Thứ nhất, luận án quan niệm: Phân cấp quản lý nhà nước về GDPT là quá trình thiết kế lại hệ thống quy trình trách nhiệm, quyền hạn và tính chịu trách nhiệm (theo các chức năng hoặc thành phần, của chức năng quản lý nhà nước về GDPT) theo hướng dịch chuyển từ cấp trên xuống cấp dưới, cũng như quy trình quan hệ công việc giữa các bên liên quan (trong và ngoài hệ thống quản lý đối với GDPT), nhằm sử dụng tối đa các nguồn lực đạt tới mục tiêu đề ra.
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NỘI VỤ
HỌC VIỆN HÀNH CHÍNH QUỐC GIA
NGÔ THỊ DIỆP LAN
PHÂN CẤP QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ GIÁO DỤC PHỔ THÔNG TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HÀ NỘI
LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUẢN LÝ CÔNG
HÀ NỘI, 2019
Trang 2BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NỘI VỤ
HỌC VIỆN HÀNH CHÍNH QUỐC GIA
NGÔ THỊ DIỆP LAN
PHÂN CẤP QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ GIÁO DỤC PHỔ THÔNG TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HÀ NỘI
LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUẢN LÝ CÔNG
Chuyên ngành: Quản lý công
Mã số: 9.34.04.03
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
1 PGS.TS ĐẶNG KHẮC ÁNH
2 PGS.TS TRƯƠNG QUỐC CHÍNH
HÀ NỘI, 2020
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực
Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được công bố trong bất
cứ công trình nào
TÁC GIẢ LUẬN ÁN
Ngô Thị Diệp Lan
Trang 4
MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN
CÁC TỪ VIẾT TẮT
DANH MỤC CÁC BẢNG, SƠ ĐỐ
MỞ ĐẦU 1
1 Lý do chọn đề tài 1
2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 4
3 Đối tượng và phạm vi nghiêncứu 5
4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 5
5 Giả thuyết khoa học và câu hỏi nghiên cứu 7
6 Những đóng góp mới của đề tài nghiên cứu 7
7 Kết cấu của luận án 8
Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 9
1.1 Các công trình nghiên cứu về phân cấp quản lý nhà nước 9
1.1.1 Các công trình nghiên cứu trong nước 9
1.1.2 Các công trình nghiên cứu nước ngoài 12
1.2 Các công trình nghiên cứu phân cấp quản lý nhà nước về giáo dục 14
1.2.1 Các công trình nghiên cứu trong nước 14
1.2.2 Các công trình nghiên cứu nước ngoài 17
1.3 Đánh giá chung về các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án 22
1.3.1 Những nội dung đã được nghiên cứu 22
1.3.2 Những nội dung luận án cần tiếp tục nghiên cứu, bổ sung 23
Tiểu kết chương 1 25
Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ CỦA PHÂN CẤP QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ GIÁO DỤC PHỔ THÔNG 27
2.1 Quản lý và quản lý nhà nước về giáo dục phổ thông 27
2.1.1 Quản lý và quản lý nhà nước 27
2.1.2 Quản lý nhà nước về giáo dục phổ thông 29
2.2 Phân cấp quản lý nhà nước và phân cấp quản lý nhà nước về giáo dục phổ thông 33
2.2.1 Khái niệm phân cấp quản lý nhà nước 33
Trang 52.2.2 Khái niệm phân cấp quản lý nhà nước về giáo dục phổ thông 372.2.3 Tác động của phân cấp quản lý nhà nước về giáo dục phổ thông 422.2.4 Phân cấp quản lý nhà nước về giáo dục phổ thông ở Việt Nam qua các thời kỳ 45
2.3 Nội dung, điều kiện và các yếu tố ảnh hưởng đến phân cấp quản lý nhà nước về giáo dục phổ thông 47
2.3.1 Nội dung phân cấp quản lý nhà nước về giáo dục phổ thông 472.3.2 Điều kiện phân cấp quản lý nhà nước về giáo dục phổ thông 512.3.3 Các yếu tố ảnh hưởng đến phân cấp quản lý nhà nướcvề giáo dục phổ thông 52
2.4 Kinh nghiệm của một số quốc gia trong phân cấp quản lý nhà nước
về giáo dục phổ thông và giá trị tham khảo cho Việt Nam 56
2.4.1 Kinh nghiệm một số quốc gia trong phân cấp quản lý nhà nước về giáo dục phổ thông 562.4.2 Những giá trị tham khảo cho Việt Nam 62
Tiểu kết chương 2 64 Chương 3: THỰC TRẠNG PHÂN CẤP QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI GIÁO DỤC PHỔ THÔNG TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ
HÀ NỘI 66 3.1 Khái quát về Thành phố Hà Nội và tình hình giáo dục phổ thông trên địa bàn Thành phố Hà Nội 66
3.1.1 Khái quát về Thành phố Hà Nội 663.1.2 Tình hình giáo dục phổ thông trên địa bàn Thành phố Hà Nội 68
3.2 Phân tích thực trạng phân cấp quản lý nhà nước về giáo dục phổ thông trên địa bàn Thành phố Hà Nội 75
3.2.1 Khái quát tình hình phân cấp quản lý nhà nước về giáo dục phổ thông trên địa bàn thành phố Hà Nội 753.2.2 Đánh giá chung về thực trạng phân cấp quản lý nhà nước về giáo dục phổ thông trên địa bàn Thành phố Hà Nội 92
Tiểu kết chương 3 105
Trang 6Chương 4: QUAN ĐIỂM, ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG PHÂN CẤP QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ GIÁO DỤC PHỔ
THÔNG TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HÀ NỘI 107
4.1 Quan điểm và định hướng tăng cường phân cấp quản lý nhà nước về giáo dục phổ thông 107
4.1.1 Quan điểm tăng cường phân cấp quản lý nhà nước về giáo dục phổ thông 107
4.1.2 Định hướng tăng cường phân cấp quản lý nhà nước về giáo dục phổ thông 109
4.2 Giải pháp tăng cường phân cấp quản lý nhà nước về giáo dục phổ thông trên địa bàn Thành phố Hà Nội 111
4.2.1 Đổi mới tư duy về phân cấp quản lý nhà nước về giáo dục phổ thông 111
4.2.2 Xây dựng và hoàn thiện chính sách, pháp luật về phân cấp quản lý nhà nước về giáo dục phổ thông 113
4.2.3 Nâng cao năng lực của đội ngũ công chức, viên chức quản lý giáo dục phổ thông 124
4.2.4 Hoàn thiện cơ chế thanh tra, kiểm tra đảm bảo hiệu quả phân cấp quản lý nhà nước về giáo dục phổ thông 129
4.2.5 Các giải pháp bổ trợ 131
Tiểu kết chương 4 140
KẾT LUẬN 141
DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ 144
TÀI LIỆU THAM KHẢO 145
PHỤ LỤC 1 155
PHỤ LỤC 2 159
PHỤ LỤC 3 161
PHỤ LỤC 4 162
Trang 7CÁC TỪ VIẾT TẮT
©
Trang 8DANH MỤC CÁC BẢNG, SƠ ĐỐ BẢNG:
Bảng 2.1 Các yếu tố ảnh hưởng khi thực hiện phân cấp quản lý nhà nước về GDPT 55Bảng 3.1 Biểu thống kê quy mô giáo dục cho các cơ sở giáo dục trên địa bàn thành phố Hà Nội 68Bảng 3.2 Thống kê công tác bổ nhiệm cho các cơ sở giáo dục trên địa bàn thành phố Hà Nội từ năm học 2014-2015 đến năm học 2018-2019 80Bảng 3.3 Khảo sát đánh giá mức độ phân cấp về bộ máy, nhân sự trong GDPT trên địa bàn Thành phố Hà Nội 81Bảng 3.4 Bảng thống kê cấp ngân sách các trường công lập trên địa bàn
Hà Nội 85Bảng 3.5 Khảo sát đánh giá mức độ phân cấp trong quản lý tài chính trong GDPT trên địa bàn Thành phố Hà Nội 87Bảng 3.6 Mức độ tự chủ về chương trình, nhân sự và tài chính của các trường phổ thông trên địa bàn Thành phố Hà Nội 88Bảng 3.7 Khảo sát đánh giá mức độ phân cấp trong kế hoạch phát triển GDPT, xây dựng nội dung, chương trình GDPT 91
SƠ ĐỒ:
Sơ đồ 2.1 Hệ thống các cơ quan quản lý nhà nước về GDPT 32
Sơ đồ 3.1 Phân cấp quản lý nhà nước đối với GDPT trên địa bàn Thành phố
Hà Nội 76
Trang 9MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Không chỉ Việt Nam mà hầu hết các quốc gia phát triển trên thế giới, giáo dục được coi là “quốc sách hàng đầu” trong sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước Trong các cấp học, GDPT bao gồm giáo dục tiểu học, giáo dục trung học cơ sở (giai đoạn giáo dục cơ bản) và giáo dục trung học phổ thông (giai đoạn giáo dục định hướng nghề nghiệp) là giai đoạn cực kỳ quan trọng góp phần cung cấp, định hướng năng lực và nhân cách người học Cùng với GDPT, QLNN đối với GDPT luôn luôn là vấn đề được các nhà hoạch định chính sách đặc biệt quan tâm bởi vì quản lý giáo dục từ bình diện quốc gia đến các cấp quản lý giáo dục ở địa phương và các cơ sở giáo dục đều có ảnh hưởng đến việc thực hiện chính sách GDPT và nâng cao chất lượng GDPT
Giáo dục và đào tạo có vai trò rất quan trọng trong đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao và cung cấp nhân tài cho đất nước Tuy nhiên, do sự chuyển đổi từ cơ chế quản lý tập trung quan liêu bao cấp sang cơ chế thị trường theo định hướng XHCN nên các cơ chế, chính sách hiện hành về quản
lý nhà nước về giáo dục nói chung, quản lý nhà nước về GDPT nói riêng đang còn nhiều hạn chế, bất cập; sự phân cấp quản lý đối với GDPT chưa rõ ràng, chưa hợp lý; quyền hạn chưa đi đôi với trách nhiệm Theo đánh giá của của
Chiến lược phát triển giáo dục 2010 -2020: “Quản lý giáo dục còn nhiều bất
cập, mang tính bao cấo, ôm đồm, sự vụ và chồng chéo, phân tán; trách nhiệm
và quyền hạn quản lý chuyên môn chưa đi đôi với trách nhiệm, quyền hạn quản
lý về nhân sự và tài chính Hệ thống pháp luật và chính sách giáo dục thiếu đồng bộ, chậm được sửa đổi, bổ sung Sự phối hợp giữa ngành giáo dục với các bộ, ngành địa phương chưa chặt chẽ” Thay vì phải thực hiện cơ chế phân
cấp quản lý, Nhà nước đã “tập trung” quá mức trong quản lý nhà nước về giáo dục Hậu quả là cấp dưới bị hạn chế trong phân cấp quản lý, ít có quyền chủ động, sáng tạo, chất lượng giáo dục thấp và đầu ra không đáp ứng được yêu cầu của xã hội và sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước
Trang 10Để nâng cao hiệu quả QLNN về GDPT cần thực hiện nhiều giải pháp Một trong những giải pháp để phát triển GDPT ở nước ta là phải cải cách mạnh
mẽ hệ thống thể chế và phương thức quản lý nhà nước về GDPT theo hướng đẩy mạnh phân cấp quản lý nhà nước như kết luận của Hội nghị Trung ương 8 Ban chấp hành Trung ương Đảng (khóa XI) về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu CNH, HĐH Nghị quyết nhấn mạnh: “Thực hiện phân cấp quản lý về giáo dục, phát huy tính chủ động, tự chịu tách nhiệm của các cơ sở giáo dục, trách nhiệm của UBND tỉnh, thành phố và các quận, huyện trong việc thực hiện quản lý nhà nước về giáo dục” [51, tr.37]
Như vậy, có thể khẳng định: Phân cấp quản lý nhà nước về giáo dục phổ thông là một trong nhữn yếu tố quan trọng để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về giáo dục phổ thông Trước yêu cầu đổi mới mạnh mẽ nền giáo dục nước nhà thì vấn đề phân cấp quản lý về giáo dục nói chung, GDPT nói riêng đang trở nên bức xúc và cần được nghiên cứu một cách toàn diện và nghiêm túc
Hà Nội là trung tâm chính trị - hành chính quốc gia, là trung tâm lớn về văn hóa, giáo dục, khoa học và công nghệ, kinh tế và giao dịch quốc tế của cả nước Hà Nội là nơi tập trung đông dân cư, nhu cầu về đời sống tinh thần cao,
có điều kiện để tiếp thu nhanh chóng nền văn minh tiên tiến của nhân loại Trong những năm qua, giáo dục phổ thông của Thủ đô đã đạt được những kết quả quan trọng, hệ thống các trường phổ thông phát triển đa dạng với nhiều loại hình trường, lớp; cơ sở vật chất của các trường được xây dựng khang trang hơn trước; nhiều trường đạt chuẩn quốc gia
Tuy đã đạt được những kết quả bước đầu, nhưng chất lượng GDPT ở nước ta nói chung và trên địa bàn Thành phố Hà Nội nói riêng vẫn còn thấp
so với các nước trong khu vực và trên thế giới Một trong những nguyên nhân ảnh hưởng đến chất lượng GDPT là do phân cấp quản lý nhà nước về GDPTcòn có nhiều hạn chế Mô hình tổ chức quản lý nhà nước theo ngành kết hợp theo lãnh thổ dẫn đến cùng một đối tượng quản lý là các cơ sở giáo
Trang 11dục phổ thông nhưng chịu sự quản lý của rất nhiều cơ quan quản lý nhà nước khác nhau như Bộ, Sở, Phòng Giáo dục đào tạo quản lý theo chiều dọc về chuyên môn; Uỷ ban nhân dân các cấp quản lý theo chiều ngang về nhân sự, hành chính Sự chồng chéo về chức năng, việc phân định nhiệm vụ, quyền hạn chưa phù hợp dẫn đến chưa phát huy hiệu quả quản lý nhà nước về giáo dục; từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng giáo dục phổ thông trên địa bàn.Quá trình đổi mới phân cấp quản lý nhà nước về GDPT vẫn chưa đáp ứng được những đòi hỏi bức xúc của thực tiễn và còn nhiều hạn chế, bất hợp lý; phân cấp nhưng chưa bảo đảm quản lý thống nhất, còn biểu hiện phân tán, cục bộ, chưa chú trọng việc thanh tra, kiểm tra đối với những chức năng, nhiệm vụ đã phân cấp cho địa phương Phân cấp quản lý nhà nước về GDPT chưa phân định rõ ràng, cụ thể nhiệm vụ, thẩm quyền của mỗi cấp chính quyền trong việc thực hiện chức năng quản lý nhà nước; chưa xác định rõ trách nhiệm của mỗi cấp, của tập thể và cá nhân đối với những nhiệm vụ đã được phân cấp; phân cấp nhiệm vụ cho cấp dưới, nhưng chưa bảo đảm tương ứng các điều kiện cần thiết để thực hiện, còn thiếu sự ăn khớp, đồng bộ giữa các ngành, các lĩnh vực có liên quan, chưa tạo điều kiện cho địa phương chủ động cân đối các nguồn lực
Đặc biệt với đặc thù là thủ đô của cả nước, bên cạnh các văn bản pháp luật chuyên ngành về giáo dục, Hà Nội chịu sự điều chỉnh của Luật Thủ đô với những cơ chế quản lý được áp dụng riêng trên địa bàn Quy định trách nhiệm quản lý nhà nước về GDPT của các cơ quan quản lý phải có những điểm đặc thù để đáp ứng được các thách thức và nhu cầu thay đổi nhanh chóng trong bối cảnh mở cửa hội nhập và toàn cầu hóa đòi hỏi hệ thống GDPT trên địa bàn Thành phố Hà Nội; để thực hiện mục tiêu giáo dục là tạo
ra những công dân kiểu mới Cải cách giáo dục phải đẩy mạnh phân cấp quản
lý, trao quyền nhiều hơn cho cấp dưới, huy động các nguồn lực của địa phương và tạo ra cơ hội học tập suốt đời cho mọi người dân
Trang 12Mặt khác, dưới góc độ khoa học quản lý công cho đến nay, chưa có công trình nghiên cứu nào nghiên cứu toàn diện và sâu sắc về phân cấp quản lý nhà nước về GDPT trên địa bàn Thành phố Hà Nội Việc giải mã những vấn đề lý luận của phân cấp quản lý về GDPT cũng như đánh giá thực tiễn phân cấp quản lý nhà nước về GDPT trên địa bàn thành phố Hà Nội từ đó xác định phương hướng và giải pháp phù hợp để tăng cường, đảm bảo phân cấp quản
lý nhà nước về GDPT trên địa bàn hiệu quả
Xuất phát từ những lý do trên việc lựa chọn đề tài: “Phân cấp quản lý nhà nước về giáo dục phổ thông trên địa bàn Thành phố Hà Nội”làm đề tài
nghiên cứu Luận án tiến sĩ chuyên ngành Quản lý công là hoàn toàn cấp thiết
về lý luận và thực tiễn
2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
2.1 Muc đích nghiên cứu
Mục đích nghiên cứu của luận án là luận giải, cung cấp những luận cứ khoa học về lý luận và thực tiễn để tăng cường phân cấp quản lý nhà nước về GDPT trên địa bàn Thành phố hướng tới nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về GDPT
2.2 Nhiêm vụ nghiên cứu
Để đạt được mục đích nghiên cứu, tác giả luận án đề ra các nhiệm vụ nghiên cứu sau:
- Hệ thống hóa và làm rõ cơ sở lý luận của phân cấp quản lý nhà nước
về GDPT, nội dung phân cấp quản lý nhà nước về GDPT, các yếu tố ảnh hưởng đến phân cấp quản lý nhà nước về GDPT cũng như kinh nghiệm phân cấp QLNN về GDPT một số nước trên thế giới
- Phân tích, đánh giá thực trạng phân cấp quản lý nhà nước về GDPT, tìm hiểu những kết quả đã đạt được cũng như những hạn chế, nguyên nhân của những hạn chế trong phân cấp quản lý nhà nước về GDPT trên địa bàn Thành phố Hà Nội
Trang 13- Đề xuất phương hướng và các giải pháp đổi mới và đẩy mạnh phân cấp quản lý nhà nước về GDPT trên địa bàn Thành phố Hà Nội trong những năm tới
3 Đối tượng và phạm vi nghiêncứu
3.1 Đối tượng nghiên cứu
Luận án nghiên cứu hoạt động phân cấp quản lý nhà nước về GDPT
3.2 Phạm vi nghiêncứu
- Về không gian: thành phố Hà Nội
- Về nội dung: Luận án chỉ nghiên cứu hoạt động phân cấp quản lý nhà nước về GDPT công lập tại các cấp quản lý theo ngành (Bộ Giáo dục và Đào tạo - Sở Giáo dục và Đào tạo - Phòng Giáo dục và Đào tạo) và phân cấp quản
lý theo lãnh thổ trên địa bàn Thành phố Hà Nội (UBND các cấp) ở 3 lĩnh vực chủ chốt: (i) bộ máy, nhân sự; (ii) cơ sở vật chất và tài chính; (iii) chuyên môn (bao gồm lập kế hoạch phát triển giáo dục phổ thông, xây dựng nội dung, chương trình và đánh giá chất lượng giáo dục phổ thông)
- Về thời gian: từ năm 2010 đến nay
4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
4.1 Phương pháp luận
Đề tài này được thực hiện dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và những quan điểm, chủ trương, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam, chính sách, pháp luật của Nhà nước về quản lý nhà nước, phân cấp quản lý nhà nướcvề giáo dục Phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử được kết hợp nhất quán để nghiên cứu và phân tích thực trạng quản lý nhà nước về GDPT trên địa bàn Thành phố Hà Nội
4.2 Phương pháp nghiên cứu
Để thực hiện các mục đích nghiên cứu trên, nghiên cứu sinh sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau: phương pháp nghiên cứu lý luận; phương pháp phân tích - tổng hợp; phương pháp thống kê; phương pháp điều tra xã hội học
Trang 14Một là, phương pháp nghiên cứu lý luận
Phân tích, tổng hợp và hệ thống hóa các tài liệu lý luận và kinh nghiệm liên quan đến vấn đề nghiên cứu để làm sáng tỏ những vấn đề lý luận Đồng thời nghiên cứu các văn bản luật, các văn bản quy phạm pháp luật của Chính phủ, Bộ GD&ĐT… liên quan đến vấn đề nghiên cứu để phân tích cơ sở lý luận của luận án
Hai là, phương pháp phân tích - tổng hợp
Luận án sử dụng phương pháp phân tích để lý giải thính cấp thiết và ý nghĩa mà đề tài nghiên cứu đặt ra trong phân cấp quản lý nhà nước về GDPT trên địa bàn Thành phố Hà Nội Luận án phân tích, đánh giá thực trạng việc thực hiện phân cấp quản lý nhà nước về GDPT, phân tích nguyên nhân của những bất cập, hạn chế tạo cơ sở cho đề xuất các giải pháp và kiến nghị
Luận án sử dụng phương pháp tổng hợp để tóm lược nội dung sau mỗi phần phân tích, đánh giá Phương pháp tổng hợp được sử dụng để khái quát vấn đề, tóm lược nội dung của từng mục và các kết luận của từng chương của luận án
Ba là, phương pháp thống kê
Luận án sử dụng phương pháp thống kê để có số liệu cụ thể về thực trạng phân cấp quản lý nhà nước về GDPT trên địa bàn Thành phố Hà Nội
Bốn là, phương pháp điều tra xã hội học
Điều tra xã hội học bằng bảng hỏi với 200 phiếu được phát ra cho đối tượng là cán bộ các cơ quan quản lý nhà nước về GDPT và cán bộ quản lý các trường phổ thông trên địa bàn Thành phố Hà Nội Số phiếu nghiên cứu sinh phát ra cụ thể như sau:
- 80 phiếu cho cán bộ quản lý nhà nước về GDPT ở Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội và cán bộ quản lý ở các Phòng Giáo dục và Đào tạo các quận
Ba Đình; Đống Đa, Hoàn Kiếm, Hai Bà Trưng, Tây Hồ, Long Biên, Nam Từ Liêm, Bắc Từ Liêm và các huyện Gia Lâm, Đông Anh, Hoài Đức, Phúc Thọ
- 120 phiếu cho cán bộ quản lý các trường Tiểu học, THCS và THPT Bảng điều tra này gồm có 2 phiếu:
Trang 15- Phiếu 1: Thực trạng phân cấp QLNN về GDPT trên địa bàn Thành phố
Hà Nội;
- Phiếu 2: Ý kiến kiến nghị về tăng cườngphân cấp QLNN về GDPT trên địa bàn Thành phố Hà Nội
5 Giả thuyết khoa học và câu hỏi nghiên cứu
5.1 Giả thuyết khoa học
(1) Phân cấp QLNN về GDPT có ảnh hưởng lớn đến hoạt động QLNN
về GDPT cũng như đời sống kinh tế - xã hội
(2) Phân cấp QLNN về GDPT ở nước ta nói chung, trên địa bàn Thành phố Hà Nội nói riêng tuy đã đạt được những kết quả bước đầu nhưng vẫn còn nhiều hạn chế, bất cập
(3) Tăng cường phân cấp QLNN về GDPT tại địa bàn Hà Nội trên cơ sở phân định cụ thể, rõ ràng nhiệm vụ, quyền hạn giữa các cấp quản lý nhà nước về GDPT, khắc phục chồng chéo và mẫu thuẫn giữa các cấp, các ngành góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu qủa QLNN về GDPT từ đó đẩy mạnh chất lượng GDPT đáp ứng yêu cầu phát triển trong xu thế hội nhập
5.2 Câu hỏi nghiên cứu
Để đạt được mục đích nghiên cứu, luận án cần trả lời thấu đáo các câu hỏi sau đây:
- Phân cấp quản lý nhà nước về GDPT là gì? Có tác động như thế nào?
- Thực trạng phân cấp quản lý nhà nước về GDPT trên địa bàn Thành phố Hà Nội hiện nay như thế nào? Những kết quả đã đạt được và những hạn chế trong phân cấp quản lý nhà nước về GDPT trên địa bàn Thành phố?
- Cần phải làm gì để đẩy mạnh phân cấp quản lý nhà nước đối với GDPT
trên địa bàn Thành phố Hà Nội trong những năm tới?
6 Những đóng góp mới của đề tài nghiên cứu
Về mặt lý luận
Qua tham khảo các tài liệu về phân cấp quản lý và GD trong và ngoài nước, nghiên cứu các xu hướng, mô hình phân cấp QLGD ở một số nước trên
Trang 16thế giới, luận án góp phần xây dựng hệ thống cơ sở lý luận về phân cấp quản
lý nhà nước về giáo dục nói chung và GDPT nói riêng ở nước ta
Về mặt thực tiễn
Nghiên cứu, nhận xét thực trạng phân cấp quản lý nhà nước về GDPTtrên địa bàn Thành phố, đánh giá những ưu điểm và những mặt hạn chế, xác định những nguyên nhân của những hạn chế và đề xuất các giải pháp đẩy mạnh và nâng cao hiệu quả phân cấp quản lý nhà nước về GDPT trên địa bàn Thành phố Hà Nội trong những năm tới
Kết quả nghiên cứu của luận án có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho các cơ quan của Đảng, nhà nước trong việc ban hành các cơ chế, chính sách đẩy mạnh và nâng cao hiệu quả phân cấp quản lý nhà nước về GDPT ở các địa phương
Kết quả nghiên cứu của luận án là cơ sở để chính quyền Thành phố Hà Nội đổi mới quản lý đối với các trường phổ thông trên tinh thần đẩy mạnh phân cấp quản lý, giáo quyền hợp lý cho các trường để xây dựng nền giáo dục của Thành phố Hà Nội ngày càng phát triển
7 Kết cấu của luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận, mục lục, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận án kết cấu thành 4 chương:
Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài
Chương 2: Cơ sở lý luận và pháp lý về phân cấp quản lý nhà nước đối với giáo dục phổ thông
Chương 3: Thực trạng phân cấp quản lý nhà nước về giáo dục phổ thông
trên địa bàn Thành phố Hà Nội
Chướng 4: Quan điểm và giải pháp tăng cường phân cấp quản lý nhà
nước về giáo dục phổ thông trên địa bàn Thành phố Hà Nội
Trang 17Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
1.1 Các công trình nghiên cứu về phân cấp quản lý nhà nước
1.1.1 Các công trình nghiên cứu trong nước
Các công trình nghiên cứu về phân cấp quản lý nhà nước ở trong nước
có thể kể đến là:
- Võ Kim Sơn (2004): “Phân cấp quản lý nhà nước – lý luận và thực
tiễn”, NXB Chính trị Quốc gia Đây có lẽ là cuốn sách chuyên khảo đầu tiên
ở nước ta về phân cấp quản lý nhà nước Cuốn sách dày 483 trang, bao gồm 4 chương trình bày các vấn đề về cơ sở lý luận trong quản lý HCNN; các hình thức phân cấp quản lý HCNN; phân cấp quản lý HCNN ở Việt Nam từ năm
1945 đến năm 2003 Chương 4 của cuốn sách tác giả lý giải sự cần thiết phải đẩy mạnh phân cấp quản lý HCNN và đề xuất một số giải pháp đẩy mạnh phân cấp quản lý HCNN ở Việt Nam [60]
- Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Nhà nước của Viện nghiên cứu Khoa
học tổ chức, Bộ Nội vụ: “Tình hình phân cấp giữa Trung ương và địa
phương”, năm 2004 Đề tài nghiên cứu, đánh giá thực trạng phân cấp giữa
Trung ương và địa phương, giữa các cấp chính quyền địa phương với nhau Các tác giả đề tài đã phân tích các kết quả đã đạt được, những hạn chế của quá trình phân cấp, nguyên nhân của những hạn chế, trên cơ sở đó đề xuất 6 nhóm giải pháp để thực hiện phân cấp quản lý giữa Trung ương và địa phương [7]
- Phạm Hồng Thái (2011): “Một số vấn đề nhận thức lý luận về tập quyền,
tản quyền, phân quyền, phân cấp trong quản lý nhà nước”, bài viết trong cuốn
“Phân cấp quản lý nhà nước”, NXB Công an Nhân dân Tác giải bài viết phân tích làm rõ khái niệm phân cấp, tản quyền, phân quyền và đưa ra khái niệm phân cấp như sau: “Phân cấp là việc phân công chức năng, phân định nhiệm vụ, quyền hạn cho từng cấp hành chính; nếu nhìn từ chế độ quản lý thì bản chất của
Trang 18phân cấp là việc cấp trên chuyển giao những nhiệm vụ, quyền hạn do mình nắm giữ cho cấp dưới thực hiện một cách thường xuyên, liên tục bằng phương thức ban hành văn bản quy phạm pháp luật hoặc bằng cách chuyển cho cấp dưới thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn bằng các quyết định cụ thể” [64]
Trong bài viết, tác giả đã phân tích thực trạng phân cấp quản lý giữa trung ương và địa phương và đề xuất một số quan điểm, nguyên tắc phân cấp quản lý
ở nước ta hiện nay
- Nguyễn Đăng Dung (2011): “Các hình thức phân cấp, phân quyền”, bài
trong cuốn “Phân cấp quản lý nhà nước”, NXB Công an Nhân dân Tác giải trình bày 06 hình thức phân cấp: hình thức phân cấp dựa vào các nguồn gốc lịch sử; hình thức phân cấp bằng trật tự thứ bậc và chức năng; hình thức phân cấp qua vấn đề được đề cập và các giá trị của nhà nghiên cứu; hình thức tập trung vào các mẫu hình và chức năng hành chính; hình thức dựa trên kinh nghiệm của một quốc gia; hình thức phân cấp trên cơ sở các mục đích: chính trị, thị trường, không gian và quản lý.Trong bài viết tác giả phân tích 3 thể loại
về phân cấp hành chính: tản quyền, phân quyền và ủy quyền [64]
Một số tác giả đã có các công trình nghiên cứu về phân cấp quản lý đăng trên các tạp chí chuyên ngành và trình bày tại các hội thảo khoa học:
- Nguyễn Minh Phương:“Thực trạng phân cấp, phân quyền và vấn đề tự
quản địa phương tại Việt Nam”, bài tham luận tại Hội thảo “Tổ chức chính
quyền địa phương ở Việt Nam: Những vấn đề lý luận và thực tiễn” do Văn phòng Quốc hội, Oxfam, Unicef phối hợp tổ chức tại Ninh Thuận ngày 06/4/2013 Bài tham luận đã trình bày các khái niệm phân cấp, phân quyền, tự quản địa phương và những vấn đề đặt ra trong phân cấp, phân quyền, tự quản địa phương ở nước ta hiện nay và đề xuất kiến nghị các giải pháp đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, tự quản địa phương ở nước ta trong thời gian tới [55]
- Hoàng Mai: tham luận: “Thẩm quyền của các cấp chính quyền địa
phương trong phát triển bền vững - kết quả của quá trình phân cấp quản lý ở
Trang 19Việt Nam” được trình bày tại Hội thảo quốc tế về quản trị địa phương (tháng
3/2009 trong chương trình Đại hội khối Pháp ngữ năm 2009 tổ chức tại Hà Nội Tác giả nhấn mạnh: Trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN, xây dựng, hoàn thiện nhà nước pháp quyền, cải cách nền HCNN và hội nhập quốc tế, thực hiện phân cấp, phân quyền ngày càng đầy
đủ, toàn diện hơn tiến đến tự quản địa phương là yêu cầu có tính quy luật, không thể trì hoãn được [49]
- Hoàng Thị Ngân (2010): “Thực trạng và xu hướng phân cấp quản lý
giữa Trung ương và địa phương ở Việt Nam”, bài tham gia hội thảo của Khoa
Luật, Đại học Quốc gia Bài tham luận đánh giá thực trạng phân cấp quản lý giữa Trung ương và địa phương ở Việt Nam, những kết quả đã đạt được, những hạn chế, nguyên nhân của những hạn chế và xu hướng phân cấp quản lý nhà nước trong những năm tới Bài tham luận nhấn mạnh: Việc phân cấp cho mỗi cấp mỗi địa phương và ở mỗi thời kỳ đòi hỏi phải khác nhau Tuy vậy, nó luôn được coi là vấn đề tất yếu của nhà nước và phụ thuộc vào khả năng của chính quyền địa phương trong mỗi giai đoạn phát triển Nếu phân cấp, giao nhiều quyền quá có thể dẫn đến chính quyền địa phương sẽ quá tải, không thể thực hiện hết được các chức năng, nhiệm vụ, nếu phân cấp, giao ít quyền quá thì sẽ không phát huy được các thế mạnh của địa phương, hiệu quả hoạt động của chính quyền địa phương sẽ không cao
Ngoài ra, nhiều nhiều nhà khoa học và quản lý đã công bố các công trình
nghiên cứu trên các tạp chí, như: Đàm Bích Hiên: “Bàn về phân cấp quản lý
giữa các cấp chính quyền địa phương ở nước ta hiện nay”, Tạp chí Dân chủ
và Pháp luật Bộ Tư pháp, Số 9/2005; Hoàng Thị Ngân:“Đẩy mạnh công tác
phân cấp Trung ương và địa phương”, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, Văn
phòng Quốc hội, Số 2+3/2009; Trần Anh Tuấn:“Đẩy mạnh phân cấp quản lý
hành chính nhà nước đáp ứng yêu cầu phát triển và hội nhập toàn cầu”, Tạp
chí Quản lý nhà nước, Học viện Hành chính Quốc gia, Số 10/2014; Nguyễn
Trang 20Minh Phương: “Để tiếp tục đẩy mạnh phân cấp quản lý giữa các cấp chính
quyền địa phương hiện nay”, Tạp chí Quản lý nhà nước Học viện Hành
chính, Số 1/2007; Vũ Thư: “Mấy vấn đề lý luận và thực tiễn về phân cấp
quản lý cho chính quyền địa phương ở nước ta”, Tạp chí Nhà nước và Pháp
luật, Viện Nhà nước và Pháp luật, Số 4/2009; Trần Thị Diệu Oanh:“Mối quan
hệ giữa phân cấp quản lý và địa vị pháp lý của chính quyền địa phương ở nước ta hiện nay”, Tạp chí Quản lý nhà nước Học viện Hành chính Quốc gia,
Số 4/ 2010; Trần Thị Diệu Oanh:“Một số vấn đề phân cấp quản lý cho chính
quyền đô thị”,Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, Bộ Tư pháp, Số 12/2011; Phạm
Thanh Huyền: “Một số vấn đề về phân cấp quản lý hành chính nhà nước”, Tạp chí Tổ chức nhà nước, Bộ Nội vụ, Số 2/2014; Nguyễn Cửu Việt: “Phân
cấp quản lý trong mối quan hệ giữa trung ương và địa phương”, Tạp chí
Nghiên cứu lập pháp, Văn phòng Quốc hội, Số 7/2005
1.1.2 Các công trình nghiên cứu nước ngoài
Trên thế giới, phân cấp quản lý nhà nước đã được một số nhà khoa học nghiên cứu trong nhiều thập kỷ qua Các công trình nghiên cứu về phân cấp quản lý nhà nước có thể kể đến là:
- Ngân hàng thế giới (2005): “Phân cấp ở Đông Á để chính quyền địa
phương phát huy tác dụng”, NXB Văn hóa - Thông tin Các tác giải cuốn sách
nhấn mạnh: phân cấp quản lý là một biện pháp hữu hiệu đưa chính quyền về gần dân hơn và mang lại cho người dân cơ hội tham gia vào quá trình ban hành quyết định quản lý Hệ thống phân cấp được thiết kế tốt sẽ mang lại nhiều lợi ích, trong
đó có việc đẩy mạnh tăng trưởng và ổn định kinh tế - xã hội
Cuốn sách đề cập đến kinh nghiệm của các nước Đông Á trong quá trình phân cấp với mục tiêu nhận thức rõ những thách thức của quá trình thiết kế các mô hình cải cách, rút ra những bài học kinh nghiệm trong quá trình thực hiện và nghiên cứu các tác động của tiến trình phân cấp quản lý Trong cuốn sách có dẫn chứng tình hình phân cấp ở Việt Nam [50]
Trang 21- Báo cáo nghiên cứu của Ngân hàng thế giới: “What is Desentralization”,
năm 2002 Báo cáo phân tích khái niệm và đặc điểm của phân cấp, phân quyền; lịch sử phát triển của quá trình này ở một số quốc gia trên thế giới Báo cáo nhấn mạnh: Phân cấp là sự chuyển giao trách nhiệm và nguồn thu tài chính từ chính quyền cấp cao xuống các cấp chính quyền thấp hơn và đây là một biện pháp hữu hiệu phát huy tính chủ động, sáng tạo của cấp dưới, tạo điều kiện để phát triển kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia, mỗi địa phương (Khan, 2002)
- Tài liệu nghiên cứu của Liên hiệp quốc (UNDP): “Desentralization –
Sampling of defination” (Phân cấp - Sự thử nghiệm về phạm trù), năm 1999
Tài liệu nghiên cứu nhấn mạnh: hoạt động quản lý HCNN được thực hiện bởi các cơ quan HCNN từ Trung ương đến cơ sở Bộ máy HCNN vận hành theo nhiều mô hình và phương thức khác nhau, trong đó mô hình phân công và phối hợp giữa các bộ phận cấu thành bộ máy HCNN được coi là mô hình cơ bản Mỗi cơ quan, tổ chức được xác định một cách cụ thể, rõ ràng, không hạn chế về chức năng, nhiệm vụ nhằm bảo đảm việc thực hiện pháp luật có hiệu lực, hiệu quả Để thực hiện nhiệm vụ một cách tốt nhất cần phải trao cho các
cơ quan, tổ chức đó quyền hạn và các nguồn lực nhất định Trao quyền cho họ
và đòi hỏi họ phải chịu trách nhiệm với chức trách, nhiệm vụ được giao
- Osborne và Gaebler (2000): “Sáng tạo lại chính phủ”, NXB Chính trị
Quốc gia, Hà Nội Các tác giả cho rằng, phân quyền là một cách để nâng cao hiệu quả hoạt động quản lý và thúc đẩy quá trình vận động và phát triển Phân quyền giống như sáng tạo lại chính phủ; sáng tạo lại các hoạt động; hành chính công mới hay quản lý công mới
Sáng tạo lại chính phủ nhằm chỉ ra một cách làm hoàn toàn mới so với trước đây để tiến hành các hoạt động của khu vực công Những vấn đề đề cập trong 10 nội dung mà hai tác giả đưa ra không phải hoàn toàn mới, nhưng tiếp cận theo một cách thức mới để chuyển từ quan điểm chính phủ quản lý cai trị sang chính phủ mang tính doanh nghiệp Mô hình sáng tạo lại chính phủ được
Trang 22coi là một cách để làm cho hoạt động của chính phủ năng động hơn, tốt hơn Chính phủ theo mô hình doanh nghiệp khuyến khích cạnh tranh giữa các bên cung cấp dịch vụ, đẩy sự kiểm soát từ bộ máy hành chính sang cộng đồng [54]
- J M Cohen, S B Peterson (2002): “Phân cấp quản lý hành chính -
Chiến lược cho các nước đang phát triển”, NXBChính trị Quốc gia, Hà Nội
Cuốn sách dày 343 trang đã trình bày vị trí, vai trò và tính tất yếu khách quan của phân cấp quản lý hành chính đối với các nước đang phát triển Trong bối cảnh mở cửa hội nhập và chuyển đổi cơ chế quản lý, các quốc gia muốn phát triển cần đổi mới cách thức quản lý nhà nước, đẩy mạnh phân cấp quản lý giữa trung ương và các cấp chính quyền địa phương Không có mô hình phân cấp chung cho các quốc gia đang phát triển Tùy từng điều kiện và trình độ phát triển khác nhau, các quốc gia sẽ xác định mức độ phân cấp quản lý phù hợp [37]
1.2 Các công trình nghiên cứu phân cấp quản lý nhà nước về giáo dục
1.2.1 Các công trình nghiên cứu trong nước
Ở Việt Nam hiện nay còn ít công trình nghiên cứu về phân cấp quản lý nhà nước về giáo dục nói chung và GDPT nói riêng
- Có thể nói công trình nghiên cứu tương đối toàn diện đầu tiên về phân cấp quản lý nhà nước về GDPT là Đề tài khoa học cấp Bộ B98-52-22
“Nghiên cứu tập trung và phân quyền trong hệ thống quản lý ngành GDPT Việt nam” do TS Nguyễn Tiến Hùng làm chủ nhiệm Đề tài khoa học tập
trung nghiên cứu các kiểu tập trung và phân cấp trong quản lý ngành giáo dục; lợi thế và rủi ro của phân cấp quản lý ngành giáo dục; các tiêu chí xác định tập trung hay phân cấp trong hệ thống quản lý ngành GDPT; khuynh hướng tập trung và phân cấp theo chức năng và các thành phần của chức năng quản lý giáo dục [31]
- Tiếp theo, năm 2003, Dự án hỗ trợ Bộ Giáo dục và Đào tạo thực hiện
một khảo sát tại 12 tỉnh và thành phố và hoàn thành “Báo cáo hiện trạng và
khuyến nghị về phân cấp quản lý giáo dục Việt Nam” Bản báo cáo đã mô tả
Trang 23chi tiết hiện trạng và đề xuất khuyến nghị nhằm đẩy mạnh phân cấp quản lý nhà nước về giáo dục ở Việt Nam
- Năm 2003, các tác giả Đậu Hoàn Đô, Nguyễn Công Giáp và Đào Vân
Vy đã cho công bố công trình nghiên cứu: “Phân cấp quản lý giáo dục Việt
Nam: Thực trạng và xu hướng” Công trình này được thực hiện với sự hỗ trợ
của Tổ chức Cứu trợ trẻ em Thụy Điển và Viện Chiến lược chương trình giáo dục Công trình nghiên cứu đã bước đầu khái quát các xu hướng phân cấp quản lý nhà nước về giáo dục của các quốc gia trên thế giới; thực trạng phân cấp quản lý nhà nước về giáo dục và đề xuất phương hướng đẩy mạnh phân cấp quản lý nhà nước về giáo dục ở Việt Nam [23]
- Trần Hồng Hạnh (2011): “Một số nhìn nhận về phân cấp quản lý nhà
nước về giáo dục và đào tạo ở Việt Nam”,bài trong cuốn “Phân cấp quản lý
nhà nước”, NXB Công an Nhân dân Tác giả trình bày cơ sở lý luận về phân cấp quản lý nhà nước đối với GD&ĐT; thực trạng phân cấp quản lý nhà nước đối với GD&ĐT, qua đó đề xuất một số định hướng nhằm đổi mới, tăng cường phân cấp quản lý nhà nước đối với GD&ĐT ở nước ta hiện nay
Đề cập đến những khó khăn, tồn tại trong quá trình phân cấp quản lý giáo dục ở Việt Nam, tác giả nhấn mạnh: hệ thống tổ chức bộ máy thực hiện phân cấp quản lý còn hạn chế, chưa có sự phân định rõ ràng, cụ thể nhyieemj vụ, quyền hạn giữa trung ương và địa phương; việc phân cấp quản lý còn gặp nhiều lúng túng, thiếu sự đồng bộ, dẫn đến tình trạng cắt khúc, chia việc mà thiếu sự liên thông trong hệ thống; sự phối hợp giữa ngành giáo dục với các ngành liên quan chưa chặt chẽ, thống nhất nên ngành giáo dục thực hiện các chức năng chuyên môn rất khó khăn [64]
Một số tác giả đã công bố các công trình nghiên cứu về phân cấp quản lý đối với GD-ĐT trên các tạo chí chuyên ngành, như:
- Nguyễn Tiến Hùng (2004): “Tìm hiểu quy trình nghiên cứu phân cấp
quản lý giáo dục”, Tạp chí Phát triển giáo dục, số 4 (64) Theo tác giả, để có
Trang 24thể xác định lại hợp lý trách nhiệm, quyền hạn và trách nhiệm của từng cấp quản lý và nhà trường phổ thông, cũng như cơ chế phối hợp làm việc giữa các cấp đòi hỏi phải xác định được các mâu thuẫn, khó khăn trong thực hiện các chức năng quản lý giáo dục hiện hành của từng cấp quản lý và nhà trường, từ
đó đề ra các giải pháp khắc phục Vì vậy, quy trình nghiên cứu về phân cấp quản lý giáo dục cần được thực hiện theo 3 bước: (1) xây dựng bức tranh hiện trạng về phân cấp quản lý giáo dục; (2) phân tích hiện trạng về phân cấp quản
lý giáo dục; và (3) xây dựng các giải pháp về phân cấp quản lý giáo dục [32]
- Nguyễn Tiến Hùng (2006): “Vai trò của các cấp quản lý trong xu thế
phân cấp quản lý giáo dục đại học”, Tạp chí Khoa học giáo dục, số 6 năm 2006
Bài báo phân tích vai trò của Quốc hội, Chính phủ, Bộ Giáo dục và Đào tạo, các
bộ và cơ quan ngang bộ, UBND tỉnh/thành phố, Sở giáo dục và Đào tạo, các trường đại học trong xu hướng phân cấp quản lý giáo dục đại học [33]
- Đinh Thị Minh Tuyết (2007): “Về phân cấp quản lý giáo dục - đào tạo ở
nước ta hiện nay”, Tạp chí Quản lý nhà nước, số 142 (11-2007) Tác giả bài
báo đã phân tích thực trạng phân cấp quản lý trong lĩnh vực giáo dục - đào tạo
ở nước ta hiện nay; những kết quả đã đạt được cũng như những hạn chế, bất cập, nguyên nhân của những hạn chế, bất cập; đề xuất định hướng và một số giải pháp hoàn thiện phân cấp quản lý giáo dục - đào tạo Tác giả bài báo nhấn mạnh: đổi mới phân cấp quản lý về giáo dục - đào tạo là một yêu cầu khách quan nhưng không thể tự do, tùy tiện Không thể nhận thức đơn giản trong phân cấp quản lý về giáo dục - đào tạo và cũng không nên cứng nhắc quan niệm cho rằng tập trung là bất hợp lý, phân cấp là hợp lý và ngược lại [74]
- Trần Hồng Thắm: “Một số giải pháp đẩy mạnh phân cấp quản lý nhà
nước về giáo dục phổ thông”, Tạp chí Khoa học Đại học Sư phạm Thành phố
Hồ Chí Minh, số tháng 2/2012 Bài báo phân tích thực tiễn phân cấp quản lý nhà nước đối với bậc giáo dục phổ thông ở Việt Nam và đề xuất các giải pháp đẩy mạnh phân cấp quản lý nhà nước đối với bậc học này Tác giả đã trình bày một
Trang 25số ý kiến về việc phân cấp quản lý GDPT với mong muốn góp phần định hướng cho việc thực hiện công tác này ở nước ta trong thời gian tới [65]
Theo tác giả, phân cấp quản lý GDPT chỉ có tác dụng thực sự khi trao quyền quyết định cho chính quyền cấp cơ sở và cấp nhà trường Sẽ khó tìm thấy mô hình phân cấp GDPT thống nhất cho cả nước, vì mỗi địa phương đều
có những điều kiện cụ thể khác nhau Điều quan trọng là cần tìm ra những điểm chung để quy định và tùy thuộc vào đặc điểm riêng mà có những hướng dẫn cụ thể cho từng địa phương
- Đinh Minh Dũng: “Phân cấp quản lý nhà nước về giáo dục và đào tạo ở
cấp huyện vùng đồng bằng sông Cửu Long”, Tạp chí Quản lý nhà nước, số 195
(4-2012) Tác giả bài báo trình bày quá trình phân cấp về GD-ĐT ở đồng bằng sông Cứu Long từ sau giải phóng miền Nam và nhấn mạnh: tuy có nhiều thời kỳ phân cấp quản lý nhà nước về GD-ĐT khác nhau, nhưng giáo dục tiểu học và THCS cơ bản được phân cấp quản lý cho UBND cấp huyện và nó đã phát huy tác dụng nhất định Bài báo cũng đã trình bày những vấn đề đặt ra đối với phân cấp quản lý về GD-ĐT ở các tỉnh vùng đồng bằng sông Cửu Long [17]
1.2.2 Các công trình nghiên cứu nước ngoài
- Rondineli D và Nellis J (1996): “Assessing decentralization policies
in Developing countries: the case for cautious optimism” (Chính sách phân
cấp sự định ở các nước đang phát triển: Trường hợp về chủ nghĩa lạc quan
cẩn trọng), Delelopment Policy Review 4 Theo các tác giả, ngay từ những
năm 80 của thế kỷ XX, nhiều nước trên thế giới tại châu Âu, châu Úc, châu
Mỹ, châu Á và châu Phi đã bắt đầu thể nghiệm và thực hiện hệ thống phân cấp quản lý đối với GD-ĐT theo hướng tra quyền ban hành các quyết định quản lý cho cấp dưới của chính phủ trung ương (chính quyền cấp vùng/bang/tỉnh/thành phố/quận/huyên) và cho các trường Lý do phân cấp quản lý đối với GD-ĐT ở các quốc gia là rất khác nhau nhưng chủ yếu là do cấp trung ương không thể tiếp tục gánh vác việc cung cấp tài chính cho hệ
Trang 26thống GD-ĐT và do hệ thống quản lý về giáo dục quá cồng kềnh, quan liêu gây tốn kém và lãng phí cho ngân sách nhà nước [102]
- Lockheed, Marlaine (2004): “Decentralization of education: Eight
lessons for school effectiveness and improvement” (Phân cấp giáo dục: Tám
bài học của sự tiến triển và ấn tượng trường học), The word Bank,
Washington, D.C Theo các tác giả, mô hình phân cấp quản lý cho chính
quyền cấp dưới có hai kiểu điển hình: Phân cấp quản lý cho một cấp chính quyền (tỉnh/thành phố) chịu trách nhiệm quản lý GDPT và mô hình phân cấp cho hai cấp chính quyền (vùng/bang và tỉnh/thành phố) quản lý GDPT Mô hình phân cấp quản lý cho nhà trường thực chất là mô hình nâng cao quyền tự chủ của các trường phổ thông, coi nhà trường là một đơn vị cải cách chính và dựa trên sự phân bổ lại quyền hạn ban hành quyết định quản lý như là một động lực để khuyến khích và duy trì cải cách Kinh nghiệm tại các quốc gia cải cách thành công đều có chung đặc điểm là đẩy mạnh phân cấp quản lý cho các trường phổ thông và nâng cao quyền tự chủ của các trường mà vẫn tuân thủ các quy định của chính quyền trung ương và chính quyền cấp trên [100]
- Elizabeth M King và Susana Corderio Guerra (2005): “Những cuộc
cải cách giáo dục ở Đông Á: chính sách, quá trình và tác động” trong cuốn
sách “Phân cấp ở Đông Á để chính quyền địa phương phát huy tác dụng”, NXB Văn hóa Thông tin, Hà Nội Theo tác giả, phân cấp quản lý nhà nước về giáo dục ở Đông Á có những đặc trưng chung Đặc trưng lớn nhất là hệ thống giáo dục được chuyển giao dựa trên các cơ cấu điều hành và quản lý đa tầng, kết quả là để có được một chính sách quốc gia nhất quán đòi hỏi phải có sự nỗ lực rất lớn Chính phủ trung ương và các cấp chính quyền trung gian vẫn tiếp tục quản lý cấp giáo dục cơ bản, song chính quyền cấp thấp nhất và bản thân các trường phổ thông lại quản lý chế độ giáo dục cơ bản
Sau khi phân tích thực trạng cải cách giáo dục ở các nước Đông Á, bài viết rút ra những bài học kinh nghiệm trong phân cấp quản lý giáo dục: (1)
Trang 27Cần làm sáng tỏ sự phân chia các chức năng, đơn giản hóa các quy trình và cung cấp các cơ chế để phối hợp và thúc đẩy chia sẻ hiểu biết về cải cách ở các cấp chính quyền khác nhau cũng như phân xử những bất đồng; (2) Chính phủ trung ương giữ nhiều vai trò quan trọng nhưng cũng rất khác nhau trong bối cảnh phân cấp và cần thay đổi cấu trúc và kỹ năng của mình; (3) bản thiết
kế phân cấp cần thiết để vận hành hệ thống giáo dục bao gồm các hệ thống đánh giá cá nhân, tài chính, học sinh và quản lý thông tin Hệ thống này cần được sắp xếp lại để phản ánh mối quan hệ liên chính quyền với các chức năng được phân công và năng lực cần được nâng cao; (4) Để quá trình mang lại tác động tích cực đối với thành tích học tập của học sinh, các hệ thống thông tin
và đánh giá không chỉ phải đúng chỗ mà còn phải hoạt động phối hợp với nhau trong suốt quá trình tham gia [25]
- Donal R Winkler (1998): Decentralization in education: An Economic
Perspective (Phân cấp quản lý trong giáo dục: Viễn cảnh kinh tế), World bank
[93] Theo tác giả, ở hầu hết các nước đang phát triển, trách nhiệm cung cấp giáo dục bậc tiểu học và trung học cơ sở vẫn thuộc về chính phủ trung ương Tuy nhiên, ngày càng có nhiều nước trên thế giới đang tách trách nhiệm này khỏi trung ương như một phần của cải cách nhằm phân cấp chức năng của chính phủ Việc chuyển giao này diễn ra dưới nhiều hình thức, bao gồm cả việc chuyển giao các trách nhiệm tài khóa và quản lý cho các cấp chính quyền thấp hơn, cho phép các trường công lập có quyền hoạt động độc lập, yêu cầu có sự tham gia của cộng đồng trong việc điều hành hoạt động của các trường học, mở rộng hình thức tài trợ từ cộng đồng, cho phép phụ huynh tự lựa chọn trường học cho con
em mình, khuyến khích hình thức cung ứng dịch vụ tư nhân
Phân tích quá trình phân cấp quản lý trong giáo dục, tác giả chia quá trình phân cấp thành các các hình thức khác nhau: dựa trên mục đích phân cấp quản lý ta có phân cấp về chính trị, hành chính, tài chính và thị trường; dựa theo mức độ chuyển giao quyền hạn từ cấp trung ương xuống cấp thấp hơn, ta
Trang 28có các hình thức phân cấp: Phi tập trung hóa; ủy thác; ủy quyền; tư nhân hóa
- Caldwell B J (2003): “Self-Management and the Public good in
School education: getting the balance right for Australia”(Tự quản và lợi ích
xã hội trong giáo dục phổ thông: quyền bình đẳng ở Úc), Invited paper presented as a counry report at an International workshop on “Leading and Managing schools for Quality and Equity” organized by the Ministry of Education of Chile Tác giả bài tham luận viết: trong bối cảnh nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế, cần phải quan niệm đầy đủ hơn về một hệ thống giáo dục phổ thông phát triển Một nền giáo dục phổ thông tốt không chỉ bao gồm sự đầy đủ về các yếu tố vật chất như lớp học, số lượng giáo viên, sách giáo khoa…mà quan trọng hơn là tạo động lực thúc đẩy chất lượng dạy và học Về bản chất, có 3 yếu tố tạo nên động lực cho việc dạy và học đạt hiệu quả là: (i) có nhiều cơ hội cho việc lựa chọn và cạnh tranh; (ii) nhà trường tự chủ; và (iii) nhà trường tự chịu trách nhiệm
Như vậy, yêu cầu đặt ra ở đây là phải đổi mới cơ chế quản lý giáo dục phổ thông sao cho chất lượng dạy và học được nâng lên đồng thời với những chi phí lợi ích hợp lý
- Winkler R, Donald R and Gershberg (2003): Effects on Quality of
Schooling (Các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng dạy học), Word Bank, Washington D.C Cuốn sách đã cung cấp nhiều kinh nghiệm quý trong việc
giải quyết mâu thuẫn cơ bản trong quản lý giáo dục giữa việc cần tập trung quản lý cái gì ở cấp trung ương và phân cấp những gì cho các cấp quản lý thấp hơn trong quản lý nhà nước về GDPT Đặc biệt là những kinh nghiệm giải quyết có hiệu quả và hợp lý khuynh hướng trao quyền tự chủ quản lý và trách nhiệm cho quá trình ban hành quyết định tại các trường đang phát triển mạnh mẽ trên thế giới Đây là yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến chất lượng dạy và học ở các trường phổ thông hiện nay [103]
Trang 29- Cheema, G Shabbir and Rondineli (1993): “Decentralization and
development: Policy implementation in developing countries” (Phân cấp và
phát triển: thực thi chính sách ở các nước đang phát triển), Sage, Beverly Hills
Các tác giả cuốn sách nhấn mạnh: trong bối cảnh phân cấp quản lý đối với
GDPT, các quốc gia trên thế giới đều có cùng một điểm chung, đó là: một mặt,
cần duy trì vai trò của tập trung trong quản lý, nhưng chỉ tập trung vào thiết lập đường lối mang tính định hướng cho toàn bộ hệ thống, đề ra mục tiêu và các tiêu chuẩn học tập cho học sinh, các chính sách hỗ trợ cho nhà trường và kiểm
soát việc thực hiện của nhà trường; mặt khác, cần nâng cao quyền tự chủ cho
nhà trường trong việc huy động và sử dụng các nguồn lực để đáp ứng tốt nhất nhu cầu học tập của học sinh, cha mẹ học sinh và cộng đồng Tuy nhiên, mối quan hệ giữa trách nhiệm và quyền hạn, nhất là trách nhiệm của các cấp quản
lý và nhà trường phổ thông vẫn là vấn đề khó khăn đang được các quốc gia tiếp tục nghiên cứu phù hợp với tình hình thực thế của mỗi nước [92]
- Báo cáo nghiên cứu của Trung tâm Dân chủ và Quản trị thuộc cơ quan
phát triển quốc tế Hoa Kỳ USAID: “Decentralization and democratic Local
Government” (Phân cấp và Quản trị địa phương dân chủ), Washington D.C,
USAID, May 2000 Báo cáo trình bày mối quan hệ giữa phân cấp và quản trị địa phương dân chủ Bản báo cáo nhấn mạnh: Xu hướng chung trong các nhà nước dân chủ hiện đại là khi xã hội phát triển càng cao thì việc phân cấp quản
lý càng diễn ra nhiều hơn, chính quyền các địa phương được trao nhiều nhiệm
vụ, quyền hạn hơn [106]
- Sách chuyên khảo của Alfred de Grazia: “Decentralization - The
element of Political Science” (Phân cấp - yếu tố của khoa học chính trị), New
Jersey, 1999 Tác giả cuốn sách nhấn mạnh đến các đặc điểm của phân cấp quản lý, coi phân cấp quản lý là ý chí của các nhà chính trị, mang tính định hướng chính trị của nhà nước Cuốn sách chuyên khảo trình bày các điều kiện
để thực hiện phân cấp quản lý và khẳng định: phân cấp quản lý là quá trình
Trang 30chuyển đổi phương thức thực thi quyền lực nhà nước tập trung quan liêu sang dân chủ; là chuyển giao nhiệm vụ, quyền hạn từ chính quyền trung ương cho chính quyền địa phương các cấp nhằm mục tiêu hiệu quả Phân cấp, phân quyền không có nghĩa là làm giảm vai trò của trung ương mà ngược lại trung ương làm đúng việc phải làm là xây dựng chính sách, pháp luật và giải quyết các vấn đề có tính chiến lược, đồng thời thúc đẩy tính độc lập, chịu trách nhiệm trong quá trình ra quyết định và tổ chức thực hiện của chính quyền địa phương các cấp [89]
1.3 Đánh giá chung về các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận
án
1.3.1 Những nội dung đã được nghiên cứu
Từ việc hệ thống hóa tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án, chúng ta có thể thấy những công trình nghiên cứu trên thế giới và ở Việt Nam đã giải quyết được nhiều vấn đề có tính chất nền tảng cho nghiên cứu về phân cấp quản lý nhà nước nói chung, phân cấp quản lý nhà nước về GDPT nói riêng
Những công trình nghiên cứu này đã nghiên cứu và đưa ra nhiều quan niệm khác nhau về phân cấp quản lý dựa trên quan điểm của các học giả, so sánh, phân biệt phân cấp với phân quyền, ủy quyền, tản quyền Các nghiên cứu về lịch sử hình thành và phát triển của phân cấp quản lý trên thế giới cũng cho thấy các đặc điểm của của hoạt động phân cấp ở mỗi giai đoạn khác nhau của quá trình phát triển của mỗi quốc gia
Các công trình nghiên cứu cũng đã đề cấp đến các đặc điểm, nguyên tắc phân cấp quản lý, từ đó đề xuất quy trình và mô hình phân cấp quản lý phù hợp với đặc điểm của các quốc gia trên thế giới
Các công trình nghiên cứu về phân cấp quản lý về giáo dục đã phân tích vai trò của phân cấp quản lý từ nhiều góc nhìn; lợi thế và rủi ro của phân cấp quản lý; các yếu tố ảnh hưởng đến thực hiện phân cấp, các kiểu tập trung và phân cấp quản lý về giáo dục
Trang 31Các công trình nghiên cứu chủ yếu phân tích, đặt nền tảng lý luận và thực tiễn, quan điểm tiếp cận tổng thể cho việc tiến hành nghiên cứu về mối quan hệ trong phân cấp, phân quyền giữa trung ương và địa phương, về bản chất, vai trò, chức năng của chính quyền địa phương, cơ sở của việc phân cấp nói chung, phân cấp về giáo dục nói riêng
Nhìn chung, các nội dung liên quan đến hoạt động phân cấp, phân cấp quản lý về giáo dục đã được các học giả trong và ngoài nước nghiên cứu, phân tích ở nhiều khía cạnh khác nhau Những công trình khoa học này cung cấp hệ thống những kiến thức khoa học phong phú, đặt nền tảng cho việc nghiên cứu đề tài này
1.3.2 Những nội dung luận án cần tiếp tục nghiên cứu, bổ sung
Nhìn chung các nghiên cứu về phân cấp quản lý nhà nước về giáo dụcmới chỉ mang tính chất khái quát bước đầu, trên địa bàn cả nước hoặc ở một số vùng nhất định Những nghiên cứu về phân cấp quản lý đối với GDPT đặc biệt gắn với địa bàn đặc thù là Thủ đô Hà Nội thì chưa có công trình nào Mặt khác, chủ yếu các công trình nghiên cứu giai đoạn sau khi Nghị định 115/2010/NĐ-CP ban hành Hiện nay Nghị định 127/2018/NĐ- CP thay thế Nghị định 115/2010/NĐ-CP với những thay đổi nhất định trong phân cấp quản lý nhà nước về GD nói chung và GDPT nói riêng Việc tiếp tục nghiên cứu đánh giá sự phù hợp thể chế hiện hành với thực tiễn của GDPT ở thủ đô
Hà Nội là hoàn toàn cần thiết
Trên cơ sở phân tích những vấn đề đã được nghiên cứu, luận án cần tiếp tục nghiên cứu những nội dung sau:
Một là, nghiên cứu cơ sở lý luận của hoạt động phân cấp, nhất là phân
cấp phân cấp quản lý nhà nước về GDPT: Đặc điểm, nội dung, vai trò; các yếu tố ảnh hưởng đến phân cấp quản lý nhà nước về GDPT; làm rõ kinh nghiệm về phân cấp QLNN đối với GDPT một số nước trên thế giới để tham khảo cho Việt Nam nói chung và Hà Nội nói riêng Những nội dung này sẽ là
Trang 32khung lý thuyết để xác định, đánh giá thực trạng cũng như đề xuất các giải pháp đẩy mạnh và tăng cường phân cấp quản lý nhà nước về GDPT trên địa bàn Thành phố Hà Nội trong những năm tới
Hai là,nghiên cứu hệ thống hành lang pháp lý liên quan đến hoạt động
phân cấp quản lý và phân cấp quản lý nhà nước về GDPT ở Việt Nam Những quy định mang tính pháp lý về phân cấp quản lý còn nằm rải rác ở nhiều văn bản quy phạm khác nhau Luận án cần nghiên cứu để tập hợp và hệ thống hóa các quy định này nhằm xây dựng cơ sở cho việc đánh giá thực trạng phân cấp quản lý nhà nước về GDPT ở nước ta hiện nay
Ba là, với đặc thù của thành phố Hà Nội, luận án cần làm rõ đặc trưng
phân cấp QLNN về GDPT với chính quyền đô thị có gì khác với các địa phương khác Đồng thời phân tích, đánh giá thực trạng, những kết quả đã đạt được, những hạn chế, bất cập, nguyên nhân của những hạn chế, bất cập trong phân cấp quản lý nhà nước về GDPT trên địa bàn Thành phố Hà Nội
Bốn là, nêu phương hướng và đề xuất các giải pháp đẩy mạnh và nâng
cao hiệu quả phân cấp quản lý nhà nước về GDPT trên địa bàn Thành phố Hà Nội trong những năm tới Luận án cũng đề xuất các giải pháp đổi mới phân cấp quản lý nhà nước về GDPT trên địa bàn Thành phố Hà Nội trong bối cảnh hiện nay
Trang 33Tiểu kết chương 1
Chương 1 của luận án đã tập trung nghiên cứu các công trình nghiên cứu ở trong nước và trên thế giới về phân cấp quản lý, phân cấp quản lý về giáo dục và đánh giá chung về các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án Trong chương này luận án đã chỉ rõ những nội dung đã được các tác giả trong nước và quốc tế nghiên cứu về phân cấp quản lý nhà nước về giáo dục; những nội dung tác giải luận án cần nghiên cứu, bổ sung
Tuy chưa có công trình nào trực tiếp nghiên cứu về phân cấp quản lý nhà nước về GDPT, nhưng đã có một số công trình nghiên cứu cơ sở lý luận
và thực tiễn, giải quyết được nhiều vấn đề có tính chất nền tảng cho nghiên cứu về phân cấp quản lý nhà nước nói chung, phân cấp quản lý nhà nước về GDPT nói riêng
Các công trình nghiên cứu ở trong nước và trên thế giới đã đưa ra nhiều quan niệm khác nhau về phân cấp quản lý dựa trên quan điểm của các học giả,
so sánh, phân biệt phân cấp với phân quyền, ủy quyền, tản quyền Các nghiên cứu về lịch sử hình thành và phát triển của phân cấp quản lý cũng cho chung
ta thấy được đặc điểm của của phân cấp quản lý ở mỗi giai đoạn khác nhau của quá trình phát triển Các công trình nghiên cứu cũng đã đề cập đến đặc điểm, nguyên tắc phân cấp quản lý, từ đó đề xuất quy trình và mô hình phân cấp quản lý phù hợp với đặc điểm của từng nước
Các công trình nghiên cứu về phân cấp quản lý về giáo dục đã phân tích vai trò của phân cấp quản lý từ nhiều góc nhìn; lợi thế và rủi ro của phân cấp; các yếu tố ảnh hưởng đến việc thực hiện phân cấp, các kiểu tập trung và phân cấp quản lý về giáo dục
Các công trình nghiên cứu trình bày cơ sở lý luận và thực tiễn, quan điểm tiếp cận cho việc tiến hành nghiên cứu về mối quan hệ trong phân cấp, phân quyền giữa trung ương và địa phương, về bản chất, vai trò, chức năng của chính quyền địa phương, cơ sở của việc phân cấp quản lý về giáo dục
Trang 34Các nội dung liên quan đến phân cấp, phân cấp quản lý về giáo dục đã được các học giả trong và ngoài nước nghiên cứu, phân tích ở nhiều khía cạnh khác nhau Những công trình khoa học này cung cấp những kiến thức khoa học cơ bản, đặt nền tảng cho nghiên cứu sinh nghiên cứu đề tài này
Tuy vậy, những nghiên cứu về phân cấp và phân cấp quản lý nhà nước về giáo dục mới chỉ mang tính chất khái quát bước đầu, chưa đi vào cụ thể Các nghiên cứu về phân cấp quản lý nhà nước về giáo dục còn rất ít, được đề cập rời rạc, không mang tính hệ thống và toàn diện Những nghiên cứu về phân cấp quản lý đối với GDPT hầu như chưa có, nhất là phân cấp quản lý nhà nước về GDPT ở một địa phương cụ thể
Trên cơ sở phân tích làm rõ những vấn đề đã được nghiên cứu, luận án cần tiếp tục nghiên cứu đặc điển, mục tiêu, các nguyên tắc phân cấp quản lý; các yếu tố ảnh hưởng đến phân cấp quản lý nhà nước về GDPT; các kiểu tập trung và phân cấp quản lý nhà nước về GDPT; những vấn đề đặt ra khi thực hiện phân cấp quản lý nhà nước về GDPT ở nước ta hiện nay Luận án cũng
đề ra nhiệm vụ nghiên cứu thực trạng phân cấp quản lý nhà nước về GDPT trên địa bàn Thành phố Hà Nội; nêu phương hướng và đề xuất các giải pháp đẩy mạnh phân cấp quản lý nhà nước về GDPT trên địa bàn Thành phố Hà Nội trong những năm tới
Trang 35Chương 2
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ CỦA PHÂN CẤP QUẢN LÝ
NHÀ NƯỚC VỀ GIÁO DỤC PHỔ THÔNG
2.1 Quản lý và quản lý nhà nước về giáo dục phổ thông
2.1.1 Quản lý và quản lý nhà nước
Nếu chiết tự theo từ, thuật ngữ “quản lý" (tiếng Việt gốc Hán) có thể hiểu là hai quá trình tích hợp vào nhau; quá trình "quản" là sự coi sóc, giữ gìn, duy trì ở trạng thái "ổn định"; quá trình “ lý" là sửa sang, sắp xếp, đổi mới để đưa tổ chức vào thế “phát triển”
Dưới góc độ khoa học, có rất nhiều quan điểm khác nhau về quản lý Có tác giả cho rằng, quản lý là việc đạt đến mục tiêu thông qua hoạt động của người khác Tác giả khác lại coi quản lý như một hoạt động thiết yếu bảo đảm phối hợp những nỗ lực cá nhân để đạt tới mục tiêu của nhóm
Theo Harol Koontz: "Quản lý là một nghệ thuật nhằm đạt được mục tiêu
đã đề ra thông qua việc điều khiển, chỉ huy, phối hợp, hướng dẫn hoạt động của những người khác", [36]
Còn Nguyễn Minh Đạo: "Quản lý là sự tác động chỉ huy, điều khiển,
hướng dẫn các quá trình xã hội và hành vi hoạt động của con người nhằm đạt tới mục tiêu đã đề ra" [20]
Giáo trình Khoa học quản lý của Trường Đại học Kinh tế quốc dân thì quan niệm: "Quản lý là việc đạt tới mục đích của tổ chức một cách có kết quả
và hiệu quả thông qua quá trình lập kế hoạch, tổ chức, lãnh đạo và kiểm tra
các nguồn lực của tổ chức" [71]
Mặc dù có nhiều quan niệm khác nhau, nhưng phổ quát hơn cả có thể hiểu: quản lý là sự tác động có định hướng và có tổ chức của chủ thể quản lý lên đối tượng quản lý bằng các phương thức nhất định để đạt tới mục tiêu đề ra
Trang 36Quản lý bao gồm các yếu tố cấu thành sau: (1) Chủ thể quản lý là tác nhân tạo ra các tác động; (2) đối tượng quản lý bị quản lý tiếp nhận trực tiếp các tác động của chủ thể quản lý; (3) Các khách thể quản lý là mục tiêu mà chủ thể quản lý tác động để mong muốn đạt được
Theo đối tượng quản lý, các hoạt động quản lý có thể phân chia thành 3 nhóm chủ yếu: quản lý giới vô sinh ( ví dụ như nhà xưởng, ruộng đất, tài nguyên, hầm mỏ, thiết bị máy móc, nguyên vật liệu, sản phẩm.) , quản lý giới sinh vật và quản lý xã hội Quản lý xã hội với tư cách là quản lý các hoạt động của con người, giữa con người với nhau trong xã hội là một bộ phận của quản lý chung
Quản lý nhà nước là một dạng quản lý xã hội đặc biệt, xuất hiện và tồn tại cùng với sự xuất hiện và tồn tại của nhà nước Quản lý nhà nước là hoạt động gắn liền với hệ thống các cơ quan quyền lực nhà nước, có tính chất cưỡng chế đơn phương đối với xã hội Nội hàm của quản lý nhà nước thay đổi phụ thuộc vào chế độ chính trị, lịch sử và đặc điểm văn hoá, trình độ phát triển kinh tế - xã hội của mỗi một quốc gia qua các giai đoạn lịch sử
Quản lý nhà nước thực hiện 3 quyền: 1) Quyền lập pháp do các cơ quan lập pháp thực hiện Quyền lập pháp là quyền ban hành và sửa đổi Hiến pháp
và luật, tức là quyền xây dựng các quy tắc pháp lý cơ bản để điều chỉnh các quan hệ xã hội theo định hướng của nhà nước; 2) Quyền hành pháp là quyền chấp hành và điều hành do hệ thống các cơ quan hành chính nhà nước thực hiện Quyền hành pháp là quyền thực thi pháp luật, tức là hoạt động chấp hành luật và điều hành, quản lý các mặt của đời sống sống kinh tế - xã hội theo các quy định của pháp luật; 3) Quyền tư pháp do các cơ quan tư pháp thực hiện Quyền tư pháp là quyền bảo vệ pháp luật của các cơ quan tư pháp
Trong quản lý xã hội có rất nhiều chủ thể tham gia: các đảng phái chính trị, nhà nước, các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức kinh tế, các hội nghề nghiệp , trong đó nhà nước giữ vai trò quan trọng Nhà nước là trung tâm
Trang 37của hệ thống chính trị và là công cụ quan trọng nhất để quản lý xã hội So với quản lý của các tổ chức khác, thì quản lý nhà nước có những điểm khác biệt: 1) Chủ thể quản lý nhà nước là các cơ quan, cá nhân trong bộ máy nhà nước được trao quyền; 2) Đối tượng quản lý nhà nước là tất cả các cá nhân, tổ chức sinh sống và hoạt động trong phạm vi lãnh thổ quốc gia, công dân làm việc bên ngoài lãnh thổ quốc gia; 3) Quản lý nhà nước là quản lý toàn diện trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội: chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội, an ninh, quốc phòng, ngoại giao ; 4) Quản lý nhà nước mang tính quyền lực nhà nước, sử dụng công cụ pháp luật nhà nước, chính sách để quản lý xã hội; 5) Mục tiêu của quản lý nhà nước là phục vụ nhân dân, duy trì sự ổn định và phát triển của toàn xã hội [28, 242]
Từ những đặc điểm trên chúng ta có thể hiểu, quản lý nhà nước là một
dạng quản lý xã hội đặc biệt, mang tính quyền lực nhà nước và sử dụng pháp luật và chính sách để điều chỉnh hành vi của cá nhân, tổ chức trên tất cả các mặt của đời sống xã hội do các cơ quan trong bộ máy nhà nước thực hiện, nhằm phục vụ nhân dân, duy trì sự ổn định và phát triển của xã hội
2.1.2 Quản lý nhà nước về giáo dục phổ thông
Để làm rõ khái niệm quản lý nhà nước về giáo dục phổ thông cần làm sáng tỏ thuật ngữ: giáo dục phổ thông Theo quy định tại Khoản 1 Điều 2 Quy định tiêu chuẩn, quy trình xây dựng, chỉnh sửa chương trình giáo dục phổ thông;
tổ chức và hoạt động của hội đồng quốc gia thẩm định chương trình giáo dục phổ thông được ban hành kèm theo Thông tư 14/2017/TT-BGDĐT (có hiệu lực
từ 22/07/2017), thì: Giáo dục phổ thông gồm giáo dục tiểu học, giáo dục trung học cơ sở (giai đoạn giáo dục cơ bản) và giáo dục trung học phổ thông (giai đoạn giáo dục định hướng nghề nghiệp)
Như vậy, thuật ngữ giáo dục phổ thông là thuật ngữ mang nội hàm rộng bao gồm cả giáo dục tiểu học, giáo dục trung học cơ sở (giai đoạn giáo dục cơ bản) và giáo dục trung học phổ thông (giai đoạn giáo dục định hướng nghề nghiệp)
Trang 38Trên cơ sở phân tích trên có thể hiểu: quản lý nhà nước về giáo dục phổ
thông là một lĩnh vực của quản lý nhà nước do các cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo quy định của pháp luật, thực hiện sự tác động và điều chỉnh bằng quyền lực nhà nước đối với các hoạt động giáo dục phổ thông nhằm thực hiện mục tiêu duy trì kỷ luật, kỷ cương, phát triển giáo dục phổ thông đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước
Từ quan niệm trên có thể xác định các yếu tố cấu thành của QLNN
về GDPT ở Việt Nam hiện nay như sau:
Thứ nhất, chủ thể QLNN về GDPT là các cơ quan nhà nước Cụ thể
trong phạm vi nghiên cứu của luận án là hệ thống các cơ quan hành chính nhà nước Theo quy định của Luật Giáo dục hiện nay hệ thống các cơ quan quản lý nhà nước về GDPT được quy định như sau:
Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về GDPT Chính phủ trình Quốc hội trước khi quyết định những chủ trương lớn có ảnhhưởng đến quyền
và nghĩa vụ học tập của công dân trong phạm vi cả nước, những chủ trương
về cải cách nội dung chương trình của các bậc học phổ thông, hằng năm báo cáo Quốc hội về kết quả hoạt động GDPT và việc thực hiện việc thu chi ngân sách GDPT
Bộ Giáo dục và Đào tạo chịu trách nhiệm trước Chính phủ trong việc thực hiện quản lý nhà nước về GDPT
Các Bộ có trách nhiệm thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn quản lý nhà nước
về GDPT quy định tại Nghị định của Chính phủ về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của mỗi Bộ; đồng thời phối hợp với Bộ Giáo dục và Đào tạo bảo đảm sự thống nhất quản lý nhà nước về GDPT Bộ Kế hoạch và Đầu tư chủ trì, phối hợp với Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Lao động - Thương binh và
Xã hội, Bộ Nội vụ và các cơ quan có liên quan tổng hợp chỉ tiêu đào tạo, bồi dưỡng hàng năm và đưa vào kế hoạch phát triển kinh tế xã hội của cả nước trình Thủ tương Chính phủ phê duyệt; chịu trách nhiệm về tính hợp lý, sự đáp
Trang 39ứng nhu cầu thực tiễn và cân đối về cơ cấu nguồn nhân lực được đào tạo Bộ Tài chính chủ trì, phối hợp với Bộ Giáo dục và Đào tạo và các cơ quan liên quan lập dự toán, phân bổ, tổ chức thực hiện ngân sách nhà nước; xây dựng các chính sách, chế độ, tiêu chuẩn, định mức về tài chính - ngân sách; bảo đảm tài chính và thực hiện thanh tra, kiểm tra tài chính - ngân sách đối với lĩnh vực GDPT theo quy định của Luật Ngân sách Nhà nuớc và các văn bản pháp luật có liên quan Bộ Nội vụ có trách nhiệm thực hiện những quy định
về quản lý biên chế GDPT quy định tại Nghị định của Chính phủ
Ủy ban nhân dân các cấp và Chủ tịch Uỷ ban nhân dân các cáp thực hiện quản lý nhà nước về GDPT ở địa phương theo quy định của Chính phủ
Ở cấp tỉnh có Sở Giáo dục và Đào tạo Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo chịu trách nhiệm trước UBND cấp tỉnh trong quản lý nhà nước về GDPT trong phạm vi tỉnh, bao gồm các trường tiểu học, THCS, THPT Một số Sở Giáo dục và Đào tạo chỉ được quản lý chuyên môn và một vài mặt khác thuộc quá trình GDPT Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo được cấp bằng tốt nghiệp THCS, THPT
Cấp huyện có Phòng Giáo dục và Đào tạo Trưởng Phòng Giáo dục và Đào tạo chịu trách nhiệm trước UBND cấp huyện thực hiện quản lý nhà nước
về GDPT trong phạm vi các quận, huyện Phòng Giáo dục và Đào tạo cấp huyện quản lý các trường tiểu học, THCS Trưởng Phòng Giáo dục và Đào tạo được cấp bằng tốt nghiệp tiểu học
Trang 40Sơ đồ 2.1 Hệ thống các cơ quan quản lý nhà nước về GDPT
Ghi chú: Quan hệ trực thuộc về tổ chức
Quan hệ chỉ đạo về chuyên môn, nghiệp vụ
Thứ hai, nội dung quản lý nhà nước về giáo dục phổ thông
Chủ thể QLNN sẽ tiến hành các hoạt động sau trong lĩnh vực GDPT:
- Xây dựng và chỉ đạo thực hiện chiến lược, quy hoạch, kế hoạch, chính sách phát triển giáo dục phổ thông;
- Ban hành và tổ chức thực hiện văn bản quy phạm pháp luật về GDPT; ban hành điều lệ nhà trường; ban hành quy định về tổ chức và hoạt động của các cơ sở giáo dục phổ thông;
- Quy định mục tiêu, chương trình, nội dung GDPT; tiêu chuẩn nhà giáo; tiêu chuẩn cơ sở vật chất và thiết bị trường học; việc biên soạn, xuất bản, in
và phát hành sách giáo khoa, giáo trình; quy chế thi cử và cấp văn bằng, chứng chỉ;
- Tổ chức, quản lý việc bảo đảm chất lượng giáo dục và kiểm định chất lượng giáo dục phổ thông;