MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Sống trong kỷ nguyên bùng nổ thông tin, việc nắm bắt được những thông tin nhanh, bản sắc, nóng hổi luôn là yếu tố quan trọng hàng đầu quyết định sự sống còn của mỗi cơ quan báo chí. Tuy nhiên, trong cuộc chạy đua quyết liệt ấy, không ít nhà báo và cơ quan báo chí vì sốt ruột muốn thực hiện mục đích giành giật thông tin mà đã bỏ qua vấn đề trách nhiệm và lương tâm người làm báo, từ đó đánh mất tính nhân văn và làm suy giảm niềm tin yêu của bạn đọc dành cho báo chí. Hoạt động báo chí là một hoạt động truyền thông đại chúng. Sản phẩm, tác phẩm báo chí được tạo ra là để chuyển tải tới công chúng những thông tin thời sự về các sự kiện, vấn đề, sự vật, hiện tượng, con người xảy ra hàng ngày, hàng giờ trong đời sống xã hội. Khi sáng tạo tác phẩm báo chí, những yêu cầu về năng lực chuyên môn của nhà báo luôn phải gắn với những chuẩn mực về đạo đức nghề nghiệp. Điều này được thể hiện trong từng bước tiến hành sáng tạo một tác phẩm báo chí. Có như vậy, tác phẩm báo chí mới đem lại những giá trị đích thực cho công chúng xã hội. Tuy nhiên, trong thực tế hoạt động báo chí hiện nay, không phải lúc nào các nhà báo cũng thực hiện tốt được những yêu cầu này, do đó đã làm ảnh hưởng đến giá trị thông tin của các tác phẩm báo chí và lớn hơn là làm mất niềm tin của công chúng đối với báo chí. Nguyên nhân chính của vấn đề này, đó chính là sự vi phạm đạo đức nghề nghiệp của nhà báo ở từng khâu trong quy trình sáng tạo tác phẩm báo chí.
Trang 1MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Sống trong kỷ nguyên bùng nổ thông tin, việc nắm bắt được những thông tinnhanh, bản sắc, nóng hổi luôn là yếu tố quan trọng hàng đầu quyết định sự sốngcòn của mỗi cơ quan báo chí Tuy nhiên, trong cuộc chạy đua quyết liệt ấy, không
ít nhà báo và cơ quan báo chí vì "sốt ruột" muốn thực hiện mục đích "giành giật"thông tin mà đã bỏ qua vấn đề trách nhiệm và lương tâm người làm báo, từ đóđánh mất tính nhân văn và làm suy giảm niềm tin yêu của bạn đọc dành cho báochí Hoạt động báo chí là một hoạt động truyền thông đại chúng Sản phẩm, tácphẩm báo chí được tạo ra là để chuyển tải tới công chúng những thông tin thời sự
về các sự kiện, vấn đề, sự vật, hiện tượng, con người xảy ra hàng ngày, hàng giờtrong đời sống xã hội Khi sáng tạo tác phẩm báo chí, những yêu cầu về năng lựcchuyên môn của nhà báo luôn phải gắn với những chuẩn mực về đạo đức nghềnghiệp Điều này được thể hiện trong từng bước tiến hành sáng tạo một tác phẩmbáo chí Có như vậy, tác phẩm báo chí mới đem lại những giá trị đích thực chocông chúng xã hội Tuy nhiên, trong thực tế hoạt động báo chí hiện nay, khôngphải lúc nào các nhà báo cũng thực hiện tốt được những yêu cầu này, do đó đã làmảnh hưởng đến giá trị thông tin của các tác phẩm báo chí và lớn hơn là làm mấtniềm tin của công chúng đối với báo chí Nguyên nhân chính của vấn đề này, đóchính là sự vi phạm đạo đức nghề nghiệp của nhà báo ở từng khâu trong quy trìnhsáng tạo tác phẩm báo chí
2 Phạm vi và giới hạn nghiên cứu
Tiểu luận sẽ đi sâu nghiên cứu, khảo sát, phân tích thực tiễn hoạt động báochí về đạo đức nghề nghiệp nhà báo và những vấn đề đặt ra hiện nay
3 Mục tiêu, nhiệm vụ
Trang 2- Tiểu luận làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn về đạo đức nghề nghiệp nhàbáo, góp phần nhận thức và hiểu biết sâu sắc hơn vai trò của báo chí nói chung vànhà báo nói riêng trong việc hình đạo đức của nhà báo, góp bàn những giải pháp đểbáo chí hoạt động đúng định hướng, đúng tôn chỉ, đúng pháp luật.
- Tiểu luận phân tích, khảo sát về đạo đức nhà báo và sự hình thành đạo đứcnhà báo, mối quan hệ giữa đạo đức nhà báo và dư luận xã hội; lập trường xã hộicủa nhà báo; năng khiếu nghề nghiệp; năng lực hành nghề tác
4 Tình hình nghiên cứu có liên quan
- Đạo đức nghề nghiệp nhà báo là một vấn đề lớn được đề cập trong lý luận
báo chí, nhưng do chưa có điều kiện thâm nhập, tiếp cận nên người viết mới chỉtham khảo được một số cuốn sách, giáo trình, bài viết đề cập tới vấn đề này, như:
“Cơ sở lý luận báo chí”, PGS TS Nguyễn Văn Dững, Nhà xuất bản Lao động, H 2013; “Lao động Nhà báo - Lý thuyết và kỹ năng cơ bản”, Lê Thị Nhã, NXB Chính trị hành chính, H 2006; “Giáo trình tác phẩm báo chí đại cương”, TS.
Nguyễn Thị Thoa (Chủ biên), Nguyễn Thị Hằng Thu, NXB giáo dục Việt Nam.H.2012;
5 Cơ sở luận và phương pháp nghiên cứu
- Đề tài có ý nghĩa tham khảo lý luận tại các cơ sở đào tạo về báo chí truyềnthông
- Qúa trình nghiên cứu được tiến hành chủ yếu bằng phương pháp điều tra,phân tích, tổng hợp (từ thực tiễn hoạt động báo chí), tổng kết kinh nghiệm (qua báocáo của các cuộc toạ đàm, hội thảo, trao đổi và báo cáo khoa học)
6 Kết cấu của tiểu luận
- Kết cấu nội dung của tiểu luận: Không kể phần mở đầu, kết luận và danhmục tham khảo, nội dung tiểu luận kết cấu gồm 3 chương:
Chương I: Khái niệm đạo đức nghề nghiệp nhà báo
Chương II: Những vấn đề nổi cộm của đạo đức báo chí ở Việt Nam
Chương III: Đạo đức nghề báo gắn liền với phẩm chất nghề nghi
Trang 3NỘI DUNG Chương I: KHÁI NIỆM ĐẠO ĐỨC NGHỀ NGHIỆP NHÀ BÁO
1 Quan niệm về đạo đức
Cùng với nhiều phương thức điều chỉnh hành vi con người, đạo đức đánh giáhành vi con người theo các chuẩn mực và các giá trị như thiện và ác, chính nghĩa
và phi nghĩa, đúng và sai, cái phải làm và cái không được làm, cái nên làm và cáikhông nên làm… Về mặt xã hội, đạo đức được biểu hiện bằng thái độ cụ thể của
dư luận xã hội Về mặt cá nhân, đạo đức được coi là “toà án lương tâm” có khảnăng tự phê phán, đánh giá và suy xét từng hành vi, thái độ và ý nghĩ trong bảnthân mỗi cá nhân Xét về bản chất, sự điều chỉnh của đạo đức mang tính tự giác, là
sự tự lựa chọn của mỗi người Vì vậy, ngoài biểu hiện trong các quan hệ xã hội,đạo đức còn thể hiện trong thái độ, hành vi và sự tự ứng xử của bản thân mỗi conngười "Đạo đức là những tiêu chuẩn, nguyên tắc được xã hội thừa nhận, quy địnhhành vi của con người đối với nhau và đối với xã hội Các nguyên tắc đạo đứcgiống như những chiếc máy điều chỉnh hành vi của con người, nhưng không mangtính chất cưỡng chế mà mang tính tự giác ( ) Trên cơ sở lí tưởng và trách nhiệmđạo đức đã hình thành nên quan niệm về lương tâm và lòng tự trọng của nhà báochuyên nghiệp Đạo đức nghề nghiệp bao gồm các nguyên tắc xử sự đúng đắn đểngăn ngừa những hành vi không đúng đắn
2 Đạo đức nghề nghiệp
Đạo đức nghề nghiệp là một bộ phận của đạo đức xã hội, là đạo đức trongmột lĩnh vực cụ thể trong đạo đức chung của xã hội Đạo đức nghề nghiệp bao gồmnhững yêu cầu đạo đức đặc biệt, các quy tắc và chuẩn mực trong lĩnh vực nghềnghiệp nhất định, nhằm điều chỉnh hành vi của các thành viên trong nghề nghiệp
đó sao cho phù hợp với lợi ích và sự tiến bộ của xã hội
3 Đạo đức nghề nghiệp của nhà báo
Trang 4Đạo đức nghề nghiệp của nhà báo là những quy tắc, chuẩn mực quy định thái độ vàhành vi ứng xử của nhà báo trong các mối quan hệ nghề nghiệp Hiện nay, đạo đứcnghề nghiệp của nhà báo còn được gọi là đạo đức nghề báo, đạo đức báo chí, đạođức nghề nghiệp của người làm báo, đạo đức nhà báo Trong luận án này, chúngtôi sử dụng ba cách gọi: Đạo đức nghề báo, đạo đức nghề nghiệp của nhà báo vàđạo đức nghề nghiệp của người làm báo Cũng giống như đạo đức, bên cạnh nhữngchuẩn mực đạo đức nghề báo chung cho tất cả nhà báo ở tất cả các quốc gia thì còn
có những chuẩn mực đạo đức nghề báo riêng của từng quốc gia, từng cơ quan báochí phụ thuộc vào từng thời kỳ phát triển lịch sử của từng quốc gia, cơ quan báochí đó So với các quy ước về đạo đức nghề báo của các quốc gia và tổ chức báochí quốc tế, thì Quy định đạo đức nghề nghiệp của nhà báo Việt Nam có nhữngđiểm tương đồng và một số nét mang tính đặc thù
4 Tầm quan trọng của đạo đức nghề báo
Ngày nay, vị trí và vai trò của báo chí trong đời sống xã hội ngày càng được nânglên, nó trở thành một bộ phận quan trọng, không thể thiếu trong đời sống tinh thầncủa con người, ở một khía cạnh nào đó nó còn tham gia vào tiến trình lịch sử củathời đại, cùng lúc có thể tác động đến nhiều người, nhiều tầng lớp, nhiều lĩnh vựccủa cuộc sống Chính vì vậy, những người làm nghề này trong mỗi tác phẩm vàsản phẩm của mình phải nhận thức sâu sắc từng việc làm, cân nhắc kỹ lưỡng vàxem xét cẩn trọng những hậu quả có thể xảy ra đối với xã hội Chỉ cần một chútthiếu thận trọng của nhà báo, xã hội phải bỏ ra gấp trăm ngàn lần công sức để khắcphục hậu quả
Trang 5CHƯƠNG II: NHỮNG VẤN ĐỀ NỔI CỘM CỦA ĐẠO ĐỨC BÁO CHÍ
Ở VIỆT NAM
1 Khuynh hướng xa rời tôn chỉ, mục đích
Việc xác định tôn chỉ, mục đích và đối tượng phát hành đã được cơ quanquản lý nhà nước về báo chí quy định trong giấy phép cho từng cơ quan báo chí.Khuynh hướng xa rời tôn chỉ, mục đích được biểu hiện bằng xu hướng thoát lynhững điều khoản đã ghi trong giấy phép hoạt động báo chí để chạy theo nhữngthông tin mà họ cho là ăn khách, hấp dẫn
Thời gian qua có những cơ quan báo chí thực hiện chưa nghiêm túc địnhhướng thông tin, thực hiện không đúng tôn chỉ, mục tiêu đã được quy định trọnggiấy phép đăng ký do Bộ Thông Tin và Truyền thông cấp; chấp hành không đầy
đủ, không đúng các quy định của pháp luật về báo chí Đây được coi là một trongnhững vấn đề nổi cộm nhất của báo chí nước ta hiện nay
Theo báo cáo tổng kết 8 năm thi hành Luật báo chí của Bộ Thông tin vàTruyền thông ngày 24/12/2007: “Trong quá trình hoạt động, nhiều cơ quan báo chí
đã chạy theo thị hiếu của một bộ phận độc giả, có biểu hiện xa rời tôn chỉ, mụcđích được quy định trong giấy phép hoạt động báo chí, làm mất đi bản sắc của tờbáo: TS Nguyễn Thế Kỷ - Phó trưởng ban Tuyên giáo Trung ương cho biết: “Điều này dễ dàng nhìn thấy trên các sạp báo khi mà nội dung các báo đều na nágiống nhau, thiếu đi bản sắc, đặc trưng riêng của chính mình” Dạng vi phạm này
có chiều hướng ngày càng gia tang và chủ yếu xảy ra ở các số phụ, số cuối tuần,cuối tháng, số chuyên đề Một số cơ quan chủ yếu xin ra báo, tạp chí rồi phó mặccho cơ quan báo chí
Một số thờ ơ trước các sự kiện chính trị - xã hội quan trọng của đất nước,của ngành và của các địa phương mình, đề cao viết vế những việc, vấn đề tuy nhỏ
Trang 6nhưng giật gân, câu khách Những bài viết, hình ảnh về tiêu cực, tệ nạn xã hội, mặttrái của xã hội thì luôn được bố trí nổi bật trên các trang nhất và trong các trangkhác, trong khi các sự kiện quan trọng của đất nước lại không được bố trí tươngxứng, không lôi cuốn, hấp dẫn người đọc Cơ cấu tin bài thì thiên lệch, tỷ lệ thiếuhợp lý, ít cơ quan thông tin biểu dương, điển hình tiên tiến, người tốt việc tốt, mànặng về những thông tin tiêu cực, mặt trái của xã hội.
Một thực tế đáng lo ngại đang diễn ra là có những báo chính trị lại đi quásâu vào lĩnh vực kinh tế, dành diện tích đăng tải những thông tin này quá nhiều,ngược lại, những bài báo về kinh tế lại đi sâu vào chính trị, hoặc văn hóa, trong khichưa làm tốt chức năng của mình được quy định trong giấy phép Tỷ lệ tin bài kiểunày là khá lớn
Hệ lụy của tình trạng này là hiện tượng báo chí xa rời đời sống thực tiễn cảuđông đảo nhân dân Nhiều tờ báo chỉ coi người dân sống ở thành phố, thị xã là đốitượng phát hành của minh mà ít hoặc không quan tâm đến các địa bàn khác, đặcbiệt là khi vực nông thôn và miền núi, vùng sâu, vùng xa
Ngoài ra còn có hiện tượng thông tin trùng lặp, nghèo nàn, thiếu đa dạng,thiếu thiết thực đối với đại bộ phận công chúng do các báo cùng khai thác mộtnguồn, xào xáo lại bài của nhau, một bài in trên nhiều báo Tình trạng này đặc biệtphổ biến ở các trang mạng điện tử
Một số tờ báo trong một số thời điểm có những tin bài đi chệch định hướng,đường lối, quan điểm của Đảng, hoặc mơ hồ về chính trị Theo nhận định của các
cơ quan quản lý báo chí, có một bộ phận không nhỏ nhà báo, kể cả một số lãnh đạo
cơ quan báo chí chưa quán triệt đầy đủ và sâu sắc đường lối, chủ trương của Đảng,pháp luật của nhà nước, trách nhiệm và nghĩa vụ của cơ quan báo chí và người làmbáo Vì vậy, thời gian qua có khá nhiều thông tin trên báo chí đã thể hiện sự thiếu
Trang 7nhạy cảm về chính trị, mang nội dung, tư tưởng, quan điểm sai trái, không phù hợpvới lợi ích đất nước, gây bất lợi cho lợi ích kinh tế - xã hội, quốc phòng – an ninh,đối ngoại của đất nước như: Hoài nghi, phê phán hoặc phủ nhận chủ nghĩa Mác –
Lê Nin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đòi xem xét lại hoặc xóa bỏ điều 4 của Hiến pháp,tán thành, cổ vũ quan điển đa nguyên chính trị, đa đảng đối lập, đòi lật lại một sốvấn đề lịch sử đã có kết luận, đưa thông tin không đúng, thậm chí xuyên tạc đời tưlãnh đạo, đòi khôi phục “quy chế độc lập” cho báo chí, coi bộ máy Đảng, Nhànước là lực cản cái mới… Tất cả đều không có lợi cho sự nghiệp xây dựng xã hộichủ nghĩa, gây mất đoàn kết dân tộc, bất lợi cho hoạt động đối ngoại, có tính chấtkích động, gây chia rẽ nội bộ, vi phạm quy định về Báo chí và đạo đức nghềnghiệp của người làm báo Việt Nam Đây là những biểu hiện lệch lạc trong hoạtđộng báo chí cần có sự quan tâm điều chỉnh đặc biệt
Bên cạnh những bài viết đi chệch hướng chính trị, thời gian qua, có lúc một
số báo còn thiếu chủ động và tích cực trong việc phê phán những luận điệu sai trái,mưu toan chia rẽ và làm suy yếu Đảng của một số phần tử bất mãn, cơ hội, ngượclại, vào những điều chúng bịa đặt, vô tình viết bài tuyên truyền giúp chúng Thậmchí có một số tờ báo còn mở những diễn đàn bàn thảo, tranh luận những vấn đềnhạy cảm lẽ ra cần có thời gian nghiên cứu, đánh giá, kết luận làm cho người đọcphân tâm, hoài nghi Bên cạnh đó, do yếu kém trong khâu biên tập, quản lý nênnhiều sản phẩm có nội dung bôi nhọ, độc hại, cấm lưu hành những vẫn được đăng,phát tùy tiện
Khuynh hướng thương mại hóa, chạy theo lợi nhuận đơn thuần trong hoạtđộng báo chí đã và đang được nhắc nhở, phê phán, nhưng dường như chưa có đấuhiệu thuyên giảm mà trên một số số mặt còn gia tăng Họ đã biến cơ quan báo chíthành tổ chức kinh doanh đơn thuần trong lĩnh vực văn hóa, cho đăng những báiviết có nội dung thấp kém, thậm chí là độc hại, như: khai thác những chuyện giật
Trang 8gân, câu khách, moi móc đời tư, kích dục, thiếu văn hóa, thiếu tính thẩm mỹ, vàphản giáo dục, đưa quá nhiều thông tin tiêu cực, vô bổ, không phải là cơ bản, làbản chất lên mặt báo, kích thích tâm lý và nhu cầu tầm thường luôn thích cái tráichiều, cái lạ của một bộ phận công chúng, chạy theo lợi nhuận kinh tế và coi đó làmục đích cao nhất Phương châm của họ là “bán chạy sản phẩm bằng bất kỳ giánào”.
Theo quan điểm của các nhà báo thì “khuynh hướng này đang có chiềuhướng tăng lên” (PGS.TS Đào Duy Quát); là “vấn đề đáng được quan tâm” ( Nhàbáo Hoài Đăng) vì: “dẫn đến dư luận hiểu không đúng về tình hình chính trị, xã hộicủa đất nước” (Nhà báo Lê Quốc Trung) và thực sự không có lợi cho cuộc pháttriển đất nước” (Nhà báo Quang Lợi)
Đối với những nhà báo chuyên khai thác các đề tài này, chỉ cần ở đâu đóxuất hiện việc ly kỳ là họ lập tức đến khai thác triệt để mọi chi tiết giật gân nhằmmục đích tăng số lượng phát hành Việc đưa thông tin của nhà báo lúc này khôngnhằm mục đích xã hội của báo chí, mà chỉ đơn thuần là thỏa mãn sự tò mò, thị hiếutầm thường của một bộ phận công chúng nhằm thu được lợi nhuận thông qua báochí
2 Đăng tải quá nhiều các vụ án mạng, mặt trái của xã hội
Có thể nói, trên các mặt báo hiện nay, xuất hiện rất nhiều vụ án khiến người đọcxem đâu cũng thấy bi kịch, nhìn đâu cũng thấy tiêu cực, làm họ có ấn tượng nặng
nề, bi quan về xã hội Thậm chí có hiện tượng, một số tờ báo luôn coi việc đăng tintiêu cực xã hội làm mục tiêu để tăng số lượng phát hành, không có tác dụng giáodục, ngăn ngừa kẻ phạm tội Trong một số báo có tới 7-8 vụ án các dạng như: trộmcắp, giết người, tự tử, lừa đảo, cướp của,…
Trang 9Các tít giật gân và nội dung các bài báo không góp phần vạch mặt tội phạmnguy hiểm trước dư luận, nâng cao ý thức kiên quyết triệt để chống tội phạm củanhân dân, trái lại gây tâm lý hoang mang, lo ngại trong xã hội Phải thẳng thắnnhìn nhận rằng, trong xã hội, tình trạng gia tăng tội phạm, tiêu cực là có thật, songnhìn vào bức tranh toàn cảnh của xã hội thì không đúng như vậy Các tờ báo đãlàm người đọc lầm tưởng hiện tượng thành bản chất, cái đơn lẻ thành cái phổ biến,biết bao nhiêu con người đang ngày đêm miệt mài lao động, học tập để chung xâymột đất nước giàu mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh.
Việc báo chí đưa tin về các vụ án một cách có liều lượng không phải là bưngbít, giấu giếm sự thật, mà là phản ánh đúng theo tỷ lệ tốt – xấu ngoài cuộc sống,tạo ra bức tranh về diện mạo đất nước không mấy sáng sủa HƠn thế, nếu mục đíchcủa việc đưa tin các vụ án là để cảnh báo, là để làm cho cuộc sống tốt hơn thì saokhông bằng cách lấy xây để chống, lấy biểu dương để phê phán Báo chí phải làlực lượng đi đầu trong cuộc chiến chống tiêu cực, chống những cái xấu trong xãhội bằng cách biểu dương những gương điển hình tiêu biểu, những gương ngườitốt, việc tốt, đấu tranh không khoan nhượng đối với cái ác, cái phản xã hội, nhữngcái chống lại cuộc sống yên vui của nhân dân và sự hòa bình của đất nước
2.2 Lợi dụng đưa tin, bài về đề tài giới tính, yêu đương, hôn nhân, tình dục
nhằm câu khách, khêu gợi trí tò mò, kích dục.
Đây là xu hướng đáng lưu tâm trong hoạt động báo chí thời gian qua Một số
tờ báo, tạp chí lạm dụng chủ đề này, thông tin dung tục, không phù hợp với thuầnphong mỹ tục Việt Nam, xa rời mục đích, tôn chỉ cốt sao bán được nhiều báo.Cũng vì chạy theo lợi nhuận, một số cơ quan báo chí quá đề cao chức năng giải trí,xem nhẹ chức năng văn hóa, tư tưởng, phần nào làm ảnh hưởng tới lối sống tíchcực trong xã hội, đặc biệt là thế hệ trẻ
Trang 102.1 Khai thác các thông tin, đề tài mê tín dị đoan, trong đó “đời sống tâm
linh” của con người được bàn luận, đề cập nhiều nhất.
Vấn đề tâm linh, ngoại cảm là những vấn đề hết sức phức tạp và nhạy cảm,
dễ làm người đọc cả tin đến mù quáng Các thông tin kiểu như: “Khu vườn lạ ởLong An”, “người rồng ở Sóc Trang”, “ngôi miếu lạ ở Cần Thơ”… thực tế chothấy có nhiều biểu hiện huyền bí, huyền ảo rất khó chứng minh bằng khoa học,nhưng lại hầu hết như thuyết phục được người nghe Nếu báo chí cứ cố đi sâu vàovấn đề này, khai thác với dung lượng quá nhiều thì sẽ làm cho người đọc hư hưthực thực, mơ hồ trong nhận thức nhiều vấn đề, ảnh hưởng đến lòng tin của mỗingười và tinh thần lạc quan của xã hội Không những thế, báo chí còn góp phầntiếp tay cho các thế lực phản động tuyên truyền mê tín dị đoan, hủ tục lạc hậu
Nhiều người quan niệm rằng, việc đưa tin như thế là báo chí đang thực hiệnchức năng giải trí, góp phần làm phong phú đời sống tinh thần của công chúng,giúp công chúng giải tỏa được căng thẳng hàng ngày Việc thắp hương đi chùa làtưởng nhớ tổ tiên, “uống nước nhớ nguồn”, khác xa với việc “phú quý sinh lễnghĩa” Việc nhà báo đưa những thông tin giải trí nhằm phục vụ cuộc sống củacông chúng khác xa so với việc đưa những thông tin thiếu trách nhiệm, xâm phạmvào đời tư, cá nhân của người khác, làm lệch lạc nhận thức của công chúng Nhữngcách đưa tin theo kiểu như trên không chỉ dung tục, mất đi tính văn hóa, thẩm mỹtrên báo chí, mà còn là những liều thuốc độc hằng ngày, hàng giờ đầu độc thế hệtrẻ
2.3 Quảng cáo trá hình, quảng cáo thiếu trung thực
Quảng cáo vừa là nhu cầu, vừa là hoạt động kích cầu của xã hội, góp phầnthúc đẩy sản xuất phát triển Quảng cáo cũng là một loại thông tin cần giao lưu,trao đổi Ngoài ra quảng cáo còn là nguồn thu hoạch của báo chí Nếu làm không
Trang 11tốt sẽ có điều kiện giảm giá cho người mua báo Khi đăng quảng cáo cần phải cânnhắc cẩn thận, bởi đây cũng là trách nhiệm đạo đức, trách nhiệm xã hội của nhàbáo.
Trong thực tế, một số cơ quan báo chí, trong đó có cả một số đài truyền hìnhvẫn để xảy ra tình trạng vi phạm về nội dung quảng cáo liên quan đế sản phẩm,dịch vụ, quảng cáo trá hình, quảng cáo phản cảm, quảng cáo trên chương trình thờisự….Từ năm 2005 dến 2008 đã có 46 trường hợp cơ quan báo chí bị Bộ Thông tin
và Truyền thông xử phạt hành chính vì vi phạm quy định về quảng cáo
3 Đưa tin sai sự thật, gây hậu quả nghiêm trọng.
Trong xã hội, dân chủ ngày càng được mở rộng và đội ngũ nhà báo là nhữngngười nắm được nhiều nhất những thông tin mọi mặt của đời sống xã hội, đặc biệt
là về mặt trái, về những việc tiêu cực, về các tệ nạn xã hội Do vậy công việc tiếpnhận và xử lý thông tin đó như thế nào Người làm báo phải đặt mình vào vị trí củangười khác, phải xuất phát từ lợi ích toàn cục thì mới viết chân thật, khách quanđược Nếu nhà báo không giữ được nguyên tắc chân thật, khách quan, khôn giữđược chữ “liêm” mà bị tiền bạc, địa vị, lợi ích cá nhân làm mờ mắt thì sẽ rất dễ viphạm pháp luật, đạo đức nghề nghiệp
4 Biết sai không cải chính
Trong tình hình hiện nay, tình trạng nhà báo lạm dụng quyền và của quyềnngày càng tăng Có không ít nhà báo (ngay từ khi mới bước vào nghề) đã tự chomình một thức quyền lực, thậm chí ngộ nhận về vai trò của mình Điều đó ảnhhưởng trực tiếp đến quá trình tác nghiệp của những nhà báo đó Khi đi lấy tin thìhống hách, khệnh khạng, khi viết bài thì sử dụng ngôn ngữ của bề trên và có khicòn thay mặt quan tòa kết tội người khác
Trang 12Vai trò phát hiện và phản ánh, đấu tranh của báo chí khác với quyền công
bố, tư pháp hay điều tra của cơ quan thực thi pháp luật Nhà báo chí có quyền đưathông tin, phản ánh sự thật chứ không có quyền chê bai, phán xét, kết tội và gâytổn hại đến danh dự, uy tín của tổ chức, cơ quan hoặc cá nhân
Đặc biệt, nhiều nhà báo, cơ quan báo chí khi biết mình sai lại không chịuthừa nhận, tìm cách biến sai thành đúng, không cải chính một cách kịp thời, đúngluật Nhiều người có cải chính nhưng lại không thực long mà chỉ “nói lại cho rõ”,vẫn theo kiểu loanh quanh, lòng vòng để che đi sai lầm, tự chạy tội cho mình Họ
tự cho mình cái quyền phán xét người khác nhưng người khác nói thì lại lờ đi, bỏqua, thậm chí là tìm cách trả thù
5 Sử dụng tin bài của người khác mà không xin phép
Đạo đức nghề nghiệp của nhà báo và các văn bản luật, dưới luật về bảnquyền đều yêu cầu khi nhà báo, cơ quan báo chí sử dụng số liệu, thông tin, bài, ảnhcủa cá nhân, tổ chức khác phải ghi rõ nguồn gốc, xuất xứ Tuy nhiên, trên thực tế
có thể dễ dàng phát hiện những trường hợp nhà báo sao chép, sử dụng một phầnhay toàn bộ tin, bài, ảnh của người khác, báo khác, biến thành của mình mà khôngnêu nguồn Điều này đặc biệt xảy ra khá phổ biến, thường xuyên và nghiêm trọngtrên các tờ báo mạng điện tử hoặc trang thông tin của các cơ quan báo chí
Tiếp đến là tình trạng sử dụng lại tin, bài, ảnh cuar các báo trong nước màkhông xin phép, không ghi rõ nguồn gốc, không trả nhuận bút Đây là tình trạngxảy ra ở hầu hết các tờ báo mạng điện tử ở Việt Nam, nó giống như có một luật bấtthành văn là cùng sử dụng một bài của nhau và tờ nào không sử dụng là một sự
“thiệt thòi”
Trang 13Tệ hơn còn có những nhà báo ngang nhiên sao chép một phần hoặc toàn bộtác phẩm của người khác rồi biến thành bài của mình và lĩnh nhuận bút Đây làhành vi vi phạm đạo đức nghề nghiệp và bản quyền của tác giả trắng trợn nhất.
6 Thiếu tình nhân văn
Báo chí có chức năng tạo dựng và định hướng dư luận, vì vậy nó có tráchnhiệm và quyền lực rất lớn trong xã hội Quyền lực mà báo chí có được là do nhândân giao phó, vì vậy báo chí là diễn đàn của nhân dân Và chính vì là diễn đàn củanhân dân nên tính nhân văn của báo chí phải luôn được coi trọng Tính nhân văncủa báo chí yêu cầu báo chí phản ánh cuộc sống chân thật và góp phần tạo dựng dưluận xã hội lành mạnh, vì sự ổn định lâu dài và sự phát triển bền vững của đấtnước Để làm được điều đó, những người viết báo phải hết lòng cổ vũ, để nhân lêncái tốt, chiến đấu chống lại cái xấu, cái ác, cái phản phát triển, hướng ngòi bút củamình phục vụ cho người lao động ủng hộ, khuyến khích người khó khan, có sốphận rủi ro… Song dù phê phán, đấu tranh với những mặt trái tiêu cực của xã hộihay tôn vinh, khen ngợi thì ngòi bút của nhà báo đều phải nhằm mục đích vì conngười, cho con người và thúc đẩy xã hội phát triển
Thời gian qua, nhiều nhà báo khi viết bài đã thiếu đi tính nhân văn trongngòi bút Nhiều nhà báo có được thông tin là đưa lên báo mà không cần biết đằngsau thông tin của mình là sự đổ vỡ của nhiều gia đình, doanh nghiệp, là sự đổ vỡ
sự nghiệp, danh dự và uy tín của cá nhân con người Thậm chí trong cuộc đấutranh chống tiêu cực, tham nhũng, một số tờ báo đã thiếu nhân văn hi phê phánmột cách quá mức, xúc phạm đời tư của người khác theo kiểu “đánh tiêu diệt” màthái độ vẫn bình thản, dửng dung Không ít những bài báo gần đây phản ánh hiệnthực bằng con mắt và thái độ thiếu nhân văn bê nguyên cuộc sống lên trang báomột cách tự nhiên chủ nghĩa và vô cảm… Luật pháp không cho phép lương tâm,
Trang 14đạo đức nghề nghiệp không cho phép, nhưng do sự buông lỏng rèn luyện đạo đứcnghề nghiệp nên tình trạng này vẫn thường xảy ra.
7 Thiếu trách nhiệm xã hội
Nói đến trách nhiệm xã hội là nói đến hiệu quả xã hội của báo chí Một mặtbáo cchis tác động tích cực, có hiệu quả đến tiến trình phát triển của xã hội, mặtkhác, báo chí cũng có thể phô bày những mặt trái, gieo rắc hậy quả xấu cho xã hội.Điều này phụ thuộc vào nhà báo sẽ lựa chọn và xử lý thông tin như thế nào để vừađảm bảo tính nhanh nhạy, trung thực, chân thực nhiều chiều, vừa đảm bảo tínhđịnh hướng trong thông tin và sự tác động tích cực của nó đến dư luận Nhà báoviết gì, nói gì vào lúc nào đều ảnh hưởng tích cực hay tiêu cực đối với xã hội, đốivới tuyệt đại đa số nhân dân và lợi ích của dân tộc
Thực tế cho thấy, thời gian qua, có không ít nhà báo đã không xác định đúng
vị trí và chức năng của mình, chạy theo sự kiện, chay theo thời gian hoặc chạy theothị hiếu tầm thường của một bộ phận công chúng dẫn đến việc đưa tin thiếu trungthực, khách quan, quá trần trụi, giật gân, không dựa trên lợi ích của Tổ quốc, củanhân dân, không tạo dựng và củng cố niềm tin trong quần chúng… Làm tổn hạinghiêm trọng tới quyền lợi của nhân, của doanh nghiệp, định hướng dư luận xã hộitheo chiều hướng bất lợi cho đất nước Bên cạnh việc quá sa đà vào những thôngtin đó là cách thể hiện, không chú ý đến liều lượng, mức độ, thời điểm, hình thứctrình bày, tiêu đề bài viết, thiếu cân nhắc mặt lợi, hại của thông tin
7.1 Khi thông tin về tham nhũng, tiêu cực
Công việc chống tham nhũng, tiêu cực là công việc của toàn Đảng, toàn dân,toàn xã hội, trong đó báo chí đóng một vai trò đặc biệt quan trọng Báo chí khôngphải là cơ quan thực thi pháp luật và không thể làm thay các cơ quan đó Nhưngbằng sức mạnh tạo dựng và định hương dư luận xã hội, báo chí luôn tham gia tích