Nội dung cơ bản về triết học của các chương trong tác phẩm - Trong lời tựa viết cho lần xuất bản ngày 11 tháng 6 năm 1878 F.Enghen đã bộc lộ rằng, tác phẩm này ông viết không là kết quả
Trang 1GIỚI THIỆU TÁC PHẨM “CHỐNG ĐUY RINH (ĐIIH RING)” CỦA
F.ENGHEN (Ông Đuy Rinh làm đảo lộn khoa học)
I Hoàn cảnh ra đời và ý nghĩa của tác phẩm.
- Cuối những năm 70-80 của thế kỷ XIX, tư tưởng tiểu tư sản cơ hội của phái Lát Xan chi phối mạnh mẽ phong trào công nhân Đức Người có ảnh hưởng lớn không chỉ với phong trào công nhân mà ngay cả với những người cộng sản Đức là Đuy Rinh
- Đuy Rinh là phó giáo sư vật lý của trường đại học Béclinh, nhưng có nhiều tham vọng về triết học Ông ta đã viết “Giáo trình triết học với tư cách là một thế giới quan khoa học chặt chẽ và sự hình thành cuộc sống” năm 1875, “Giáo trình kinh tế-chính trị và kinh tế -xã hội gồm các điểm chủ yếu của chính sách tài chính” năm 1876, “Lịch sử phê phán của khoa kinh tế-chính trị và của chủ nghĩa xã hội “ tháng 9 năm 1875 Ông ta đã nêu ra “triết học hiện thực” và coi triết học của mình
là tuyệt đích cuối cùng Với lối viết văn kết hợp các kiến thức khoa học tự nhiên nên các tác phẩm của ông ta rất có sức thuyết phục Thậm chí ngay cả BêBen - một lãnh tụ của đảng cộng sản - cũng đã ca ngợi và coi Đuy Rinh là “người cộng sản mới”
- Được đồng chí và bè bạn của mình biên thư thông báo, thấy được tính độc hại của học thuyết Đuy Rinh, C.Mac và F.Enghen quyết định chống lại Đuy Rinh Lúc đầu, hai ông giới hạn trong những nhận xét phê phán cá biệt đối với Đuy Rinh thông qua một số bài báo, sau đó thì tiến hành phê phán một cách toàn diện
- Tháng 5 năm 1876, F.Enghen đã vạch ra đề cương của cuốn sách Tháng 1/1877 những phần đầu của cuốn sách đã được đăng Tháng 7/1878 toàn bộ tác phẩm được đăng dưới dạng ba loạt bài báo là ba phần của tác phẩm được in tách biệt Đồng thời cũng tháng 7/1878, ở Lépních (Leipzig) lần đầu tiên đã in toàn bộ tác phẩm với lời nói đầu của F.Enghen Lần tái bản thứ ba in năm 1894 được F.Enghen xem lại và bổ sung Lần in đầu tác phẩm có tựa đề “Ông Đuy Rinh làm đảo lộn khoa học”, sau nay đổi lại là “Chống Đuy Rinh”
- Tác phẩm in lần thứ 5 của nhà xuất bản Sự Thật - Hà Nội 1984 đã được đối chiếu với C.Mac và F.Enghen toàn tập - Bản tiếng Nga - Tập 20
- Theo F.Enghen, trong quá trình biên soạn cuốn sách, C.Mac đã đóng góp một cách tích cực Thế giới quan được trình bày trong tác phẩm phần lớn do C.Mac xác lập và phát triển, F.Enghen chỉ đóng góp một phần rất nhỏ Trong tác phẩm, chương X phần II bàn về khoa kinh tế-chính trị là do C.Mac viết
- Tác phẩm này là sự tổng kết sự phát triển của chủ nghĩa Mác trong ba mươi năm (1848 - 1878) Nó là một trong những tác phẩm quan trọng nhất của chủ nghĩa Mác Trong tác phẩm này, lần đầu tiên F.Enghen trình bày một cách hoàn chỉnh thế giới quan mác-xít: Chủ nghĩa duy vật biện chứng; Chủ nghĩa xã hội khoa học; Kinh tế-chính trị F.Enghen chỉ ra mối quan hệ không thể tách rời mà luôn luôn phụ
Trang 2thuộc lẫn nhau giữa ba bộ phận cấu thành của chủ nghĩa Mác F.Enghen chỉ ra, chúng tác động liên hệ nhau với tư cách là một hệ thống lý luận, nhưng các bộ phận cấu thành thì tương đối độc lập, nhưng chỉ hiểu được đúng nó trong mối liên hệ bên trong giữa chúng với tổng thể
- F.Enghen đã sử dụng các thành tựu mới nhất của khoa học tự nhiên và kinh nghiệm đấu tranh của cuộc đấu tranh giai cấp để bảo vệ và phát triển triết học Mác
về những vấn đề cơ bản Theo F.Enghen, cuốn sách là “một cuốn khái luận có tính chất bách khoa về các quan niệm của chúng tôi về các vấn đề triết học, khoa học tự nhiên và lịch sử” (C.Mac - F.Enghen toàn tập - Bản tiếng Nga - Tập 36 - Trang 119)
II Bố cục của tác phẩm.
Bố cục tác phẩm được giới thiệu ở đây là tái bản lần thứ 5 của Nhà xuất bản
Sự Thật Hà Nội 1984 và Tác phẩm được in trong C.Mac F.Enghen tuyển tập -Nhà xuất bản Sự Thật - Hà Nội 1983 - Tập 5 - Trang 9 đến 462 Tác phẩm này ngoài các lời tựa ra, nó được kết cấu gồm lời mở đầu và ba phần: Triết học, Kinh tế chính trị và Chủ nghĩa xã hội khoa học
- Lời tựa F.Enghen viết cho ba lần xuất bản: Tr 13 - 28 (trong tác phẩm in
riêng từ trang 5 - 21)
+ Lời tựa F.Enghen viết 11/06/1878: Tr 13 - 17 ( Tr 5 -9 trong Tác phẩm in riêng)
+ Lời tựa F.Enghen viết 23 / 09 / 1885: Tr 18 - 27 (9 -20)
+ Lời tựa F.Enghen viết 23 / 05 / 1894: Tr 27 - 28 (20 - 21
- Lời mở đầu: Gồm hai chương từ Trang 29 - 51 (23 - 52)
+ Chương I: Nhận xét chung Tr 29 - 44 (23 - 44)
+ Chương II: Ông Đuy Rinh hứa những gì Tr 45 - 51 (45 - 52)
- Phần thứ nhất: Triết học.
Phần này gồm 12 chương Từ Tr 52 - 206 (53 - 241)
+ Chương III: Phân loại chủ nghĩa tiên nghiệm Tr 52 - 62 (55 - 66)
+ Chương IV: Đồ thức luận về vũ trụ Tr 62 - 69 (67 - 75)
+ Chương V: Triết học về tự nhiên Không gian và thời gian Tr 69 83 (76 -93)
+ Chương VI: Triết học về tự nhiên Thiên thể học, vật lý học, hoá học Tr 83
- 96 (94 - 110)
+ Chương VII: Triết học về tự nhiên Giới hữu cơ Tr 96 - 110 (111 - 127) + Chương VIII: Triết học về tự nhiên Hết Tr 110 - 121 (128 - 140)
+ Chương IX: Đạo đức và pháp quyền Chân lý vĩnh cửu Tr 121 137 (141 -159)
+ Chương X: Đạo đức và pháp quyền Bình đẳng Tr 137 - 155 (160 - 180)
Trang 3+ Chương XI: Đạo đức và pháp quyền Tự do và tất yếu Tr 155 170 (181 -198)
+ Chương XII: Biện chứng Lượng và Chất Tr 170 - 184 (199 - 215)
+ Chương XIII: Biện chứng Phủ định cái phủ định Tr 184 - 203 (216 - 237) + Chương XIV: Kết luận Tr 203 - 206 (238 - 241)
Phần thứ hai: Kinh tế chính trị học gồm 10 chương từ Tr 207 360 (243
-422)
+ Chương I: Đối tượng và phương pháp Tr 207 - 224 (243 - 264)
+ Chương II: Lý luận về bạo lực Tr 224 - 234 (265 - 276)
+ Chương III: Lý luận về bạo lực (tiếp theo) Tr 235 - 247 (277 - 290)
+ Chương IV: Lý luận về bạo lực (Hết) Tr 247 - 262 (291 - 307)
+ Chương V: Lý luận về giá trị Tr 262 - 278 (308 - 326)
+ Chương VI: Lao động giản đơn và lao động phức tạp Tr 279 286 (327 -326)
+ Chương VII: Tư bản và giá trị thặng dư Tr 286 - 299 (336 - 350)
+ Chương VIII: Tư bản và giá trị thặng dư (Hết) Tr 299 - 312 (351 - 366) + Chương IX: Những quy luật tự nhiên của kinh tế Địa tô Tr 312 - 320 (367
- 376)
+ Chương X: Về quyển “Lịch sử phê phán” Tr 320 - 360 (377 - 422)
- Phần thứ ba: Chủ nghĩa xã hội gồm 5 chương từ Tr 361 - 462 (423 - 556).
+ Chương I: Lịch sử Tr 361 - 376 (425 - 445 Tiểu luận về)
+ Chương II: Lý luận Tr 376 - 401 (446 - 480 Tiểu luận về)
+ Chương III: Sản xuất Tr 401 - 421 (481 - 504)
+ Chương IV: Phân phối Tr 421 - 443 (505 - 532)
+ Chương V: Nhà nước, Gia đình, Giáo dục Tr 443 - 462 (533 - 556)
Các trang còn lại trong tác phẩm in riêng từ 557 - 570 là danh mục từ riêng
III Nội dung cơ bản về triết học của các chương trong tác phẩm
- Trong lời tựa viết cho lần xuất bản ngày 11 tháng 6 năm 1878 F.Enghen đã bộc lộ rằng, tác phẩm này ông viết không là kết quả của một thôi thúc nội tâm nào
mà chỉ là một sự đáp lại yêu cầu của nhiều người bạn cùng chiến đấu nhằm chống lại cái lý luận chủ nghĩa xã hội của Đuy Rinh F.Enghen đã mất đến một năm mới quyết định gác những công việc khác để tập trung vào việc phê phán Đuy Rinh Sở
dĩ phải như vậy, ”vì đây là một thứ quả mà khi người ta đã ngoặm vào thì nuốt cho
kỳ hết Thêm nữa, không những nó rất chua, mà lại còn rất to Lý luận xã hội chủ nghĩa mới này hiện ra như một kết quả thực tiễn cuối cùng của một hệ thống triết học mới Vì vậy phải nghiên cứu nó trong mối liên hệ bên trong với hệ thống ấy,
Trang 4phải theo dõi ông Đuy Rinh trên cái lĩnh vực rộng rãi mà ông ta đã đứng để giải thích mọi thứ vấn đề, và cả những vấn đề bên ngoài lĩnh vực đó.”1
Chính trong lời tựa này, F.Enghen đã chỉ ra Đuy Rinh là một trong những điển hình tiêu biểu nhất cho cái thứ khoa học giả hiệu vô liêm sĩ của nước Đức lúc bấy giờ F.Enghen cũng khiêm tốn nói rằng, dù tri thức của ông về vật lý, hoá học còn nghèo nàn, nhưng vì ông quá hiểu Đuy Rinh, mà cho dù chưa nhìn thấy tác phẩm “Những định luật cơ bản mới của vật lý học hợp lý” của Đuy Rinh, mà vẫn khẳng định được rằng “những định luật về vật lý học và hoá học mà ông ta trình bày trong đó, về trình độ sai lầm và khuôn sáo, thì cũng xứng đáng đặt ngang hàng với những định luật về kinh tế học, về đồ thức luận vũ trụ, v.v., do ông đã khám phá ra trước đây và được nghiên cứu trong sách này, và cái đê-nhiệt-kế, khí cụ để
đo những nhiệt kế cực kỳ thấp, do ông Đuy Rinh đã chế tạo ra, sẽ không dùng để
đo những nhiệt độ cao hay thấp, mà chỉ đơn thuần dùng để đo cái kiêu căng ngu dốt của ông Đuy Rinh mà thôi.”2
- Trong lời tựa viết cho lần xuất bản ngày 23 tháng 9 năm 1885, F.Enghen bất ngờ cho việc tái bản tác phẩm của ông, vì nó đã được trích đăng và đăng toàn
bộ thành nhiều bản cho hàng ngàn độc giả F.Enghen cũng chỉ ra, dưới chủ nghĩa
đế quốc tác phẩm của ông bị cấm và vì vậy nó càng tăng thêm gấp đôi, gấp ba lượng tiêu thụ sách của ông và khiến cho các tác phẩm của ông được tái bản nhiều hơn
F.Enghen khẳng định rằng những quan niệm được trình bày trong sách phần lớn là do C.Mac xây dựng và phát triển, F.Enghen chỉ dự vào một phần rất nhỏ Trong lần tái bản này, tác phẩm hầu như không sửa chữa gì thêm, vì theo F.Enghen đây là tác phẩm bút chiến mà đối thủ của Người là Đuy Rinh đã không thể sửa chữa được gì, thì bản thân F.Enghen cũng không cần sửa chữa gì cả Tuy nhiên, có chương hai phần ba “Tiểu luận về lý luận” thì có giải thích thêm cho rõ vì nó đã được sửa và in trong một cuốn sách khác có nhan đề “Chủ nghĩa xã hội phát triển
từ không tưởng đến khoa học”
Trong lời tựa này, F.Enghen cũng thừa nhận cho đến 1877, chính Moóc-gan mới là người cung cấp cho chúng ta chìa khoá tìm hiểu về lịch sử nguyên thuỷ nhân loại Còn trong phần bàn về lý luận về khoa học tự nhiên “phần này trình bày rất vụng về, nhiều điểm bây giờ có thể diễn đạt dưới một hình thức rõ ràng và chính xác hơn”.3 F.Enghen viết: “Từ khi C.Mac qua đời, thời giờ của tôi đã phải dành cho nhiều nhiệm vụ cấp bách hơn, và tôi đã phải ngừng việc nghiên cứu trên lĩnh vực khoa học tự nhiên lại Bây giờ tôi đành cứ tạm dùng những tài liệu đã ghi trong cuốn sách này, đợi về sau có dịp nào sẽ tập hợp lại và công bố những điều mà tôi thu hoạch được, có lẽ cùng một lúc với việc công bố những bản thảo toán học rất quan trọng mà C.Mac đã để lại cũng nên”.4
1 F.Enghen - Chống Đuy Rinh - Nhà xuất bản Sự Thật - Hà Nội 1976 - Trang 6.
2 S đ d trang 9.
3 S đ d trang 13.
4 S đ d trang 16.
Trang 5F.Enghen cũng khẳng định: “Chính là chỉ có tiếp thu được những kết quả mà hai ngàn năm trăm phát triển của triết học đã đạt được thì khoa học tự nhiên mới có thể, một mặt thoát khỏi mọi thứ triết học tự nhiên tách riêng ra, đứng ngoài và đứng trên khoa học, mặt khác thoát khỏi cái phương pháp tư duy hẹp hòi của bản thân khoa học đó, do chủ nghĩa kinh ngjhiệm Anh truyền lại.”5
- Trong lời tựa viết cho lần xuất bản thư ba ngày 23 tháng 5 năm 1894, F.Enghen lấy làm mãn nguyện mà nhận thấy rằng, kể từ lần xuất bản trước những quan điểm trình bày trong Chống Đuy Rinh của ông đã được truyền bá rộng rãi trong ý thức của giới khoa học và của giai cấp công nhân, không chỉ ở Đức mà cả trên khắp các nước văn minh của thế giới
Trong lần xuất tái bản này, F.Enghen chỉ bổ sung thêm những điều trọng yếu vào chương mười phần thứ hai “Về lịch sử phê phán” Vì phần chính trong chương này là của C.Mac và F.Enghen có nhiệm vụ phải ghi lại hết sức đầy đủ và đúng từng câu chữ những đoạn văn trong đó C.Mac đã đặt những người như Pet-ty, Noóc, Lốc-cơ, Hium vào đúng vị trí của họ trong quá trình sản sinh ra môn kinh tế-hính trị học cổ điển Việc làm đó của F.Enghen một mặt vì trước đó ông đã lược đi, mặt khác theo ông “chính những chỗ ấy chính là cái phần, cho đến cả ngày nay nữa, vẫn còn giữ được ý nghĩa lớn lao nhất và bền vững nhất”.6
1 Lời mở đầu gồm hai chương:
a) Chương 1: Nhận xét chung:
F.Enghen khái quát về sự phát triển của lý luận cho đến khi tác phẩm của Đuy Rinh ra đời Ở đây F.Enghen tập trung hai vấn đề:
- Khái quát sự phát triển của lý luận về chủ nghĩa xã hội từ không tưởng đến khoa học Ở đây, F.Enghen đã phân biệt rõ các khái niệm tư tưởng xã hội chủ nghĩa, chủ nghĩa xã hội không tưởng, chủ nghĩa xã hội không tưởng phê phán và chủ nghĩa xã hội khoa học F.Enghen chỉ ra: “Đi đôi với những cuộc khởi nghĩa vũ trang cách mạng ấy của một giai cấp còn chưa trưởng thành thì có những biểu hiện
lý luận tương ứng; Như trong thế kỷ XVI và XVII có những bức tranh không tưởng
về một chế độ xã hội lý tưởng; Đến thế kỷ XVIII có những lý luận cộng sản chủ nghĩa rõ rệt (Mô-ren-ly, Ma-bơ-ly), yêu sách về bình đẳng không còn hạn chế trong lĩnh vực những quyền lợi chính trị, mà mở rộng ra cả đến địa vị xã hội của mỗi cá nhân; Không những cần xóa bỏ những đặc quyền giai cấp mà còn cần phải xoá bỏ
cả những sự khác nhau về giai cấp nữa”.7
F.Enghen cũng chỉ ra sự giống nhau của ba ông Xanh-xi-mông, Phu-ri-ê và Ô-oen, là họ không tự coi mình là đại biểu cho lợi ích của giai cấp vô sản mà lịch
sử đã đẻ ra trong giai đoạn đó Họ chỉ muốn lập tức giải phóng cho toàn thể loài người chứ không trước hết cho một giai cấp nào Theo F.Enghen: “Thứ chủ nghĩa
xã hội chiết trung ấy là một sự hỗn hợp đủ các sắc thái hết sức khác nhau, bao gồm
5 S đ d trang 20.
6 S đ d trang 20.
7 S đ d trang 28.
Trang 6những nhận xét phê phán kém cỏi nhất của các nhà sáng lập ra các phái, những luận điểm kinh tế của họ và những quan niệm của họ về xã hội tương lai - và sự hỗn hợp này càng được tạo ra một cách dễ dàng, nhất là vì trong mỗi yếu tố cấu tạo ra nó, các góc cạnh sắc nhọn của sự chính xác đã mòn đi qua các cuộc tranh cãi, cũng giống như những hòn đá cuội đã mòn đi dưới dòng suối chảy Muốn làm cho chủ nghĩa xã hội thành một khoa học trước hết phải đặt nó trên một miếng đất hiện thực.”8 “Quan niệm duy vật về lịch sử và việc dùng quy luật giá trị thặng dư để bóc trần cái bí mật của sản xuất tư bản chủ nghĩa là công lao của C.Mac Chính nhờ hai phát hiện này, chủ nghĩa xã hội đã trở thành chủ nghĩa xã hội khoa học, mà nhiệm
vụ bây giờ phải hoàn thiện thêm trong tất cả các chi tiết (và các mối liên hệ) của nó.”9
- F.Enghen đã khái quát về sự lịch sử phát triển của hai phương pháp biện chứng, siêu hình và vạch ra vai trò của phép biện chứng duy vật đối với nhận thức nói riêng, đối với hoạt động cải biến và vận động của thế giới nói chung
F.Enghen viết: “Đối với nhà siêu hình học thì những sự vật và phản ánh của chúng vào trong tư tưởng, tức là các khái niệm, đều là những đối tượng nghiên cứu riêng biệt, phải xem xét từng cái một, tách rời nhau, là những đối tượng cố định, cứng đờ, mãi vẫn như thế Trái lại, đối với phép biện chứng là phương pháp nắm
sự vật và những phản ánh cuả sự vật trong tư tưởng, chủ yếu trong mối liên hệ, trong sự ràng buộc, sự vận động, sự ra đời và biến đi cuả chúng Giới tự nhiên là hòn đá thử vàng của phép biện chứng, và khoa học tự nhiên cận đại trong khi đem lại những tài liệu phong phú và ngày càng nhiều thêm, đã chứng minh rằng trong tự nhiên, xét đến cùng thì mọi sự vậtđều diễn ra một cách biện chứng chứ không phải siêu hình Nhưng cho đến bây giờ, người ta vẫn có thể đếm được trên đốt ngón tay
số những nhà khoa học biết suy nghĩ một cách biện chứng, vì vậy cho nên mâu thuẫn giữa những kết quả thu được và phương pháp tư duy cổ truyền đã giải thích tại sao hiện nay cói tình trạng vô cùng hỗn độn trong lý thuyết của các nhà khoa học tự nhiên, sự biến đổi đó làm cho cả thầy lẫn trò, cả người viết sách và người đọc đều đâm ra thất vọng.”10
b) Chương 2: Ông Đuy Rinh hứa những gì?
Ở đây, F.Enghen chế diễu Đuy Rinh vì Đuy Rinh cho rằng học thuyết của ông ta là tuyệt đích cuối cùng, bản thân ông ta là con người hoàn mỹ, trong khi đó ông ta miệt thị và coi tất cả những người trước ông là vô dụng F.Enghen vạch ra:
“Những câu ông Đuy Rinh ca ngợi ông Đuy Rinh trên đây, còn có thể kể ra gấp mười lần như thế nữa một cách dễ dàng Song chỉ chừng ấy cũng đủ làm cho trong
bộ óc độc giả nẩy ra một số nghi vấn, không biết rằng đây có phải thực là một nhà triết học hay là một - nhưng chúng tôi yêu cầu độc giả hãy chờ đến khi biết rõ khả năng thâm nhập đến tận gốc rễ cuối cùng đã nói ở trên rồi hãy phán đoán Chúng
8 S đ d trang 31.
9 S đ d trang 44.
10 S đ d trang 34, 36, 37.
Trang 7tôi dẫn ra những câu ca tụng trên đây là chỉ để tỏ ra rằng trước mặt chúng ta đây, không phải là một nhà triết học và một nhà xã hội chủ nghĩa tầm thường chỉ phát biểu ý kiến của mình một cách giản dị và nhường cho lịch sử quyết định giá trị của những ý kiến đấy, nhưng mà là một nhân vật hoàn toàn đặc biệt, tự cho mình là toàn thiện toàn mỹ không kém gì giáo hoàng, và có một học thuyết cứu thế, mà người ta phải tiếp thu một cách đơn giản, nếu không muốn rơi vào tội ác nghiêm trọng nhất về ta giáo Như vậy là ở đây hoàn toàn không phải là một trong những công trình mà người ta thấy nhan nhản trong các sách báo xã hội chủ nghĩa ở tất cả các nước và gần đây cả ở nước Đức nữa - Trong những công trình này, nhiều người thuộc đủ hạng đã hết sức thành khẩn tìm cách làm rõ những vấn đề mà ít nhiều họ
có thể thiếu tài liệu để giải quyết; Trong những công trình đó mặc dầu có những thiếu sót về mặt khoa học hay về mặt văn học, người ta bao giờ cũng phải thừa nhận cái thiện chí xã hội chủ nghĩa của chúng Ngược lai, ông Đuy Rinh đưa ra cho chúng ta những nguyên lý mà ông tuyên bố là “những chân lý cuối cùng, tuyệt đích”, do đó mà bên cạnh những chân lý này thì bất cứ ý kiến nào khác cũng đều bị coi là sai lầm ngay từ trước rồi; Cùng với cái chân lý độc tôn ấy, ông còn nắm giữ
cả cái phương pháp nghiên cứu duy nhất triệt để khoa học bên cạnh thì mọi phương pháp khác đều là không khoa học Hoặc là ông nói đúng - và như vậy là chúng ta đang đứng trước bậc thiên tài vĩ đại nhất của tất cả các thời đại, vị siêu đệ nhất, vì
đó là người đầu tiên toàn thiện toàn mỹ; Hoặc là ông nói sai - và trong trường hợp
đó, thì bất kể sự phán đoán của chúng ta như thế nào, mọi sự nể vì của chúng ta đối với cái thiện chí có thể có của ông, đều là những đòn nhục mạ chí tử nhất đối với ông.”11
Bàn về những lời mắng nhiếc của Đuy Rinh đối với các vị tiền bối trong đó
có C.Mac, F.Enghen viết: “về phần ông Đuy Rinh, nếu ông có một chút giáo dục nào, thì những lời mắng nhiếc tử tế ấy có lẽ đã phải ngăn cấm không cho ông thấy được cái gì là làm tổn thương và là hỗn xược cả Cho nên giờ đây chưa vội biểu lộ chút hoài nghi nào về sự đúng đắn căn bản của những lời mắng nhiếc ấy, sợ rằng trong trường hợp trái lại có thể người ta lại cấm luôn cả không cho chúng tôi chọn một loại ngu ngốc mà chúng tôi sẽ được xếp vào đó Chúng tôi cho rằng nhiệm vụ của chúng tôi chỉ là: một mặt đưa ra một ví dụ về cái mà ông Đuy Rinh gọi là “kiểu mẫu của cách diễn đạt thanh nhã và thật khiêm tốn”, mặt khác, chứng minh rằng đối với ông Đuy Rinh thì chắc chắn rằng tiền bối của ông là không xứng đáng, cũng như chắc chắn rằng ông là toàn thiện toàn mỹ Đến đây, chúng tôi tỏ bày lòng kính trọng sâu sắc nhất đối với bậc thiên tài vĩ đại nhất của tất cả các thời đại quả thật là như vậy.”12
2 Phần 1: Triết học
Phần này gồm 12 chương được liệt kê liên tiếp với hai chương của phần mở đầu
11 S đ d trang 47, 48.
12 S đ d trang 52.
Trang 82.1 Chương 3: Phân loại chủ nghĩa tiên nghiệm.
Phần này F.Enghen phê phán quan niệm của Đuy Rinh khi ông ta cho rằng, nguyên tắc rút ra từ tư duy và được ứng dụng vào tự nhiên và vào lịch sử loài người
- Quan niệm cơ bản của chủ nghĩa duy vật theo F.Enghen thì các nguyên tắc đều được rút ra từ giới tự nhiên và lịch sử chỉ đúng khi nó phù hợp với tự nhiên và lịch sử Quan niệm như trên của Đuy Rinh là duy tâm theo kiểu Heghen coi “ý thức”, “tư duy” là có sẵn từ trước đó đối với thế giới vật chất F.Enghen chỉ rõ, ý thức là sản phẩm của con người, mà bản thân con người cũng chỉ là sản phẩm của
tự nhiên
F.Enghen viết: “Nguyên tắc không phải là điểm xuất phát mà là điểm cuối cùng của sự nghiên cứu; nguyên tắc không phải là được ứng dụng vào giới tự nhiên
và lịch sử loài ngưòi mà là được rút ra từ trong giới tự nhiên và lịch sử loài người; Không phải giới tự nhiên và loài người ứng với nguyên tắc mà trái lại, nguyên tắc chỉ đúng nếu nó phù hợp với giới tự nhiên và lịch sử Đối với vấn đề này, đó là quan điểm duy vật nhất, còn quan điểm ngược lại của ông Đuy Rinh là quan điểm duy tâm, quan điểm đó hoàn toàn đảo lộn sự vật và xây dựng thế giới hiện thực bằng cách xuất phát từ tư duy, từ những đồ thức, những phương án hay những phạm trù, tồn tại vĩnh viễn ở đâu không biết, trước khi có thế giới, như vậy thật là hoàn toàn theo kiểu một Hêghen nào đó.”13
- Trong chương này F.Enghen cũng chỉ rõ, Đuy Rinh muốn xây dựng trong
tư duy một hình ảnh chính xác tuyệt đích về hệ thống chúng ta đang sống Việc đó không thể làm được F.Enghen chỉ ra những mâu thuẫn trong quá trình nhận thức
và con đường giải quyết những mâu thuẫn đó: “Chính cái khoa học về cái đồ thức chung về vũ trụ, về những nguyên tắc hình thức đó của tồn tại là cơ sở đầu tiên của triết học Đuy Rinh Nếu như đồ thức vũ trụ được rút ra không phải từ bộ óc mà từ trong thế giới hiện thực và chỉ nhờ vào bộ óc thôi, nếu như những nguyên tắc của tồn tại là rút ra từ những cái có thật, thì để làm công việc ấy, chúng ta không cần đến triết học mà chỉ cần đến những tri thức thực chứng về thế giới và những cái phát sinh ra trong thế giới; Kết quả là công việc đó không phải là triết học nữa mà
là khoa học thực chứng Trong trường hợp này, toàn bộ tác phẩm của ông Đuy Rinh sẽ chỉ là uổng công vô ích.”14
- F.Enghen khẳng định toán học cũng như mọi khoa học khác đều ra đời từ nhu cầu thực tiễn, các khái niệm của toán học đều phải được rút ra từ thế giới hiện thực Trong khi đó Đuy Rinh lại cho rằng, toán học có thể được sáng tạo từ đầu óc con người một cách tiên nghiệm không cần đến kinh nghiệm từ thế giới bên ngoài cung cấp cho F.Enghen đã mỉa mai cái lập luận mâu thuẫn của Đuy Rinh rằng:
“Trong đồ thức về vũ trụ, thì toán học thuần tuý đã nảy ra từ tư duy thuần tuý; Trong triết học tự nhiên, nó lại là một cái gì hoàn toàn có tính kinh nghiệm, mượn
13 S đ d trang 56, 57.
14 S đ d trang 59.
Trang 9của thế giới bên ngoài rồi tách ra khỏi thế giới đó Vậy thì chúng ta nên tin cái nào bây giờ?”.15
2.2 Chương 4: Đồ thức luận về vũ trụ.
Trong chương này F.Enghen chỉ ra tính thống nhất của thế giới là tính vật chất, vật chất vận động trong không gian và thời gian Người phân tích và phê phán quan niệm của Đuy Rinh khi ông ta cho rằng, tính thống nhất của thế giới là ở tư duy của con người về thế giới là thống nhất và thế giới thống nhất ở tính tồn tại
F.Enghen khẳng định tính thống nhất chân chính của thế giới không phải ở tính tồn tại của nó mà là ở tính vật chất của nó Triết lý của Đuy Rinh là triết lý trong lồng, nghiã là trong cái lồng đồ thức luận về những phạm trù kiểu Hêghen
2.3 Chương 5: Triết học về tự nhiên Không gian và thời gian.
Trong chương này F.Enghen chỉ ra không gian và thời gian của vật chất là vô cùng vô tận, không có điểm khởi đầu, không có điểm kết thúc Cái vô hạn đó là mâu thuẫn và thống nhất giữa vô hạn và hữu hạn Quan niệm này của F.Enghen nhằm phê phán quan niệm của Đuy Rinh khi ông ta cho rằng thời gian có điểm khởi đầu và không gian có giới hạn (Kết thúc)
- Chống lại quan niệm của Đuy Rinh cho rằng thế giới có lúc tồn tại ngoài thời gian, F.Enghen chỉ rõ các hình thức cơ bản của mọi tồn tại là không gian và thời gian Tồn tại ngoài thời gian và tồn tại ngoài không gian đều là vô lý Những quan niệm của Đuy Rinh về sự tồn tại ngoài không gian là tình trạng mê sảng và hỗn loạn đến tuyệt vọng trong bóng tối của Đuy Rinh
- Chống lại quan niệm của Đuy Rinh cho rằng thế giới đã có lúc ở trạng thái đứng im không vận động, không xảy ra bất cứ một sự biến hoá nào cả, F.Enghen khẳng định vận động chỉ có thể chuyển hoá lẫn nhau từ hình thức này sang hình thức khác chứ không từ trạng thái bất động sang trạng thái vận động được
2.4 Chương 6: Triết học về tự nhiên Thiên thể học, Vật lý học, hoá học.
Trong chương này F.Enghen tập trung phê phán quan điểm của Đuy Rinh về vận động và vạch ra quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng về mối quan hệ giữa vật chất và vận động, giữa vận động và đứng im
- F.Enghen đánh giá cao quan niệm của Cant về thuyết tinh vân nguyên thuỷ, coi đó là thành tích lớn nhất của thiên văn học từ Côpécních cho đến lúc ấy Quan niệm của Cant lần đầu tiên đã làm cho quan niệm tự nhiên không có lịch sử bị lung lay
Trong “thuyết vũ trụ” trước 1770, Cant coi vũ trụ như một quá trình tự nhiên, đây là thể hiện sự nghiên cứu của ông về sự hình thành của vũ trụ; Quan niệm biện chứng của ông trong nghiên cứu vũ trụ là đòn đánh vào tôn giáo và thần học Theo Cant, thế giới lúc đầu chỉ là những đám tinh vân, do lực hấp dẫn mà chúng tích tụ nhau lại Các hạt vật chất bị lực hút khác nhau tạo nên những khối riêng biệt tạo
15 S đ d trang 66.
Trang 10thành những hành tinh riêng biệt Nhân của mỗi hành tinh nặng hơn cả so với chính
nó Trong vũ trụ có vô số hệ mặt trời Mỗi hệ mặt trời bị huỷ diệt lại có một hệ mặt trời mới được hình thành Vũ trụ là một chỉnh thể thống nhất, tạo ra những thế giới mới bù đắp cho những tổn thất mà nó gánh chịu ở nơi khác Cant là tác giả của các phát minh: Nhìn ra sự chậm lại của trái đất trong vòng quay xung quanh trục của nó
vì thuỷ triều lên do sức hút của mặt Trăng (Thuỷ triều lên ma sát với mặt đất làm cho vòng quay của trái đất chậm lại); Trái đất vận động trong quy luật tương tác chứ không do bất cứ đấng thần linh nào sáng tạo; Cant là người đầu tiên đưa ra giả thuyết về nguồn gốc và sự hình thành các hệ mặt trời trong vũ trụ (sau này nhà khoa học Pháp tên là LaBLát đã chứng minh là đúng)
Nhằm phê phán quan niệm của Đuy Rinh khi ông ta bác bỏ thuyết tinh vân của Cant, F.Enghen nhận xét: Chính Cant đã đột phá khẩu cách nhìn siêu hình về thế giới Một thế giới không sinh, không diệt, không biến đổi từ Cant là thế giới có quá trình biến đổi không ngừng và nguyên nhân của những biến đổi không ở đâu khác ngoài chính nó
- F.Enghen chỉ ra vận động của vật chất tồn tại dưới nhiều dạng, nhiều hình thức khác nhau Đứng im của vật chất chỉ là tương đối, tạm thời, là vận động trong thế cân bằng Vật chất là vận động, vận động nào cũng là vận động của vật chất Vật chất và vận động là cái không thể sáng tạo ra cũng không thể bị tiêu diệt Vận động cá biệt thì có xu hướng cân bằng còn vận động nói chung thì có xu hướng phá
vỡ thế cân bằng Quan niệm này của F.Enghen là nhằm chống lại quan niệm của Đuy Rinh quy vận động của vật chất về vận động cơ giới Quan niệm đó của Đuy Rinh là không hiểu gì về mối quan hệ chân thực giữa vật chất và vận động
2.5 Chương 7: Triết học về tự nhiên Giới hữu cơ.
Chương này F.Enghen chủ yếu phê phán quan niệm duy tâm của Đuy Rinh
về sự phát triển của giới hữu cơ, bảo vệ tính đúng đắn của thuyết tiến hoá của Đác Uyn
- F.Enghen khẳng định sự chuyển biến từ hình thức vận động này sang hình thức vận động khác bao giờ cũng là bước nhảy vọt, để chống lại quan niệm của Đuy Rinh cho rằng từ lĩnh vực cơ học sang lĩnh vực cảm giác tư duy không có nhảy vọt
- Khi Đuy Rinh cho rằng giới tự nhiên có mục đích, có ý chí, F.Enghen chỉ
rõ Đuy Rinh muốn bắt chước Heghen nhưng không hiểu được Heghen Ông ta đã
đi từ phiếm thần luận đến tự nhiên thần luận tức là từ chỗ hoà đồng thần thánh với
tự nhiên đến chỗ chấp nhận cú hích đầu tiên của thượng đế với tự nhiên, với vũ trụ
- Trên cơ sở chỉ ra những thiếu sót của Đác Uyn, F.Enghen đã đánh giá đúng đắn và bảo vệ học thuyết tiến hoá của Đác Uyn nhằm chống lại những quan niệm sai lầm của Đuy Rinh đối với học thuyết này
2.6 Chương 8: Triết học về tự nhiên Giới hữu cơ (hết).