Dạy học tích hợp lịch sử, địa lí địa phương trong môn lịch sử và địa lí cho học sinh tiểu học tỉnh phú yên (tt)

Việc dạy học tích hợp lịch sử,địa lí địa phương LSĐLĐP vào bài học giúp làm rõ hơn các phần của lịch sử, địa lí củaViệt Nam Những kiến thức có giá trị thực tiễn này giúp HS có khả năng v

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

- -MAI THỊ LÊ HẢI

DẠY HỌC TÍCH HỢP LỊCH SỬ, ĐỊA LÍ ĐỊA PHƯƠNG TRONG MÔN LỊCH SỬ VÀ ĐỊA LÍ CHO HỌC SINH TIỂU HỌC

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

Người hướng dẫn khoa học:

1 PGS.TS Nguyễn Tuyết Nga

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Trường, họp tại:

Tr ường Đại học Sư phạm Hà Nội ng Đ i h c S ph m Hà N i ại học Sư phạm Hà Nội ọc Sư phạm Hà Nội ư ại học Sư phạm Hà Nội ội

vào hồi …… giờ, ngày …… , tháng ………, năm ………

- Thư viện Quốc gia

- Thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn chủ đề

Sự phát triển kinh tế xã hội Việt Nam trên con đường công nghiệp hóa, hiện đại hóađất nước đòi hỏi giáo dục phải đổi mới mục tiêu, nội dung và phương pháp giáo dục Đặcbiệt, giáo dục phổ thông phải tập trung vào phát triển trí tuệ, thể chất đồng thời hình thànhphẩm chất, năng lực của người công dân; nâng cao kĩ năng, năng lực thực hành và vận dụngkiến thức vào thực tế; phát triển khả năng sáng tạo, tự học Việc dạy học tích hợp lịch sử,địa lí địa phương (LSĐLĐP) vào bài học giúp làm rõ hơn các phần của lịch sử, địa lí củaViệt Nam Những kiến thức có giá trị thực tiễn này giúp HS có khả năng vận dụng vào cuộcsống hàng ngày, vào công việc lao động sản xuất tại địa phương, đồng thời góp phần giáodục cho HS tình cảm đối với quê hương, đất nước, ý thức trách nhiệm và nghĩa vụ cao cảcủa người công dân đối với quê hương đất nước

Thực tế hiện nay cho thấy, việc tích hợp LSĐLĐP chưa thể hiện rõ trong SGK và sáchgiáo viên, nên nhiều nơi GV chưa thực hiện được việc tích hợp hiệu quả Phần lớn các GVkhông giảng dạy các tiết lịch sử, địa lí địa phương, mặc dù các tiết học này được qui địnhtrong phân phối chương trình Trong các tiết lịch sử, địa lí địa phương của chương trình, các

GV thường chưa khai thác triệt để nội dung địa phương, các hình thức tổ chức dạy học chưaphát huy tính tích cực học tập của HS Trên thực tế, GV thường chỉ dạy dựa trên những kinhnghiệm, những tài liệu mà GV và HS sưu tầm được nên hiệu quả các kiến thức địa phươngđưa vào bài học chưa cao, chưa liên hệ trực tiếp đến nơi HS sinh sống Bên cạnh đó, nhữngnghiên cứu về dạy học LSĐLĐP ở tiểu học còn ít, GV không có hướng dẫn về qui trình,biện pháp dạy học tích hợp LSĐLĐP và khó khăn trong việc tìm kiếm tài liệu

Từ những bối cảnh như trên, chúng tôi quyết định chọn vấn đề “Dạy học tích hợp lịch

sử, địa lí địa phương trong môn Lịch sử và Địa lí cho học sinh tiểu học tỉnh Phú Yên”

làm đề tài nghiên cứu của mình

2 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

2.1 Khách thể nghiên cứu:

- Quá trình dạy học tích hợp LSĐLĐP trong môn Lịch sử và Địa lí ở tiểu học

2.2 Đối tượng nghiên cứu:

- Qui trình và biện pháp tổ chức dạy học tích hợp LSĐLĐP trong môn Lịch sử và Địa

lí cho học sinh tiểu học tỉnh Phú Yên

3 Phạm vi nghiên cứu

- Nội dung nghiên cứu: Đề tài tập trung tìm hiểu lịch sử, địa lí tỉnh Phú Yên, quá trình

dạy học tích hợp nội dung này trong môn Lịch sử và Địa lí ở tiểu học có kết nối với chươngtrình mới đặc biệt là phẩm chất và năng lực

- Địa bàn điều tra: Giáo viên và học sinh khối lớp 4, 5 ở 20 trường tiểu học tỉnh Phú Yên

- Địa điểm thực nghiệm: trường Tiểu học Lạc Long Quân - thành phố Tuy Hòa, trường

Tiểu học Sơn Hà - huyện Sơn Hòa, trường Tiểu học Âu Cơ - thị xã Sông Cầu.

4 Mục đích nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu xây dựng qui trình và đề xuất các biện pháp dạy học tích hợp LSĐLĐPtrong môn Lịch sử và Địa lí nhằm nâng cao kết quả học tập nội dung này cho HS tiểu học tỉnhPhú Yên

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu cơ sở lí luận về dạy học tích hợp LSĐLĐP trong môn Lịch sử và Địa lí ở

tiểu học

- Khảo sát thực trạng dạy học tích hợp LSĐLĐP ở một số trường tiểu học trên địa bàntỉnh Phú Yên

- Xây dựng qui trình dạy học tích hợp LSĐLĐP trong môn Lịch sử và Địa lí

- Đề xuất các biện pháp dạy học tích hợp LSĐLĐP trong môn Lịch sử và Địa lí cho

HS tiểu học tỉnh Phú Yên

- Khảo nghiệm và thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm chứng giả thuyết khoa học của đề tài

6 Phương pháp nghiên cứu

- Nhóm các phương pháp nghiên cứu lí luận

Thu thập, phân tích, tổng hợp, đánh giá các tài liệu về tâm lí học, giáo dục học,phương pháp dạy học bộ môn, dạy học tích hợp và các tài liệu có liên quan để xây dựng cơ

sở lí luận của đề tài

- Nhóm các phương pháp nghiên cứu thực tiễn

Tìm hiểu thực trạng của việc dạy học tích hợp LSĐLĐP trong môn Lịch sử và Địa lí

ở tiểu học tỉnh Phú Yên qua điều tra, phỏng vấn, quan sát, …

- Nhóm các phương pháp bổ trợ: Đề tài sử dụng phương pháp thống kê toán học

trong xử lí các số liệu thu thập; phần mềm SPSS và Excel để phân tích kết quả điều tra thựctrạng, thực nghiệm sư phạm

7 Giả thuyết khoa học

Nếu xây dựng được qui trình và các biện pháp dạy học tích hợp LSĐLĐP trong mônLịch sử và Địa lí phù hợp với HS tiểu học ở Phú Yên và áp dụng chúng một cách linh hoạt,hiệu quả, đảm bảo các nguyên tắc dạy học tích hợp thì kết quả học tập LSĐLĐP sẽ đượcnâng cao

8 Đóng góp của luận án

8.1 Về lí luận

- Hệ thống hóa một số vấn đề lí luận về tích hợp và dạy học tích hợp

- Xây dựng các nguyên tắc, qui trình dạy học tích hợp LSĐLĐP trong môn Lịch

- Xây dựng được nội dung LSĐLĐP tỉnh Phú Yên phù hợp với chương trình môn Lịch

sử và Địa lí và đặc điểm HS tiểu học tỉnh Phú Yên

- Tiến hành tổ chức thực nghiệm dạy học tích hợp LSĐLĐP trong môn Lịch sử và Địa

lí ở một số trường tiểu học trên địa bàn tỉnh Phú Yên

9 Những luận điểm bảo vệ

- Dạy học tích hợp LSĐLĐP là cần thiết và phù hợp với mục tiêu chương trình tiểu học

- Dạy học tích hợp LSĐLĐP không chỉ được hình thành và rèn luyện qua các hoạtđộng học tập trên lớp mà còn được trải nghiệm thông qua thực tiễn tại địa phương nơi HSđang sinh sống

- Dạy học tích hợp LSĐLĐP tỉnh Phú Yên trong môn Lịch sử và Địa lí qua việc vậndụng qui trình và các biện pháp tổ chức DHTH phù hợp là con đường đem lại hiệu quả choviệc dạy học LSĐLĐP cho HS tiểu học tỉnh Phú Yên

10 Cấu trúc của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dungchính của luận án được cấu trúc thành 3 chương:

Chương 1 Cơ sở khoa học của việc dạy học tích hợp lịch sử, địa lí địa phương trongmôn Lịch sử và Địa lí ở trường tiểu học

Chương 2 Qui trình và biện pháp dạy học tích hợp lịch sử, địa lí địa phương trongmôn Lịch sử và Địa lí cho học sinh tiểu học tỉnh Phú Yên

Chương 3 Khảo nghiệm và thực nghiệm sư phạm

Dạy học tích hợp (DHTH) đã và đang là một trào lưu sư phạm hiện đại bên cạnhcác trào lưu sư phạm khác như: dạy học theo dự án, dạy học giải quyết vấn đề, dạy học phânhóa, dạy học tương tác….

Có nhiều quan điểm khác nhau về vấn đề này trong chương trình môn học, nhưng tựuchung các tác giả đều chia DHTH thành nhiều nhóm với các dạng và các cách tích hợp khácnhau như:

- Xavier Roegiers chia DHTH ra 4 cách với 2 nhóm là: đưa ra những ứng dụng

chung cho nhiều môn học và phối hợp quá trình học tập của nhiều môn học với nhau

- Quan điểm của Susan M.Drake cho rằng có 5 cách xây dựng chương trình tích hợptheo mức độ tích hợp tăng dần (Quan điểm này thống nhất với quan điểm của XavierRoegiers), đó là: Tích hợp trong nội bộ môn học, Kết hợp lồng ghép, Tích hợp đa môn, Tíchhợp liên môn, Tích hợp xuyên môn

- Theo D’Hainaut, có 4 quan điểm tích hợp khác nhau đối với các môn học như sau:Nội bộ môn học, Đa môn, Liên môn, Xuyên môn

Như vậy, trong bối cảnh nghiên cứu đề tài, chúng tôi sử dụng quan điểm tích hợp ởhình thức kết hợp lồng ghép để thực hiện dạy học tích hợp LSĐLĐP trong môn Lịch sử vàĐịa lí ở tiểu học

Trong chương trình, các môn học cũng có nhiều hình thức tích hợp Trong môn Khoahọc xã hội/Tìm hiểu xã hội ở nhiều quốc gia như Mỹ, Hàn Quốc, Nhật Bản, Úc, NewZealand cũng thể hiện hình thức tích hợp lồng ghép.Dù nội dung lịch sử và địa lí đượcbiên soạn tích hợp vào trong các môn học khác nhau hay được biên soạn thành môn học độclập thì nội dung LSĐLĐP cũng được thiết kế tích hợp vào dạy học dựa trên các chủ đề,chương trình khung của quốc gia, bang,…

1.1.1.2 Trong nước

Thời gian gần đây, ở Việt Nam đã có nhiều nghiên cứu về DHTH dưới góc độ lí luậndạy học nói chung và lí luận dạy học môn học nói riêng Có thể kể đến một số nghiên cứu

về DHTH của các nhà tâm lí học, giáo dục học nổi tiếng ở Việt Nam như Thái Duy Tuyên,

Đỗ Hương Trà, Cao Thị Thặng, Hoàng Thị Tuyết… Các tác giả đã đề cập đến những vấn đềnhư phát triển năng lực dạy học tích hợp, thiết kế chương trình bồi dưỡng về DHTH, thựchiện DHTH ở một số môn học dưới góc độ dạy học liên môn

Hiện nay, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã thực hiện lồng ghép một số nội dung giáo dụcmới vào những môn học đã có trong chương trình hoặc tích hợp một số nội dung trùng lặp ởcác môn học nhằm giảm tải về mặt thời lượng học tập của HS Xu hướng tích hợp đã đượcnghiên cứu và áp dụng vào đổi mới chương trình và SGK sau năm 2018

Nhiều luận án đã đã nghiên cứu về việc tích hợp một nội dung giáo dục như: giáo dục

kĩ năng sống, giáo dục môi trường, giáo dục dân số,… vào một môn học cụ thể như: Toán,Khoa học, Tự nhiên và Xã hội, Đạo đức,…

Đặc biệt, cuốn sách “DHTH phát triển năng lực học sinh” cung cấp cơ sở lí luận vềDHTH theo hướng phát triển NL và giới thiệu các chủ đề tích hợp với ở mức độ khác nhaucủa các môn học thuộc khoa học tự nhiên/ khoa học xã hội

Như vậy, quan điểm DHTH đã được bàn luận và vận dụng vào thực tiễn dạy học ởViệt Nam theo nhiều khía cạnh khác nhau Sự vận dụng quan điểm này trong dạy học vẫncòn ở mức độ hạn chế và chỉ tập trung vào tích hợp nội dung Đặc biệt là các nội dung tíchhợp cùng với mục tiêu phát triển NL của HS.

1.1.2 Dạy học tích hợp lịch sử và địa lí địa phương ở tiểu học

1.1.2.1 Trên thế giới

Nhiều nước trên thế giới, Địa phương học là tập hợp các bộ môn có nội dung vàphương pháp nghiên cứu khác nhau nhưng đều tập trung vào nhiệm vụ nhận thức toàn diệnmột địa phương nhằm mục đích xây dựng địa phương đó (A O Berrkov 1961) Nghiên cứumột địa phương là nghiên cứu tổng hợp các vùng, các đơn vị nghiên cứu trong vùng đó(Petter Hagg) Các công trình nghiên cứu về địa phương chủ yếu gắn với việc tìm hiểu tựnhiên, lịch sử, kinh tế, văn hóa, xã hội, con người của địa phương đó

Nhìn chung, việc nghiên cứu LSĐLĐP được nghiên cứu rộng rãi ở các nước trên thếgiới như: Liên Xô, Pháp, Hoa Kì, Anh, ,…Qua các tác phẩm, các tác giả đã thể hiện việctìm hiểu nội dung về lịch sử hình thành và phát triển, vị trí địa lí và đặc điểm địa lí của từngđịa phương cụ thể và xác lập mối quan hệ của LSĐLĐP trong mối quan hệ với lịch sử vàđịa lí của đất nước Đây là nguồn tài liệu để các nhà giáo dục (đặc biệt là GV và HS) thamkhảo và tổ chức các hoạt động nhằm giáo dục niềm yêu quê hương đất nước, say mê tìmhiểu về địa phương mình ở các em

Dạy học các nội dung thuộc lĩnh vực xã hội ở bậc tiểu học trên thế giới thường đượcthực hiện thông qua môn học tích hợp với tên gọi khác nhau như: Tìm hiểu xã hội (Socialstudies) ở Mĩ, Canada, Guyana, Đức, Nhật, Singapore ; Nghiên cứu xã hội và môi trường(Study of society and environment) ở Úc, Văn hóa nhân văn (Culture Humanism) ở Pháp Môn học này tích hợp nội dung của nhiều lĩnh vực khác nhau từ lịch sử, địa lí đến văn hóa,pháp luật, tôn giáo, kinh tế, triết học,… Các nội dung học tập tích hợp được thiết kế thànhnhững chủ đề lớn tạo mối liên kết giữa các bài học Nội dung LSĐLĐP được dạy học tíchhợp trong các mạch nội dung/ chủ đề có liên quan về lịch sử, địa lí… của môn Tìm hiểu xãhội/ Nghiên cứu xã hội ở tiểu học Ngoài ra, chương trình được thiết kế theo hướng pháttriển năng lực của người học, GV tổ chức các hoạt động học tập nhằm khuyến khích HShình thành và rèn luyện các năng lực học tập bộ môn của mình Chương trình cũng đã pháttriển các NL học tập bộ môn cho các em qua các hoạt động học tập: điều tra, khảo sát, xử lícác vấn đề liên quan nội dung bài học, hoặc sử dụng công nghệ thông tin để xử lí và tổnghợp thông tin, báo cáo sản phẩm học tập…

1.1.2.2 Trong nước

Có những tài liệu nghiên cứu về LSĐLĐP như sau:

Phương pháp nghiên cứu và giảng dạy Địa lí địa phương (Tập 1,2) của Lê Bá Thảo,; Nghiên cứu biên soạn Địa lí địa phương phục vụ việc giảng dạy và học tập ở trường phổ thông

của Lê Thông; Biên soạn tài liệu nội dung địa phương - môn Địa lí của Nguyễn Tuyết Nga, Phạm Thị Thanh; Địa lí địa phương trong trường phổ thông của Lâm Quang Dốc… Những tài

liệu này chủ yếu nghiên cứu về PPDH và biên soạn tài liệu dạy học ở trường phổ thông

Đối với nội dung LSĐP, có các tác giả đã đề cập đến vấn đề này như sau: Lịch sử địa

phương (2007) của Dự án phát triển giáo viên tiểu học; “Lịch sử, văn hóa, danh lam thắng

cảnh, tiềm năng kinh tế 63 tỉnh thành Việt Nam” của Phạm Duy Thanh Long (2012),

“Giáo trình lịch sử địa phương” của Nguyễn Cảnh Minh (chủ biên) (2007) …

Một số luận văn, luận án đã đề cập đến vấn đề dạy học LSĐLĐP Nhìn chung, các tácgiả đã nêu được tầm quan trọng của tài liệu LSĐLĐP trong dạy học môn Lịch sử, Địa lí ởtrường phổ thông và nhấn mạnh mối quan hệ giữa địa phương với dân tộc Qua đó, các tácgiả cũng đã đề xuất một số biện pháp sử dụng tài liệu LSĐLĐP ở từng địa phương nhưQuảng Nam - Đà Nẵng, Thái Nguyên, Quảng Bình, Bắc Ninh, Tây Ninh, Đây là cơ sở líluận quan trọng giúp tác giả tìm hiểu hướng giải quyết các nhiệm vụ của đề tài

Bên cạnh đó, trong chương trình tiểu học hiện hành, ở lớp 4, 5, nội dung lịch sử tích

hợp với nội dung địa lí tạo thành một môn học Lịch sử và Địa lí Các bài học là cơ hội để

GV tích hợp nội dung của địa phương mình vào DH, giúp củng cố biểu tượng lịch sử, địa lícủa Việt Nam đồng thời giáo dục lòng yêu quê hương, nơi sinh ra và lớn lên của các em.Ngoài ra, để giúp GV có cơ hội giáo dục nội dung địa phương cho HS, chương trình còn cómột số tiết dạy LSĐLĐP; qua đó GV có nhiều điều kiện tổ chức đa dạng các hoạt động dạyhọc các nội dung về địa phương cho HS Tuy nhiên, tài liệu dạy về nội dung địa phươngđược biên soạn còn tự phát, thiếu tính đồng bộ và chưa khai thác hết nội dung về địaphương, những tài liệu chỉ tập trung vào thiết kế các bài học để dạy các tiết LSĐLĐP màchưa tập trung đi sâu vào tích hợp trong các bài học trong chương trình

Ở Phú Yên, có nguồn tài liệu hướng dẫn dạy học LSĐLĐP cho nhà trường phổ thông

như: “Tài liệu Địa lí địa phương (Dành cho các trường Trung học cơ sở)” , “Tài liệu giảng

dạy Ngữ văn, Lịch sử, Địa lí địa phương Phú Yên (Dùng trong trường Trung học cơ sở)”

của Lê Nhường (chủ biên), Tài liệu “Giáo trình Địa lí địa phương tỉnh Phú Yên” của Nguyễn Thị Ngạn và “Giáo trình Lịch sử địa phương tỉnh Phú Yên” Nguyễn Văn Thưởng

đề cập đến việc tiếp cận dạy học lịch sử Phú Yên và địa lí Phú Yên với đối tượng là sinh

viên các hệ cao đẳng và đại học Ngoài ra, Hội thảo khoa học ‘‘Nghiên cứu và giảng dạy

lịch sử - địa lí địa phương tỉnh Phú Yên’’ đã bàn luận về cách tổ chức đưa các nội dung này

vào dạy học với các phương pháp và hình thức dạy học nhằm tích cực hóa hoạt động họctập của HS Tuy nhiên, các đề xuất này chỉ vận dụng vào dạy học ở bậc phổ thông trung học

và các trường đại học, cao đẳng

Qua nghiên cứu, có thể nhận thấy rằng có nhiều tài liệu đề cập đến các mức độ vàkhía cạnh khác nhau của việc dạy học nội dung LSĐLĐP theo hướng tích cực hóa hoạt độngcủa HS và nhiều tài liệu đi sâu vào nghiên cứu việc DHTH các nội dung về LSĐLĐP củacác tỉnh thành trong cả nước Tuy nhiên, chưa có tài liệu nào nghiên cứu LSĐLĐP trong dạyhọc môn Lịch sử và Địa lí ở tiểu học cũng như hướng dẫn tổ chức dạy học tích hợpLSĐLĐP trong môn Lịch sử và Địa lí cho HS tiểu học tỉnh Phú Yên

1.2 Lí luận về dạy học tích hợp

1.2.1 Khái niệm

1.2.1.1 Tích hợp

- Tích hợp là sự kết hợp một cách hữu cơ, có hệ thống các kiến thức trong một môn

học hoặc giữa các môn học khác nhau thành một nội dung thống nhất

- Tích hợp có thể hiểu là lồng ghép những nội dung cần thiết vào nội dung vốn

có của môn học Đây là một trong những quan điểm giáo dục nhằm nâng cao NL người học,giúp người học tiếp thu, vận dụng kiến thức, kĩ năng mà mình học được nhằm giải quyếtmột vấn đề

1.2.1.2 Dạy học tích hợp

Dạy học tích hợp (DHTH) là một quan niệm dạy GV lồng ghép những nội dung giáodục vào môn học sẵn có, qua các hoạt động học tập do GV tổ chức, hướng dẫn, HS khôngchỉ biết thu thập, chọn lọc và xử lí thông tin mà còn chủ động nêu vấn đề, vận dụng các trithức và kĩ năng đã học vào giải quyết các vấn đề học tập và trong cuộc sống Vì vậy, DHTHgiúp cho việc học tập trở nên có ý nghĩa đối với HS, đáp ứng yêu cầu đổi mới trong giáodục hiện nay

1.2.2 Mục tiêu của dạy học tích hợp

- Các kiến thức gắn liền với kinh nghiệm sống của HS và được vận dụng vào các tìnhhuống cụ thể, có ý nghĩa thực tiễn đối với HS

- DHTH giúp người dạy xác định rõ mục tiêu, phân biệt những nội dung quan trọngkhi lựa chọn nội dung dạy học

- DHTH giúp phát triển ở HS những NL giải quyết các vấn đề phức hợp và giúp choviệc học tập trở nên có ý nghĩa hơn đối với HS so với việc dạy học hay giáo dục một cáchriêng rẽ

- DHTH dạy cho HS cách sử dụng kiến thức trong bối cảnh thực tiễn

- DHTH giúp xác lập mối quan hệ giữa các kiến thức đã học

1.2.3 Đặc điểm dạy học tích hợp

- DHTH hướng tới người học

- DHTH hướng tới phát triển năng lực

- DHTH kết hợp giữa lí thuyết với thực hành

- DHTH đặt người học vào tình huống thực tế

1.2.4 Hình thức và mức độ dạy học tích hợp

Có 3 mức độ tích hợp trong dạy học: Tích hợp toàn phần (integration); Lồng ghép(infusion); Liên hệ (Permeation)

3 mức độ tích hợp có thể tổ chức dạy học LSĐLĐP vào trong các bài học đó như sau:

- Dạng 1: Toàn bài có nội dung dạy học về LSĐLĐP Trong nội dung, chương trìnhmôn Lịch sử và Địa lí ở tiểu học, các bài học tích hợp toàn bài được thể hiện ở các tiết Lịch

sử địa phương, Địa lí địa phương theo phân phối chương trình được Bộ Giáo dục và Đào tạoqui định

- Dạng 2: Bài học có một số nội dung, hoạt động lồng ghép dạy học về LSĐLĐP

- Dạng 3: Bài học có một hoặc nhiều nội dung có khả năng bổ sung, liên hệ kiến thức

về LSĐLĐP Các kiến thức về địa phương không được nêu rõ trong SGK nhưng dựa vàokiến thức bài học, GV có thể liên hệ các kiến thức địa phương để làm rõ kiến thức bài học

1.2.5 Qui trình dạy học tích hợp

Có nhiều tác giả đã đưa ra qui trình DHTH, tuy nhiên, mỗi tác giả có cách tiếp cận vàqui trình khác nhau và cần mô tả, cụ thể hóa từng bước thực hiện trong qui trình Quanghiên cứu, tác giả nhận thấy qui trình tổ chức dạy học của tác giả Trần Thị Thanh Thủy vànhóm tác giả của tài liệu tập huấn là thích hợp với hướng nghiên cứu của đề tài Cụ thể:

Bước 1: Xác định mục tiêu và sản phẩm đầu ra của HS khi kết thúc chủ đề

Bước 2: Lựa chọn chủ đề, tình huống tích hợp

Bước 3: Xác định các yếu tố khác của quá trình dạy học

Bước 4: Thiết kế các hoạt động dạy học

Bước 5: Xây dựng công cụ đánh giá

Bước 6: Tổ chức dạy học

Bước 7: Đánh giá và điều chỉnh kế hoạch dạy học

1.3 Dạy học tích hợp lịch sử, địa lí địa phương trong môn Lịch sử và Địa lí ở tiểu học

1.3.1 Khái niệm

Tích hợp LSĐLĐP là sự kết hợp kiến thức về lịch sử và địa lí của địa phương, nơi HSsinh sống vào nội dung bài học thành một nội dung gắn bó chặt chẽ, mật thiết với nhau, giúpngười học biết, hiểu và vận dụng những kiến thức, kĩ năng có liên quan đến lịch sử và địa lí,đồng thời giáo dục cho HS lòng yêu quê hương đất nước, lòng tự hào dân tộc và có nhữngthay đổi về thái độ và hành vi cần thiết để góp phần xây dựng quê hương ngày càng tươi đẹp

1.3.2 Chương trình môn Lịch sử và Địa lí ở tiểu học

1.3.2.1 Quan điểm xây dựng chương trình

1.3.2.2 Mục tiêu chương trình

1.3.2.3 Nội dung chương trình

- Phần Lịch sử bắt đầu được dạy từ lớp 4 bao gồm những kiến thức về Lịch sử Việt

Nam từ buổi đầu dựng nước (khoảng năm 700 TCN) đến buổi đầu thời Nguyễn và lớp 5 gồm

những kiến thức từ thực dân Pháp xâm lược nước ta (1858) đến những năm sau 1975 Mỗi bàihọc là một sự kiện, hiện tượng hay nhân vật lịch sử tiêu biểu, điển hình của một giai đoạnnhất định trong một bối cảnh cụ thể và liên quan tới rất nhiều sự kiện, hiện tượng và cácnhân vật lịch sử trong bối cảnh đó

- Phần Địa lí 4 chủ yếu nhằm cung cấp biểu tượng địa lí và bước đầu hình thành một

số khái niệm và mối quan hệ địa lí đơn giản Những kiến thức được đưa vào nội dung về các

vùng miền lãnh thổ khác nhau của Việt Nam dựa theo đặc trưng nổi bật của vùng đó Mỗimiền chọn “trường hợp mẫu” nhằm tập trung vào một số biểu tượng tiêu biểu của địa lí đấtnước Chương trình Địa lí lớp 5 trình bày kiến thức địa lí tương đối hệ thống theo trật tự từđặc điểm tự nhiên dân cư, tới đặc điểm kinh tế Việt Nam, sơ lược địa lí các châu lục, cácquốc gia tiêu biểu của các châu lục đó, các đại dương.

Nội dung lịch sử và địa lí ở trường phổ thông có mối quan hệ, gắn kết với nhau và tácđộng qua lại lẫn nhau Các sự kiện, quá trình lịch sử đều diễn ra trong không gian địa lí vàchịu tác động bởi các yếu tố địa lí và ngược lại, các hoạt động lịch sử cũng chịu tác độngkhông nhỏ đến các yếu tố địa lí Ở tiểu học, nội dung lịch sử và địa lí ở tiểu học được thểhiện tích hợp trong môn Lịch sử và Địa lí (chương trình hiện hành và chương trình mới)

1.3.3 Vai trò và ý nghĩa của dạy học tích hợp lịch sử, địa lí địa phương ở tiểu học

Tài liệu của Nguyễn Thị Côi, Lâm Quang Dốc,… cho rằng, dạy học LSĐLĐP có vaitrò và ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với dạy học ở trường phổ thông nói chung và nhàtrường tiểu học nói riêng

LSĐLĐP là nguồn tri thức quan trọng giúp HS hiểu biết về lịch sử địa phương mình,

về đặc điểm tự nhiên, kinh tế, xã hội, công cuộc xây dựng và phát triển của địa phương Quadạy học LSĐLĐP, HS có những nhận thức cụ thể và sinh động về những truyền thống tốtđẹp của quê hương đất nước của cha ông, những đặc trưng tiêu biểu của địa phương mình

và những thành tựu mà quê hương mình đạt được Không những vậy, dạy học LSĐLĐP còngiúp các em hiểu biết sâu sắc hơn không những về lịch sử, địa lí của dân tộc mà còn thấyđược mối liên hệ chặt chẽ giữa LSĐLĐP và LSĐL của dân tộc, khám phá được những nétđặc trưng của quê hương mình

Từ những hiểu biết về LSĐLĐP, HS ý thức trong việc giữ gìn và bảo vệ những di sảnvăn hóa, những truyền thống tốt đẹp của địa phương mà cha ông để lại Đồng thời, HS thểhiện lòng say mệ, hứng thú; rèn luyện kĩ năng phân tích, tổng hợp, năng lực khái quát tronghọc tập môn Lịch sử và Địa lí

1.3.4 Khả năng dạy học tích hợp lịch sử, địa lí địa phương trong môn Lịch sử và Địa lí ở tiểu học

phương ở tiểu học qua công văn số : 1159/GD- ĐT ngày 19 tháng 08 năm 2008 V/v

Hướng dẫn thực hiện nhiệm vụ Năm học 2008 - 2009 đối với cấp GDTH”

Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành công văn số 3536/BGDĐT-GDTH V/v biênsoạn, thẩm định nội dung giáo dục của địa phương cấp tiểu học trong Chương trình Giáodục phổ thông 2018 và tổ chức thực hiện từ năm học 2020 -2021, ban hành ngày 19 tháng 8năm 2019

1.3.4.2 Môn Lịch sử và Địa lí với việc dạy học tích hợp lịch sử, địa lí địa phương

Chương trình môn Lịch sử và Địa lí được xây dựng mở rộng dần về phạm vi khônggian địa lí và không gian xã hội Kiến thức LSĐLĐP được tích hợp trong các chủ đề về địaphương, vùng miền, đất nước và thế giới qua việc mở rộng về không gian địa lí và xã hội.Ngoài ra chương trình môn học cũng đã kết nối kiến thức, kĩ năng của các môn học và hoạtđộng giáo dục ở trường học, qua đó, HS được vận dụng kiến thức, kĩ năng của nhiều mônhọc khác vào giải quyết các vấn đề trong hoạt động và áp dụng vào thực tiễn phù hợp vớilứa tuổi

Về nội dung, môn Lịch sử và Địa lí ở tiểu học theo chương trình hiện hành có các tiếtlịch sử, địa lí dành cho địa phương và nội dung địa phương cũng được tích hợp qua các chủ

đề vùng miền và đất nước; chương trình mới có cấu trúc thành các mạch nội dung, các chủ

đề, có nhiều không gian/nội dung để có thể đưa nội dung LSĐLĐP vào tổ chức dạy học, cụ

thể đó là mạch nội dung Địa phương em và Duyên hải miền Trung Đây là cơ hội thuận lợi

để GV có thể khai thác nội dung địa phương và tổ chức dạy học LSĐLĐP trong môn họccho HS Đồng thời, môn học chú trọng đến việc hình thành và phát triển các kĩ năng học tậpnhư: quan sát, nêu nhận xét, thắc mắc, thảo luận, đặt câu hỏi, trình bày hiểu biết của bảnthân về các sự kiện lịch sử, các biểu tượng địa lí đơn giản của đất nước nói chung và địaphương Phú Yên nói riêng

Đặc biệt, việc dạy học tích hợp LSĐLĐP trong môn Lịch sử và Địa lí ở tiểu học tạo

sự hứng thú, thu hút sự tham gia tích cực của HS, từ đó GV có thể tổ chức các hoạt độngdạy học tích cực nhằm giúp HS chủ động hơn trong việc tìm kiếm tri thức, nâng cao nănglực học tập bộ môn cũng như thể hiện tình yêu mảnh đất nơi mình sinh ra và lớn lên

Có thể khẳng định rằng: Môn Lịch sử và Địa lí là môn học phù hợp và có tiềm năng

để GV có thể khai thác các nội dung địa phương không chỉ giáo dục LSĐLĐP cho HS địaphương Phú Yên nói riêng mà cũng phù hợp cho HS cả nước nói chung và thông qua 2 cáchtiếp cận cơ bản: khai thác nội dung môn học và tổ chức, sử dụng kết hợp các phương pháp

- Hoạt động nhận thức mang tính cụ thể và xúc cảm của các em HS thuận lợi cho GVkhi đưa ra những định hướng cho nội dung học tập, tổ chức các hoạt động trải nghiệm, xâydựng chủ đề tích hợp nội dung LSĐLĐP Tuy nhiên, vì sự chú ý và ý chí của các em chưabền vững nên GV cần lưu ý, kiểm soát việc thực hiện các hoạt động học tập của HS, khuyếnkhích các em thực hiện các nhiệm vụ đã đề ra

1.5 Thực trạng dạy học tích hợp lịch sử, địa lí địa phương trong môn Lịch sử và Địa lí

ở các trường tiểu học tỉnh Phú Yên

Chúng tôi đã tiến hành điều tra 20 trường Tiểu học trên địa bàn tỉnh Phú Yên với

4340 HS và 153 GV Kết quả thu được qua phiếu điều tra như sau

- GV tiểu học hiện nay đã có nhận thức đúng đắn về vai trò, mục đích về dạy họcLSĐLĐP ở trường tiểu học, bước đầu có ý thức sử dụng phối hợp nhiều hình thức tổ chứccác hoạt động học tập về LSĐLĐP trong công tác giảng dạy của mình tuy nhiên hiệu quảchưa được như mong muốn GV còn gặp nhiều khó khăn trong việc lựa chọn nội dung vàcách thức tổ chức các hoạt động dạy học LSĐLĐP

- GV gặp nhiều khó khăn trong việc lựa chọn nội dung và tài liệu hướng dẫn cách thức

tổ chức dạy học tích hợp LSĐLĐP Ở nhiều trường tiểu học, các tiết học LSĐL, ĐLĐP cònmang tính hình thức, đối phó, không lôi cuốn hứng thú của HS Vì vậy, cần có sự hướng dẫn

về qui trình tổ chức DHTH các nội dung về LSĐLĐP và các gợi ý về chủ đề, các nội dung

về LSĐLĐP phù hợp với đối tượng HS tiểu học để GV có cơ sở để lựa chọn và những biệnpháp để tổ chức các hoạt động nhằm đem lại hiệu quả tốt nhất, nhằm phát huy năng lực họctập của HS

- HS rất muốn tìm hiểu về lịch sử, địa lí của địa phương mình, tuy nhiên các em ítđược tham gia vào các hoạt động do GV tổ chức Các tiết Lịch sử địa phương, Địa lí địaphương GV thường xem nhẹ hoặc chỉ tổ chức qua loa; các kiến thức địa phương khôngđược đưa vào nội dung ôn tập, kiểm tra nên các em thường coi nhẹ, thậm chí không quantâm đến nội dung này

2.1.1 Đảm bảo mục tiêu chương trình môn Lịch sử và Địa lí

2.1.2 Đảm bảo tính vừa sức với học sinh

2.1.3 Đảm tính xác thực với thực tiễn

2.1.4 Đảm bảo tính linh hoạt và sáng tạo

2.1.5 Đảm bảo tính khả thi và hiệu quả

2.2 Xây dựng qui trình dạy học tích hợp lịch sử, địa lí địa phương trong môn Lịch sử

và Địa lí cho học sinh tiểu học tỉnh Phú Yên

Dạy học tích hợp LSĐLĐP vào môn Lịch sử và Địa lí ở tiểu học có thể được tiếnhành theo các giai đoạn sau:

Giai đoạn 1: Xây dựng kế hoạch dạy học tích hợp

- Bước 1: Xác định mục tiêu, nội dung tích hợp LSĐLĐP trong chương trình mônLịch sử và Địa lí ở tiểu học

- Bước 2: Lựa chọn các hình thức, phương pháp, phương tiện dạy học để tổ chức dạyhọc tích hợp kiến thức LSĐLĐP

- Bước 3: Thiết kế các hoạt động dạy học tích hợp

Giai đoạn 2: Tổ chức dạy học tích hợp

Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ học tập

Bước 2: Tổ chức các hoạt động dạy học tích hợp cho HS

Bước 3: Tổ chức HS báo cáo kết quả hoạt động học tập

Giai đoạn 3: Đánh giá học sinh

Bước 1: Đánh giá thường xuyên

Bước 2: Đánh giá cải tiến

2.3 Một số biện pháp dạy học tích hợp lịch sử, địa lí địa phương trong môn Lịch sử và Địa lí cho học sinh tiểu học tỉnh Phú Yên

2.3.1 Xác định nội dung lịch sử, địa lí tỉnh Phú Yên

Dựa vào các tài liệu với nội dung về LSĐLĐP tỉnh Phú Yên được xuất bản, chúng

tôi lựa chọn các kiến thức về LSĐLĐP đảm bảo tính khoa học, cập nhật các vấn đề thời đạiphù hợp với nội dung chương trình, đảm bảo tính kế thừa và phát triển Tạo điều kiện cho

HS được thực hành, trải nghiệm, khám phá tri thức, hình thành kĩ năng và các năng lực cầnthiết trong học tập bộ môn

Bảng địa chỉ tích hợp nội dung lịch sử địa phương

độ Phần Lịch sử lớp 4

Bài 22: Cuộc khẩn

hoang ở Đàng

Trong

- Năm 1597, Chúa Nguyễn Hoàng giao trọng trách cho

Lương Văn Chánh đưa các hộ dân đến các cứ Cù Mông, BàĐài, Đà Diễn, Đà Nông nơi có nhiều con sông lớn, đất đaitươi tốt, sông nước hài hòa, vũng vịnh gần kề; khai khẩn đấthoang lập làng, lập ấp

Lồngghép

Bài 24: Nghĩa - Nhân dân Phú Yên đã hưởng ứng cuộc khởi nghĩa Tây Liên hệ

quân Tây Sơn tiến

Liên hệ

Bài 26: Những

chính sách về kinh

tế và văn hóa của

vua Quang Trung

- Khoa đầu tiên mở vào năm 1789 gọi là khoa Minh Kinh

Phan Văn Biên, người huyện Tuy Hòa, phủ Phú Yên đỗhạng ưu Sau khi đỗ, Phan Văn Biên được bổ làm Huấn đạo

Liên hệ

Bài 12:

Vượt qua tình thế

hiểm nghèo

- Tình hình giặc ngoại xâm sau 1945

- Biện pháp chống lại 3 loại giặc của tỉnh Phú Yên Liên hệ

Bài 13: “Thà hi

sinh tất cả chứ

nhất định không

chịu mất nước”

Ngày 26/6/1946, quân dân Tuy Hòa vẫn giữ vững thế trận

và lập nhiều chiến công xuất sắc và chi viện tích cực cho

Liên hệ