Chuyên đề tháng 10 của MÔN ĐỊA LÍ 9

Trong các tiết thực hành, ôn tập, kiểm tra học sinh phải căn cứ vào bảng sốliệu để lựa chọn biểu đồ thích hợp, tính cơ cấu...chuyển từ bảng số liệu thànhbiểu đồ từ đó học sinh nhận xét,

SỞ GIÁO DỤC ĐÀO TẠO TỈNH BẮC NINH

A ĐẶT VẤN ĐỀ :

Môn địa lý là một bộ phận khoa học tự nhiên nghiên cứu về trái đấtthiên nhiên và con người các châu lục nói chung và thiên nhiên con người ViệtNam nói riêng

Đối với môn địa lý 9 mục tiêu của bộ môn là nhằm trang bị cho học sinhnhững kiến thức phổ thông cơ bản về dân cư, các ngành kinh tế Sự phân hóalãnh thổ về tự nhiên, kinh tế xã hội của nước ta và địa lý tỉnh, thành phố nơi các

em đang sinh sống và học tập Để đạt được điều đó đòi hỏi mỗi giáo viên phảinắm vững phương pháp, nội dung chương trình để dạy bài kiến thức mới, bàithực hành, bài ôn tập hệ thống hóa kiến thức từ đó giúp học sinh nắm kiến thứcmột cách hiệu quả tốt nhất

Đối với sách giáo khoa cũng như chương trình địa lý 9 THCS mới đòi hỏi kỹnăng vẽ ,nhận xét biểu đồ rất cao, đưa ra nhiều dạng biểu đồ mới và khó so vớisách giáo khoa lớp 9 THCS cũ Nhiều dạng biểu đồ học sinh còn trừu tượngnhư biểu đồ miền, đường Vì vậy mỗi giáo viên phải tìm ra phương pháp vẽcác dạng biểu đồ một cách thích hợp dễ nhớ, dễ hiểu đảm bảo tính chính xác,tính mĩ quan Hình thành cho học sinh những kỹ năng cơ bản cần thiết áp dụngcho việc học tập cũng như cuộc sống sau này Trong khi dạy bài kiến thức mới

có nhiều loại biểu đồ mà học sinh phải dựa vào đó nhận xét, phân tích để tìm rakiến thức mới sau đó đi đến một kết luận địa lý và ngược lại

Trong các tiết thực hành, ôn tập, kiểm tra học sinh phải căn cứ vào bảng sốliệu để lựa chọn biểu đồ thích hợp, tính cơ cấu chuyển từ bảng số liệu thànhbiểu đồ từ đó học sinh nhận xét, kết luận các nhân tố tự nhiên, kinh tế, xã hộiđược dễ dàng hơn.

Có rất nhiều kỹ năng cơ bản cần phải rèn luyện cho học sinh trong quá

trình dạy Địa Lí 9 Một trong những kỹ năng quan trọng đó là : “ Kỹ năng

nhận biết để vẽ biểu đồ thích hợp nhất, nhanh nhất và biết nhận xét giải thích” Đây là kỹ năng rất cơ bản cần thiết khi dạy Địa lí 9 Nó giúp học sinh

có thể dựa vào biểu đồ nêu được nhận xét chính xác về tình hình kinh tế củangành hay vùng kinh tế nào đó Vậy làm thế nào để nâng cao hiệu quả về kỹ

năng vẽ và nhận xét biểu đồ là một câu hỏi được rất nhiều giáo viên giảng dạy

quan tâm Đó cũng là vấn đề tôi đã trăn trở, suy nghĩ, thử nghiệm trong quátrình dạy học Địa Lí lớp 9

B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ :

I Cơ sở lí luận :

Đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng tích cực hóa hoạt độnghọc tập của học sinh có nhiều hình thức, nhiều con đường để củng cố kiến thứcmới trên cơ sở phát triển tư duy tìm tòi sáng tạo của học sinh Một trong những

kỹ năng thường được sử dụng trong dạy học Địa Lí là vẽ biểu đồ từ đó rút ranhận xét về những kết quả được thể hiện trên biểu đồ Ở đây biểu đồ, lược đồđược xem là phương tiện trực quan giúp học sinh tìm tòi khám phá và lĩnh hộikiến thức Ở hình thức nầy giáo viên tạo điều kiện cho học sinh rèn luyện được

kỹ năng vẽ, phân tích, đánh giá rút ra những kiến thức cần thiết cho từng yêucầu Với con đường nầy muốn đạt hiệu quả cao giáo viên phải rèn luyện chohọc sinh phương pháp, kỹ năng và nhận xét các loại biểu đồ

Môn Địa Lí 9 nhằm giúp học sinh có những kiến thức phổ thông cơ bản

về dân cư, các ngành kinh tế Sự phân hóa lãnh thổ về tự nhiên, kinh tế xã hộicủa nước ta và địa lí Tỉnh, Thành phố nơi các em đang sinh sống và học tập;

Nguyễn Quảng Long – Trường THCS Phong Khê-Tp Bắc Ninh - Tỉnh Bắc Ninh 3

góp phần hình thành cho học sinh thế giới quan khoa học, giáo dục tư tưởng,tình cảm đúng đắn, giúp cho học sinh biết vận dụng kiến thức Địa Lí để ứng xửphù hợp với môi trường tự nhiên, xã hội xung quanh, phù hợp với yêu cầu củađất nước và thế giới trong thời đại mới.

Vì vậy, việc rèn luyện những kỹ năng sử dụng biểu đồ, lược đồ trongmônĐịa Lí là rất cần thiết cho việc học tập đồng thời cũng chuẩn bị kỹ năngcho việc tiếp thu kiến thức ở mức độ cao hơn

II.Cơ sở thực tiễn :

1 Về Giáo Viên:

Có thể nói trong những năm gần đây việc thực hiện chương trình và sách giáokhoa mới cũng đồng nghĩa với việc cải tiến đổi mới phương pháp dạy học Đại

đa số Giáo viên đã tích cực đổi mới phương pháp giảng dạy, nhưng trong thực

tế vẫn còn một bộ phận giáo viên chưa hiểu thấu đáo tinh thần đổi mới phươngpháp Vì vậy mà lúng túng trong soạn giảng cũng như thực hiện các giờ lênlớp, không gây được hứng thú học tập cho học sinh, làm cho giờ dạy trở nênnặng nề, nhàm chán.Đặc biệt là các tiết thực hành về vẽ và nhận xét biểu đồgiáo viên còn xem nhẹ việc rèn kĩ năng cho học sinh, hoặc chỉ hướng dẫn qualoa rồi tự cho học sinh làm, chưa kiểm tra đầy đủ và uốn nắn kịp thời

2 Về học sinh

Trên thực tế, học sinh lớp 9 phần lớn đã khá thành thạo kĩ năng quan trọng nầy.Tuy nhiên vẫn còn lúng túng trong cách xử lí số liệu, chọn biểu đồ thích hợp;hoặc học sinh rất yếu trong việc nhận xét và rút ra kết luận cần thiết Đối vớihọc sinh lớp 9, kĩ năng vẽ biểu đồ chính xác, đảm bảo tính mĩ quan chỉ đượcthực hiện ở học sinh khá giỏi, còn học sinh trung bình, yếu kĩ năng đó còn hạnchế Kết quả khảo sát về nội dung vẽ và nhận xét biểu đồ thường đạt kết quảthấp cụ thể :

+ Khảo sát thực tế :

sinh trong chương trình Địa Lí kinh tế xã hội Việt Nam lớp 9, tôi đã tiến hànhkhảo sát

1 Thực trạng thực tế khi chưa khảo sát :

- Học sinh không hiểu được yêu cầu của đề bài

- Học sinh không biết chọn kiểu biểu đồ sẽ vẽ là gì ?

- Học sinh vẽ biểu đồ không đúng với yêu cầu đề bài

- Kỹ năng vẽ biểu đồ của học sinh còn lúng túng

- Học sinh chưa nắm được các bước tiến hành khi vẽ biểu đồ

- Từ đó tỉ lệ học sinh đọc hiểu, vẽ, phân tích bảng số liệu, xác định loại biểu đồ thích hợp đối với bài yêu cầu thấp, số lượng học sinh xác định ngay còn hạn chế

2 Số liệu điều tra trước khi thực hiện :

- Biểu đồ cột ( cột đơn, cột đa, cột chùm )

- Biểu đồ tròn ( biểu đồ tương đối, biểu đồ tuyệt đối )

b) Cách lựa chọn biểu đồ và xử lí số liệu:

- Nếu bảng số liệu cho 1 hoặc 2 năm (đơn vị là %) thì ta vẽ biểu đồ hình trònhoặc cột chồng

- Nếu bảng số liệu cho nhiều năm (đơn vị là %) thì ta vẽ biểu đồ miền hoặcđường

- Nếu bảng số liệu cho nhiều năm, năm gốc là 100% thì ta vẽ biểu đồ đường

Lưu ý: Đối với mỗi dạng biểu đồ đều có phương pháp vẽ khác nhau Tuy nhiên

yêu cầu chung cho các dạng biểu đồ là :

- Biểu đồ gồm đơn vị, thời gian, tên biểu đồ, bảng chú giải

- Biểu đồ phải có tính mỹ quan và chính xác

- Trong khi làm bài tập, bài kiểm tra nếu đề bài yêu cầu vẽ cụ thể là biểu đồ tròn,cột thì chúng ta theo thứ tự các bước dể thực hiện, còn nếu đề bài chưa yêucầu vẽ cụ thể thì học sinh phải căn cứ vào bảng số liệu để lựa chọn biểu đồ saocho phù hợp với nội dung, yêu cầu của đề bài

2 Cụ thể:

a) Biểu đồ cột : Là dạng biểu đồ mà học sinh được làm quen từ lớp 8 nên

viêc tiếp thu của học sinh tương đối thuận lợi

Yêu cầu chung:

- Biểu đồ gồm hệ trục tọa độ ox, oy vuông góc với nhau

Ví dụ: Dựa vào bảng 18.1 vẽ biểu đồ hình cột và nhận xét về giá trị sản xuất

công nghiệp ở hai tiều vùng Đông Bắc và Tây Bắc.

Bảng 18.1: Giá trị sản xuất công nghiệp ở Trung Du và miền núi Bắc Bộ (đơn vị

+ Trục hoành: ( thời gian )

 Bước 2: Học sinh phải biết chia khoảng cách thời gian cho đúng

Tiến hành vẽ tỉ trọng của vùng Tây Bắc trước theo thứ tự các năm, rồi dùng màuhoặc kí hiệu giống nhau ở các cột của năm 1995, 2000, 2002 Ghi chú giải vùng Tây Bắc.Tương tự HS vẽ vùng Đông Bắc Cuối cùng Viết tên biểu đồ

- Từ 1995 – 2005 giá trị sản xuất công nghiệp ở hai tiều vùng Đông Bắc và TâyBắc đều liên tục tăng , tính đến năm 2005.

+ Đông bắc tăng gấp 2,17 lần so với năm 1995

+ Tây Bắc tăng gấp 2,3 lần so với năm 1995

- Giá trị sản xuất công nghiệp ở tiểu vùng Đông Bắc lu«n cao hơn giá trị sảnxuất công nghiệp ở Tây Bắc

+ Năm 1995 gấp 19,3 lần

+ Năm 2000 gấp 19,7 lần+ Năm 2002 gấp 20,5 lần

Kết luận: Biều đồ cột là dạng biểu đồ dễ vẽ và dễ hiểu Thông qua biều đồ

cột học sinh có thể nhận xét các đối tượng, yếu tố địa lý một cách trực quannhất, nhận xét và so sánh dễ dàng hơn bảng số liệu

b)Biều đồ hình tròn

Yêu cầu chung: Là dạng biểu đồ học sinh ít được làm quen ở lớp 8 Với

chương trình cải cách hiện nay yêu cầu đòi hỏi cao hơn so với chương trình

cũ Nhiều bài tập không cho trước bảng tỉ lệ hay cơ cấu % mà yêu cầu họcsinh phải tính cơ cấu sau đó mới vẽ Đối với dạng bài tập nâng cao yêu cầuhọc sinh phải tính bản tính bán kính của đường tròn cụ thề vì vậy đòi hỏiphải nắm được công thức tính, cách vẽ như thế nào cho chính xác bán kínhcủa đường tròn theo yêu cầu của đề bài

- Biều đồ tròn bao gồm:

+ Đường tròn theo bán kính cho trước hoặc lựa chọn+ Tên biều đồ

+ Thời gian+ Bảng chú giải

Cụ thề:

*) Dạng 1: Vẽ biểu đồ theo bảng số liệu cho trước

Ví dụ: Cho bảng số liệu: Cơ cấu sử dụng lao động theo ngành kinh tếcủa nước ta ( Baì 4 Lao động việc làm, chất lượng cuộc sống, trang 15 SGK

9 )

( đơn vị %) Năm

Bước 2: Chuyển đổi giá trị % sang (Độ)

Giáo viên hướng dẫn học sinh tính góc ở tâm 3600 = 100% vậy 1% = 3,6 0

71, 5 % x 3,6

71,5% = 257,40

Nguyễn Quảng Long – Trường THCS Phong Khê-Tp Bắc Ninh - Tỉnh Bắc Ninh 9

Dịch vụ 62,30 86,40

Bước 3: Vẽ từ tia 12 giờ theo chiều kim đồng hồ theo thứ tự các tiêu chí cho trên đề bài Vẽ đến đâu thì ghi chú giải đến đó Viết tỉ lệ %.( Vẽ Nông –lâm-ngư tô màu, chú giảighi % rồi mới vẽ tiếp tiêu chí 2,3)

Bước 4: Ghi tên biểu đồ

Cách 2:

Bước 1: Vẽ hai đường tròn có bán kính khác nhau, vẽ tia 12 giờ

Bước 2: Vẽ các ngành theo thứ tự bảng số liệu bằng cách chia dây cung đườngtròn như sau:

+ Cả dây cung đường tròn tương ứng với 100%

+ 1/2 cung đường tròn tương ứng với 50%

+ 1/4 cung đường tròn tương ứng với 25%

- Từ 1/4 dây cung của đường tròn học sinh có thể chia nhỏ phù hợp với số liệu của

đề bài

- Bước 3: Ghi tên biểu đồ, thời gian bảng chú giải

- Ưu điểm: Phương pháp này vẽ nhanh, học sinh yếu môn toán cũng hoàn thànhđược biểu đồ

- Nhược điểm: Nếu học sinh chia dây cung thiếu chính xác thì biểu đồ vẽ khôngchính xác

*) Dạng 2: Bài tập cho bảng số liệu thô, cho bán kính năm trước, học sinh phải

tính cơ cấu hay tỉ lệ, tính bán kính năm sau:

VD: Cho bảng số liệu tổng sản phẩm trong nước phân theo ngành kinh tế ở nước

ta

( đơn vị tính tỉ đồng)

Nông – lâm – ngư nghiệp 40.769 63.717

Đối với biểu đồ cho bán kính trước để vẽ được chính xác giáo viên nên hướng dẫnhọc sinh dùng thước kẻ có chia mm, vẽ đường bán kính trước ( một đường độ dài20mm, một đường dài 28mm) Sau đó dùng compa đặt đúng vào hai đầu của đườngbán kính rồi quay ta được đường tròn chính xác Nếu học sinh vẽ theo cách đo bánkính 20mm vào thước sau đó đặt compa vào giấy quay thì khi quay thường compakhông giữ được độ chính xác như ta kẻ bán kính trước.

Thứ tự vẽ như dạng 1

Xem Power-Point

Biều đồ hình tròn bán kính 20mm Biều đồ hình tròn bán kính 24mm

Biểu đồ cơ cấu tổng sản phẩm trong nước (GDP)

phân theo ngành kinh tế ở nước ta

Nhận xét và giải thich sự chuyển đổi cơ cấu kinh tế nước ta

- Đối với học sinh khá giỏi yêu cầu nhận xét theo bảng số liệu thô và tỉ trọng sau

đó rút ra nhận xét Đối với học sinh trung bình, yếu yêu cầu học sinh dựa vào

bảng cơ cấu hay biểu đồ để nhận xét Với các yêu cầu :

+ Nhận xét trong từng năm ngành nào chiếm tỉ lệ cao, thấp, giữ vai trò gì ?

+ Nhận xét sự thay đổi cơ cấu của từng ngành qua các năm

+ Kết luận chung về sự thay đổi cơ cấu ngành ( theo hướng nào ?)

Kết luận:

Biểu đồ tròn là dạng biểu đồ được áp dụng nhiều trong môn địa lý 9 THCS vàTHPT, được sử dụng rộng rãi trong nền kinh tế Nhìn vào biểu đồ tròn học sinhnhận xét các đối tượng đia lý nhanh và chính xác, thấy được sự thay đổi các đốitượng địa lý như sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế, sự thay đổi cơ cấu sử dụng laođộng, độ ce phủ rừng qua các năm

Biểu đồ tròn rất quan trọng và không thể thiếu được trong môn địa lý 9 THCS

 Biểu đồ đường

Yêu cầu chung: Biểu đồ đường là biểu đồ mới đối với các em học sinh lớp 9

chính vì vậy giáo viên cần hướng dẫn học sinh khi nào thì vẽ biểu đồ đường

- Biểu đồ đường thường dùng để biểu diễn sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế quanhiều năm hoặc sự tăng trưởng của các đối tượng địa lý qua nhiều năm

- Biểu đồ gồm:

+ Trục tung ox biểu thị % chia tỉ lệ chính xác

+ Trục hoành oy biểu thị thời gian

+ Năm gốc trùng với ox

+ Tên biểu đồ, bảng chú giải

Cụ thể:

VD: Cho bảng số liệu: Bài 10 Thực hành –Trang 38 - SGK lớp 9

Bảng 10.2: Số lượng gia súc, gia cầm – Triệu con

b) Nhận xét, giải thích tại sao gia cầm, lợn tăng, đàn trâu không tăng?

a) Giáo viên hướng dẫn học sinh tính:

số liệu năm sau

chỉ số tăng trưởng = 100%

số liệu năm gốc

Bảng chỉ số tăng trưởng (%)

Năm Gia súc, gia cầm

 Bước 1: Vẽ trục hệ tọa độ ox, oy chia tỉ lệ, năm (GV hướng HS lấy gốc tọa độ là80% thì hình sẽ đẹp hơn)

 Bước 2: Dựa vào bảng chỉ số tăng trưởng vẽ lần lượt các chỉ tiêu lấy năm gốc

1990 Kẻ đường chì mờ thẳng các năm song song với trục tung sau đó dựa vàobảng số liệu đánh dấu Tỉ trọng qua các năm rồi nối các điểm lại Vẽ xong đườngnào thì chú giải đến đó Sau đó vẽ tiếp

 Bước 3: Dùng kí hiệu cho bốn đường và lập bảng chú giải hoàn thành biểuđồ

Xem Power-Point

BÀI TẬP 2

%

Năm 60

80 100 120 140 160

- Để nhận xét được giáo viên yêu cầu học sinh dựa vào biểu đồ và bảng số liệu để rút

Nguyễn Quảng Long – Trường THCS Phong Khê-Tp Bắc Ninh - Tỉnh Bắc Ninh 15

ra kết luận đối với từng loại, từ đó dựa vào kiến thức đã có và vốn hiểu biết để giảithích

Từ năm 1990 – 2002

+ Đàn trâu không tăng ( Giảm 39700con tương đương với 1,4%)

+ Đàn bò tăng đáng kể

+ Đàn lợn tăng mạnh ( tăng 10900 nghìn con)

+ Gia cầm tăng nhanh nhất 125900 nghìn con

- Giải thích :

+ Lợn và gia cầm là nguồn cung cấp thịt chủ yếu:

 Do nhu cầu thịt, trứng tăng nhanh

 Do giải quyết tốt thức ăn cho chăn nuôi

 Hình thức chăn nuôi đa dạng, theo hình thức công nghiệp ở hộ gia đình

+ Đàn bò tăng nhẹ, đàn trâu không tăng do cơ giới hóa trong nông nghiệp nên nhu

cầu sức kéo trong nông nghiệp giảm xuống, song đàn bò được chú ýnuôi để cung cấp thịt, sữa

Kết luận: Biểu đồ đường là dạng biểu đồ được áp dụng nhiều trong môn địa lý

phần kinh tế và thực tế cuộc sống Vì vậy mỗi học sinh cần có kỹ năng

vẽ biểu đồ này Dựa vào biểu đồ học sinh nhìn thấy rất rõ sự tăngtrưởng hay giảm sút các yếu tố địa lý

*) Biểu đồ miền

Yêu cầu chung : Biểu đồ miền là dạng biểu đồ mới đối với giáo viên và học sinh

chính vì vậy việc truyền đạt của giáo viên và nhận thức của học sinhgặp khó khăn Để hoàn thành tốt giáo viên phải tìm ra phương pháp vẽbiểu đồ phù hợp chính xác Dạng biểu đồ này nếu học sinh vẽ theonăm thì không chính xác mà phải vẽ lần lượt theo từng chỉ tiêu

- Biểu đồ có hình chữ nhật: Chiều dài: năm; Chiều rộng: % ( 100)

- Bảng chú giải

- Tên biều đồ

Cụ thể: Vì dụ cho bảng số liệu sau:Bài 16 : Vẽ biểu đồ về sự thay đổi cơ cấu

kinh tế 1991-2002-Trang 60-SGK Địa lí 9

Cơ cấu GDP của nước ta thời kì 1991 – 2002 ( %)

? Vẽ biểu đồ miền thể thiện cơ câu GDP thời kỳ 1991 – 2002

? Nhận xét sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế nước ta từ 1991 – 2002

Giáo viên hướng dẫn học sinh khi nào vẽ biểu đồ cơ câu bằng biểu đồ miền:

Thường sử dụng khi chuỗi số liệu là nhiều năm, không vẽ biểu đồ miền khi chuỗi số liệu không phải là theo các năm vì trục hoành trong biểu đồ miền biểu diễn năm.

- Vẽ chỉ tiêu nông lâm ngư nghiệp trước vẽ đến đâu, tô mầu, kẻ vạch đến đó

- Vẽ chỉ tiêu công nghiệp xây dựng bằng cách cộng tỉ lệ ngành nông lâm ngư nghiệp

Nguyễn Quảng Long – Trường THCS Phong Khê-Tp Bắc Ninh - Tỉnh Bắc Ninh 17