truyền Nho, Phật, Đạo vào nước ta.Nhưng số người học Nho không nhiều lắm; còn Phật và Đạo lại đi sâu vào dân gian hoàlẫn trong tín ngỡng bản địa

Sau khi giành độc lập , nhân dân ta đã sử dụng Nho, Phật và Đạo để bắt tay xây dựngđất nước, trước hết là để xây dựng một tổ chức Nhà nước độc lập để đủ sức chống lại sự

uy hiếp và xâm lược từ phương Bắc Sở dĩ Nho giáo và Phật giáo được chọn làm hệ tưtưởng chính trong xã hội Việt Nam là vì cả ha học thuyết này ít nhiều ảnh hưởng trong xãhội Việt Nam Sự truyền bá và tiếp nhận tư tưởng này diễn ra khá thuận lợi và nhanhchóng Chế độ phong kiến Việt Nam phát triển theo xu hướng tập quyền thống nhất nên

có nhu cầu sử dụng Nho học Nhà nước Đại Việt thời Lý đã đưa Nho giáo phát triển mạnh

mẽ trên tất cả các lĩnh vực ở Việt Nam Năm 1070 , nhà Lý lập Văn Miếu và Quốc TửGiám , năm 1075 nhà Lý mở khoa thi Nho học và năm 1195 mở khoa thi Tam giáo Nhohọc du nhập vào nước ta đến đây trở thành cái bản dịa được nhà nước Đại Việt sử dụng vàtrân trọng

Vào thời Trần, Nho học lại phát triển nhanh chóng hơn Cũng vào thời kì này thi cửnho giáo đã vào quy củ, các khoa thi tiến sĩ cứ 7 năm được tổ chức một lần

Tuy nhiên, ảnh hưởng của Nho giáo vào Việt Nam cho đến cuối dời Trần – Hồ vẫnchưa thật đậm nét Có thể những bộ phận quan chức cao cấp phần nào còn áp dụng những

lễ giáo kiểu phương Bắc, còn trong dân gian thì vẫn theo phong tục tập quán lâu đời Sang thời Hậu Lê , Nho giáo được đẩy lên cực thịnh Lê Thánh Tông đưa Nho họcvào tổ chức nhà nước ở cả ba mặt :

+ Giáo dục và khoa cử : Thời Lê sơ giáo dục và khoa cử Nho học đạt đến mức cựcthịnh Một tầng lớp sĩ đông đảo có mặt ở khắp nông thôn và thành thị Ở Văn Miếu đượclập bia Tiến sĩ, Nho sĩ được đề cao đến mức cao nhất Qua giáo dục và khoa cử, Nho giáothâm nhập vào xã hội ngày càng sâu sắc hơn

Tổ chức chính quyền : có tham khảo các kiểu nhà nước TốngMinh

+ Pháp luật: luật Hồng Đức được xây dựng trên tinh thần Đại Việt nhưng cũngtham khảo nhiều pháp luật Đường Minh

Ở các lĩnh vực khác như triết học, tôn giáo, nghệ thuật thì cả ba đạo Nho ,Phật , Lãođèu có ảnh hưởng , nhưng nặng nhẹ khác nhau Phật , Dạo đi vào dân gian làng xã khásâu sắc

Vào các thế kỉ XVI, XVII, XVIII , Nho học và Nho giáo Việt Nam đều đi xuống Xuhướng tam giáo đồng tôn trong xã hội phát triển Có thể nói , vào các thế kỉ XVII, XVIIIkiểu Nho thuần tuý không còn đáng kể , một nền học thuật và tư tưởng đa thanh, đa sắc đãxuất hiện ngày càng nhiều, ngày càng sâu hơn Nhà Nho các thế kỉ này đều trên cơ sởNho kết hợp với Phật, Đạo Có thể nói, đến thế kỉ XVIII, Nho học, Nho giáo không đápứng được yêu cầu của xã hội, đã bất lực trước công việc giải quyết khủng hoảng xã hội.Trong lĩnh vực chính, trị tư tưởng các nhà nước và các quan lại sĩ phu vẫn lấy tam cươnglàm lý tưởng Nhưng sự lên xuống của cuộc sống cá thể, của xã hội phải có Phật, Đạo bổsung thành công cụ tinh thần phong phú, đa dạng Tam giáo đồng tôn hay đồng hành đồngtâm trên cơ sở Nho là một hướng giải quyết về lý thuyết tư tưởng và xã hội

Đến đầu thế kỉ XIX, nhà Nguyễn vẫn duy trì độc tôn Nho giáo trong khi các nướckhác ngay cả Trung Quốc cũng đã bắt đầu có những phản kháng Khoa thi Hương cuốicùng vào năm 1918 và thi hội cuối cùng vào năm 1919 Tác phẩm “ Khổng học đăng” củanhà chí sĩ yêu nước Phan Bội Châu là sự bùng lên cuối cùng của Nho giáo trước khi dậptắt

Có thể nói, Nho giáo được duy trì lâu nhất ở Việt Nam Có một học giả nước ngoàikhi sang Việt Nam đã có nhận xét như sau : “ dường như Nho giáo Việt Nam từ thế kỉXIX có vẻ nặng sâu hơn chính ở Trung Quốc Nói như thế không phải là không có cơ sở.Một thực tế ở Việt Nam là , Nho giáo ở Việt Nam chưa một làn bị phê phán gay gắt nhưcác học giả ở Trung Quốc hay Nhật Bản Sự phê phán Nho giáo ở nước ta mới chỉ xuấthiện trong các tác phẩm văn học hay trong dân gian Vùng đồng bằng Bắc Bộ là vùng có

lẽ chịu ảng hưởng sâu sắc nhất và lâu đời nhất ở Việt Nam

Chương IINHỮNG ẢNH HƯỞNG CỦA NHO GIÁO ĐẾN ĐỜI SỐNG VĂN HÓA

XÃ HỘI VIỆT NAM I/ Đối với kinh tế

1/ Ảnh hưởng tích cực

Con người với tư cách là nhân tố thúc đẩy kinh tế

Mục đích của Nho giáo là nhằm giáo hóa, đào tạo con người, hoàn thiện conngười và hoàn thiện xã hội, làm cho xã hội luôn ổn định, thái bình, thịnh trị TheoNho giáo, sự hoàn thiện con người vừa là kết quả, vừa là điều kiện, nguyên nhân của

sự hoàn thiện xã hội Nếu gạt sang một bên những điều kiện lịch sử, xã hội thì phảichăng Nho giáo đã sớm nhận ra vai trò của con người đối với sự ổn định và phát triển

xã hội Kinh tế, văn hóa ổn định phát triển xét cho cùng là do con người, vì conngười

Ở nước ta, thực hiện đường lối đổi mới, nền kinh tế thị trường đã đẩy nhanh

sự tăng trưởng về kinh tế nhưng cũng đồng thời tạo ra nhiều xáo trộn trong quan hệ

xã hội, sinh hoạt gia đình và phẩm chất cá nhân Để ngăn ngừa những hiệu quả tiêucực của nền kinh tế thị trường, bảo đảm cho sự phát triển vật chất không kéo theo sựsuy thoái tinh thần, chúng ta cần phát huy những truyền thống tốt đẹp của dân tộc,nâng cao những phẩm chất đạo đức vốn có trong lịch sử đấu tranh dựng nước và giữnước của dân tộc Những phẩm danh đạo đức tối thượng của con người như: Nhân,

Lễ, Nghĩa, Trí - Tín trong xã hội Nho giáo trước kia cho đến nay vẫn còn ý nghĩa,nếu chúng ta biết kế thừa, chắt lọc

Điều đáng chú ý là đề cao Nhân, Nghĩa trong cuộc sống của con người;nhưng Nho giáo cũng không bỏ qua vấn đề cơm ăn, áo mặc của nhân dân Bởi nhândân có đủ ăn đủ mặc thì mới thực hiện được đạo nghĩa đạo Nhân Chính vì thế Nhogiáo khuyên giới cầm quyền tìm mọi cách để giúp dân sản xuất, phải chăm lo đếnviệc sản xuất của dân Mạnh Tử từng nói:

Nếu vua chẳng làm trái nghịch thời tiết của kẻ làm ruộng, đừng bắt họ làm xâutrong mùa cấy gặt thì thóc lúa ăn chẳng biết Nếu đừng để cho người ta bủa lưới nhặttrong các bưng hồ thì cá rùa ăn chẳng hết Nếu đừng để cho lưỡi rìu, cạnh búa đốn

phá rừng núi sau lúc sai mùa thì cây cối dùng chẳng hết Lúa thóc và rùa cá dự ăn, câycối dư xài, nhân dân nhờ đó mà nuôi dưỡng người sống, mai táng kẻ chết, họ chẳngsầu oán gì nữa Trong nước mà dân chúng chẳng oán sầu vì họ nuôi người sống được

no ấm, chôn người chết được đủ lễ, đó là bước đầu của một nền cai trị thịnh vượngvậy

Nho giáo còn đòi hỏi giai cấp thống trị phải để cho nhân dân có tài sản riêng

Có như vậy dân mới yên tâm làm ăn, đời sống mới no ấm, nhà nước mới có dư thừa.Mạnh Tử nhấn mạnh trách nhiệm của người cầm quyền đối với cuộc sống của nhândân Theo ông, người cầm quyền phải đồng cam cộng khổ với nhân dân, không nên

có cuộc sống quá chênh lệch so với cuộc sống của dân thường Đó là điều đáng đểcác nhà lãnh đạo trong xã hội hiện đại suy ngẫm

Đất nước ta đang trong thời kỳ quá độ lên CNXH Để đạt được các mục tiêusau khi kết thúc thời kỳ quá độ, chúng ta không thể không coi trọng ưu tiền phát triểnkinh tế Chúng ta tiến hành công nghiệp hóa, hiện đại hóa cũng để làm cho "dân giàu,nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh " Đó cũng là tiền đề bảo đảm cho

sự ổn định chính trị xã hội Muốn vậy, một trong những điều kiện cần thiết là Đảng

và Nhà nước ta phải đề ra những chính sách, biện pháp kinh tế - xã hội phù hợp, tạođiều kiện thuận lợi để khai thác trí tuệ, năng lực sáng tạo của con người Những biệnpháp, chính sách của Đảng, Nhà nước cần phải xuất phát từ con người và vì conngười Bởi con người vừa là động lực, vừa là mục tiêu của toàn bộ sự nghiệp xâydựng CNXH ở nước ta

Sản xuất đi đôi với tiết kiệm

Nho giáo nhấn mạnh sản xuất đi đôi với tiết kiệm, sớm đặt ra vấn đề tiếtkiệm: "Đạo lớn làm ra của cải là: số người làm việc sinh lợi ngày càng nhiều, sốngười ăn tiêu phung phí ngày càng ít số người làm ra của cải phải mau mắn, siêngnăng, những người tiêu dùng phải thư thả, từ từ Như vậy của cải luôn luôn đủ".Khổng Tử còn khuyên vua "tiết dụng nhi ái dân", nghĩa là phải tiêu dùng tiết kiệm màthương yêu dân

Tuân Tử cho rằng nếu như hết sức làm việc nông, lại tiết kiệm tiêu dùng thìtrời chẳng bao giờ làm mình đói

Với lời răn dạy về tiết kiệm ấy của Nho giáo, những người làm quan thanhliêm ngày xưa thường ăn uống đơn sơ, trang phục giản dị, coi vẻ đẹp của con người

là sự thanh cao của tâm hồn chứ không phải ở sự xa xỉ trong nhà cửa, áo quần, vậtliệu tiêu dùng

Xã hội Việt Nam ngày nay đang trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đạihóa Để thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, cần có nhiều yếu tố: tàinguyên, vốn, kỹ thuật, công nghệ mới và con người Trong khi đó đối với nước ta,nguồn tài chính, nguồn lực vật chất còn rất hạn hẹp, thế nhưng "chúng ta lại chưa thựchiện tốt cần kiệm trong sản xuất, tiết kiệm trong tiêu dùng, dồn vốn cho đầu tư pháttriển" Hiện nay, Việt Nam vẫn còn là nước nông nghiệp, lao động nông nghiệpchiếm hơn 70%, đời sống nhân dân ở nhiều vùng nông thôn, các vùng dân tộc thiểu

số, vùng sâu, vùng xa còn rất thấp, GDP bình quân đầu người chưa đến 300 USD/nămnhưng tình trạng tiêu dùng xa hoa, lãng phí diễn ra khá phổ biến cả ở nông thôn vàthành thị, trong một số khá đông cán bộ và nhân dân Đó là điều đáng lo ngại Vì vậy,

"chúng ta nhất thiết phải cần kiệm để công nghiệp hóa, khắc phục xu hướng chạytheo xã hội tiêu dùng, lối sống xa hoa, lãng phí Đó là một trong những nhân tố thànhcông của chúng ta

Tiết kiệm trong điều kiện hiện nay không phải là khuyến khích giảm nhu cầu tốithiểu mà chính là nâng cao khả năng thỏa mãn nhu cầu hợp lý của con người như làtiền đề để phát huy nguồn lực con người - nhân tố quyết định sự phát triển kinh tế -

xã hội của đất nước

Như vậy, trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở nước ta, tư tưởng vềsản xuất đi đôi với tiết kiệm của Nho giáo cũng như đức tính cần kiệm truyền thốngcủa dân tộc cần phải được kế thừa và đổi mới Cần kiệm đi đôi với chống tham nhũng

và lãng phí, dồn sức đầu tư cho sự phát triển của đất nước trong hiện tại và tương lai

Tóm lại, với cách nhìn biện chứng, chúng ta có thể khai thác giá trị tích cựccủa Nho giáo đối với sự phát triển kinh tế Chúng có thể đồng tình với các nhà khoahọc Nhật Bản, Triều Tiên, Đài Loan khi họ nêu lên khả năng hòa đồng giữa Phú vàNhân, giữa Nghĩa và Lợi, giữa đạo đức và kinh doanh trong sự phát triển đất nước.Nho giáo gợi mở cho ta suy nghĩ có thể đưa văn hóa vào kinh doanh, hướng kinh

doanh không chỉ vào việc tăng trưởng kinh tế mà còn xây dựng một xã hội hội có vănhóa, xứng đáng với truyền thống dân tộc, đáp ứng được những đòi hỏi của thời đại.

2/ Ảnh hưởng tiêu cực

Nho giáo - hệ tư tưởng của một xã hội được xây dựng chủ yếu trên cơ sở chế

độ ruộng công với chính sách cống nạp từ bên dưới và phân phối từ bên trên giờ đâyvẫn ảnh hưởng tiêu cực tới suy nghĩ, quan niệm của nhiều người Với tư tưởng

"Trọng nông ức thương", Nho giáo từng kìm hãm công nghiệp và kinh tế hàng hóaphát triển, về mặt sản xuất, Nho giáo coi thường khoa học kỹ thuật; về mặt phân phối

nó khuyến khích chủ nghĩa bình quân Kinh tế Việt Nam không thể đổi mới và pháttriển nếu không gạt bỏ được sự cản trở đó của Nho giáo

Dưới chế độ phong kiến, ở nước ta đã có quan hệ tiền tệ và trao đổi hàng hóa

ở mức độ nhất định Nhưng với đặc điểm bảo trì lâu dài của các làng xã, quan hệhàng hóa tiền tệ đã không phát triển được Thêm vào đó, các quan điểm bảo thủ, khépkín "trọng nông ức thương" đã kìm hãm sự phát triển có tính chất tự nhiên của sảnxuất xã hội

Sau cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân, nước ta vẫn chưa có nền sản xuấthàng hóa, nền kinh tế vẫn trong tình trạng tự cấp tự túc là chủ yếu Đó chính là tháchthức cơ bản đối với dân tộc ta khi bước vào con đường phát triển hiện đại văn minh

Do những sai lầm chủ quan mang tính giáo điều, kinh nghiệm duy

ý chí cùng với ảnh hưởng của tư tưởng "trọng nông ức thương", trước thời

kỳ đổi mới nền kinh tế hàng hóa ở nước ta không phát triển Nền kinh tế kế hoạchhóa tập trung, bao cấp cùng những chính sách xã hội kèm theo nó

đã là một trong những nguyên nhân cơ bản đưa nước ta tới khủng hoảng trầm trọng

Thực tiễn đã giúp Đảng ta nhận thức sâu hơn về CNXH, về con đường đi lênCNXH, vai trò tác dụng của sự phát triển và sử dụng các yếu tố, các khâu trung gianquá độ lên CNXH theo kiểu quá độ gián tiếp mà Lênin đã vạch ra Nhận thức mớiđưa đến chủ trương phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, vận hành theo

cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước theo định hướng XHCN Đó cũng chính

là nội dung cơ bản của đổi mới kinh tế - nhiệm vụ trọng tâm của công cuộc đổi mớihiện nay

Sản xuất hàng hóa đòi hỏi phải khắc phục tình trạng chia cắt, khép kín, trì trệcủa sản xuất và lưu thông, nhưng do ảnh hưởng của tư tưởng cũ - tư tưởng "trọngnông ức thương" cùng với tư tưởng cục bộ bản vị (địa phương chủ nghĩa), nhiều địaphương vẫn còn xu hướng biệt lập khép kín trong quá trình thực hiện các mục tiêukinh tế, không chú ý đến tính chỉnh thể thống nhất, đến yêu cầu phát triển chung củađất nước Thực hiện nhiệm vụ tự cân đối các mặt của sản xuất và sinh hoạt của địaphương không có nghĩa là thực hiện tự cung tự cấp, từ bỏ giao lưu kinh tế giữa cácvùng, các địa phương Do không nhận thức đúng yêu cầu trên, do ảnh hưởng của tưtưởng cũ, cộng với những khó khăn về giao thông, về nguồn vốn, một số địa phươngkhông đưa hàng hóa ra khỏi địa phương mình Cách làm đó về thực chất là tự cung tựcấp trên bình diện rộng Vô hình chung dẫn đến hạn chế sự phát triển của sản xuấthàng hóa, làm nghèo nàn nhu cầu của đời sống

xã hội

Phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần theo định hướng XHCN đòihỏi phải khắc phục tư tưởng "Trọng nông ức thương" còn tồn tại trong một bộ phậncán bộ và nhân dân, xây dựng các chương trình kinh tế - xã hội mang tính thống nhất,xóa bỏ tình trạng phân tán, tự cung, tự cấp

Nền kinh tế trong thời kỳ quá độ ở nước ta còn chịu phục những ảnh hưởngtiêu cực của Nho giáo trong lĩnh vực phân phối Chúng ta biết rằng đặc điểm kinh tếnổi bật của xã hội Việt Nam truyền thống là sản xuất nhỏ, đặc biệt là sản xuất nhỏtrong nông nghiệp Tính chất sản xuất nhỏ và tâm lý người tiểu nông in dấu ấn sâusắc lên mọi mặt của xã hội Việt Nam cổ truyền và còn ảnh hưởng đến ngày nay Nóiđến sản xuất nhỏ ở Việt Nam chủ yếu là nói đến sản xuất nhỏ trong nông nghiệp vớiđặc trưng phổ biến là: quyền tư hữu của người tiểu nông với ruộng đất là cơ sở củanền sản xuất xã hội, ruộng đất bị phân chia manh mún, nông cụ ít và thô sơ thiếu sựhợp tác và phân công lao động; nền sản xuất có tính bảo thủ cao, tổ chức sản xuấthàng hóa thấp kém, đời sống vật chất và tinh thần của người dân gựp nhiều khó khăn

và chậm được cải thiện

Nền sản xuất nhỏ tồn tại lâu đời trong xã hội Việt Nam cùng với ảnh của tưtưởng Nho giáo đã tạo nên tâm lý cục bộ, bản vị, địa phương Chế độ ruộng công

trong điều kiện làng xã Việt Nam đã làm nảy sinh tư tưởng bình quân về nghĩa vụ vàquyền lợi.

Khi nước ta bước vào thời kỳ quá độ lên CNXH, tư tưởng bình quân đã trởthành lực cản lớn trong quá trình phát triển kinh tế cũng như các mặt khác của đờisống xã hội

Cách làm kinh tế theo giờ hành chính một cách máy móc ở các hợp tác xãnông nghiệp, các nông trường quốc doanh của miền Bắc trước đây với hình thứcphân phối bình quân đã dẫn đến tình trạng người lao động thờ ơ với công việc và kếtquả lao động của mình Tâm lý ỷ lại vào tập thể, dựa dẫm, cung cách lao động "đượcchăng hay chớ", "cơm vua ngày trời", "đi làm theo kẻng, ăn chia theo định xuất",

"chân ngoài dài hơn chân trong" trở thành căn bệnh ngày càng trầm trọng

Trong thời kỳ đổi mới, Đảng và Nhà nước ta chủ trương thực hiện nhất quánlâu dài chính sách phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN Các hình thứcphân phối trong thời kỳ này cũng rất đa dạng: phân phối theo lao động, phân phốitheo vốn đầu tư, phân phối thông qua phúc lợi tập thể Tuy nhiên, tình trạng bìnhquân trong phân phối vẫn còn tồn tại, biểu hiện rõ nét nhất ở khối hành chính sựnghiệp Tiền lương nhìn chung chưa đảm bảo tái sản xuất sức lao động, chưa thực sựtrở thành đòn bẩy kích thích người lao động làm việc với sự nhiệt tình và sức sángtạo cao

Sự phát triển nền kinh tế trong thời kỳ đổi mới ở nước ta đòi hỏi phải khắcphục những ảnh hưởng tiêu cực đó của Nho giáo

II/ ĐỐI VỚI ĐẠO ĐỨC

1 Ảnh hưởng tích cực

Tu thân và vấn đề rèn luyện đạo đức cách mạng

Nho giáo là một học thuyết chính trị - xã hội, đạo đức cho nên vấn đề tu thânđược đặt lên hàng đầu: Từ Thiên tử ở địa vị cao nhất cho đến người dân bình thườngđều phải lấy việc tu thân làm gốc Đó cũng là bài học mà chúng ta không thể bỏ qua

Trên thực tế, nhiều nước châu Á như Nhật Bản, Hàn Quốc đã khai thác triết

lý tu thân của Nho giáo nhằm bảo đảm ổn định chính trị xã hội, nhất là trong thời kỳ

chuyển biến mạnh mẽ của đất nước Các nước này không chỉ đòi hỏi sự nỗ lực củabản thân mỗi người trong việc tu thân mà còn quy định trách nhiệm của mỗi gia đình,trường học, xã hội đối với việc tu thân Tại những nước này, những nét đẹp truyềnthống đã được duy trì, những mối quan hệ giữa người với người trong gia đình và xãhội đã được củng cố.

Ở nước ta, công cuộc đổi mới đang đi vào chiều sâu của nó Sau

16 năm nhìn lại, chúng ta có quyền tự hào về những chuyển biến đáng kể trên tất cảcác lĩnh vực đời sống xã hội Tuy nhiên những thành tựu của sự nghiệp đổi mới chỉ làbước đầu Vẫn còn muôn ngàn khó khăn, thử thách đòi hỏi mỗi chúng ta phải nângcao thêm niềm tin, ý chí cách mạng, không ngừng tu dưỡng trau dồi đạo đức cáchmạng Chúng ta thừa nhận rằng nền kinh tế thị trường phát triển đã góp phần thúc đẩysản xuất phát triển, đem lại bộ mặt mới cho xã hội, nhưng cũng phải thừa nhận mặttrái của kinh tế thị trường đang tạo ra những xáo trộn về mặt đạo đức xã hội Chúng

ta đã bắt đầu chứng kiến những suy thoái đạo đức trong cả quan hệ gia đình và quan

hệ xã hội Điều đáng lo ngại là sự suy thoái phẩm chất đạo đức ở một số cán bộ đảngviên đang làm giảm uy tín của Đảng, suy giảm lòng tin của nhân dân đối với chế độ.Trong điều kiện đó, thiết nghĩ chúng ta nên lấy triết lý tu thân của Nho giáo làm bàihọc, để rồi từ đó chắt lọc, kế thừa giá trị tích cực của nó

Chúng ta tiếp thu tư tưởng Nho giáo về tu thân, đặt nhiệm vụ tu thân lên hàngđầu, huy động các lực lượng gia đình, xã hội và cá nhân đẩy mạnh tu thân, nhưngkhông phải tu thân theo tinh thần đạo đức cũ - Đạo đức Khổng giáo - mà tu thân theotinh thần đạo đức mới - đạo đức cách mạng như Hồ Chí Minh đã chỉ ra: Nhân,Nghĩa, Trí, Dũng, Liêm Đây là những khái niệm mang nội dung mới với những giátrị đạo đức cơ bản nhất của nhân dân Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng NhữngĐức, Nhân, Lễ, Nghĩa, Trí, Tín của Nho giáo đã được Hồ Chí Minh tiếp thu và cảibiến thành "Ngũ thường" của Việt Nam như thế Người giải nghĩa:

Nhân: là thật thà thương yêu, hết lòng giúp đỡ đồng chí, đồng bào Vì thế màkiên quyết chống lại những người, những việc có hại đến Đảng, đến nhân dân.Vì thế

mà sẵn lòng cực khổ trước mọi người, hưởng hạnh phúc sau thiên hạ Vì thế màkhông ham giàu sang, không e cực khổ, không sợ oai quyền Những người khôngham, không e, không sợ gì thì việc gì làm việc phải họ đều làm được

Nghĩa: là ngay thẳng, không có tư tâm, không làm việc bậy, không có việc gìphải dấu Đảng Ngoài lợi ích của Đảng không có lợi ích riêng phải lo toan Lúc Đảnggiao việc thì dù bất kỳ to nhỏ, đều ra sức làm cẩn thận Thấy việc phải thì làm, thấyviệc phải thì nói Không sợ người ta phê bình mình, mà phê bình người khác cũngluôn luôn đúng đắn.

Trí: Vì không có việc tư túi nó làm mù quáng cho nên đầu óc sáng suốt Dễhiểu lý luận, dễ tìm phương hướng Biết xem người, biết xét việc Vì vậy mà biết làmviệc có lợi, tránh việc hại cho Đảng, biết vì Đảng mà cất nhắc người tốt, đề phòngngười gian

Dũng: là dũng cảm gan góc, gặp việc phải có gan làm Thấy khuyết điểm cógan sửa chữa Cực khổ khó khăn có gan chịu đựng Có gan chống lại những sự vinhhoa phú quý, không chính đáng Nếu cần, có gan hy sinh cả tính mệnh cho Đảng, cho

Tổ quốc, không bao giờ rụt rè, nhút nhát

Liêm: là không tham địa vị, không tham tiền tài, không tham sung sướng.Không tham người ta tâng bốc mình.Vì vậy mà quang minh chính đại, không bao giờ

Hồ Chí Minh Những chuẩn mực đạo đức mà người nêu ra không bao giờ xưa cũ Đểđẩy mạnh tăng trưởng về kinh tế với sự phát triển về mọi mặt của xã hội, để thốngnhất văn hóa với kinh doanh, đạo đức con người với sự giàu mạnh của đất nước, hơnlúc nào chúng ta càng phải chú trọng rèn luyện đạo đức cách mạng.

Hồ Chí Minh từng nói: Đạo đức là gốc, là nền tảng của cách mạng Trong giaiđoạn hiện nay, khi đất nước vẫn đang đứng trước bốn nguy cơ như Đảng ta từng chỉ

rõ (nguy cơ tụt hậu về kinh tế so với nhiều nước trong khu vực và trên thế giới, chệchhướng XHCN, nạn tham nhũng và tệ quan liêu, "diễn biến hòa bình" do các thế lựcthù địch gây ra) thì việc trau dồi, rèn luyện phẩm chất đạo đức cách mạng là hết sứccần thiết

Đối với đảng viên, trước hết cần thực hiện tốt cuộc vận động phê bình tự phêbình theo tinh thần Hội nghị Trung ương VI - khóa VIII làm cho Đảng trong sạchvững mạnh Đó là biểu hiện của "tu thân"

Đối với quần chúng, cũng cần phải "tu thân" Tu thân để làm ăn lương thiện,

để không bị tha hóa bởi sức mạnh của đồng tiền, không bị mặt trái của cơ chế thịtrường làm mất đi lương tâm, nhân phẩm để góp phần xây dựng nước nhà vữngmạnh, phồn vinh

2/ Ảnh hưởng tiêu cực

Thói đạo đức giả

Nếu nhấn mạnh sự tu thân, chú trọng giáo dục đạo đức là những giá trị tíchcực của Nho giáo mà chúng ta cần khai thác, kế thừa thì thói đạo đức giả trong tưtưởng Nho giáo lại là điều cần phê phán, loại bỏ

Đạo đức Nho giáo xưa kia nêu ra cần, kiệm, liêm, chính thực chất nhằm phục

vụ cho lợi ích của giai cấp thống trị Ngày nay, chúng ta đề ra cần kiệm, liêm, chính

để làm lợi cho nước cho dân Nhưng nếu cán bộ thực hiện không nghiêm túc, để đầu

óc tư lợi chi phối thì cũng rơi vào tình trạng đạo đức giả

Đạo đức giả là hiện tượng phổ biến trong nhiều chế độ xã hội và gắn với chủnghĩa cá nhân, nhưng gốc gác nảy sinh của nó bắt nguồn từ Nho giáo Chế độ Đức trị

đã sản sinh ra đông đảo phân từ đạo đức giả, những kẻ kiếm ăn trong "nghề đạo đức",những kẻ bề ngoài nói điều nhân nghĩa nhưng bên trong đầy rẫy tật xấu Hối lộ, tham