Phát huy năng lực học sinh trong tiết luyện tập thay thế từ ngữ để liên kết câu

- Năng lực của học sinh là khả năng làm chủ những hệ thống, kiến thức, kĩ năng,thái độ phù hợp với lứa tuổi và vận hành chúng một cách hợp lí vào thực hiệnthành công nhiệm vụ học tập và

-o0o MÃ SKKN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

PHÁT HUY NĂNG LỰC HỌC SINH TRONG TIẾT LUYỆN TẬP THAY THẾ TỪ NGỮ ĐỂ LIÊN KẾT CÂU

Phân môn Cấp học

: Luyện từ và câu : Tiểu học

Năm học 2016 - 2017

I Đặt vấn đề 1

2 Thực trạng của tiết dạy Luyện từ và câu 5

3 Các biện pháp phát huy năng lực cho học sinh 6

I ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Lí do chọn đề tài:

Trong cuộc sống, Tiếng Việt là vốn ngôn ngữ phát triển toàn diện nhất, có khảnăng đáp ứng mọi nhu cầu giao tiếp trong xã hội Tiếng Việt là tiếng nói phổthông của cả nước, có vai trò đặc biệt quan trọng trong cộng đồng người ViệtNam nói chung và trong trường phổ thông nói riêng mà đặc biệt là trường tiểuhọc Bên cạnh đó, Luyện từ và câu là một trong những phân môn quan trọng gópphần hình thành tri thức và kĩ năng diễn đạt cho học sinh ở nhà trường tiểuhọc.Tuy nhiên, việc dạy Tiếng Việt nói chung và phân môn Luyện từ và câu nóiriêng còn nhiều băn khoăn và trăn trở bởi sự diễn đạt trong Tiếng Việt rất phongphú và đa dạng Đặc biệt là làm sao cho học sinh hiểu được nghĩa từ, rồi vậndụng những từ đó để viết thành câu cho đúng, diễn đạt làm sao cho rõ ràng, cáccâu liên kết chặt chẽ quả không phải dễ Mục tiêu của phân môn này cần đạtđược:

- Mở rộng, hệ thống hóa vốn từ và trang bị cho học sinh một số hiểu biết sơ giản về từ, câu và văn bản

- Rèn luyện cho học sinh các kỹ năng dùng từ đặt câu và sử dụng các dấu câu

- Bồi dưỡng cho học sinh thói quen dùng từ đúng, nói viết thành câu; Có ý thức

sử dụng ngôn ngữ vào trong giao tiếp

Sau khi học phân môn này, học sinh sẽ ham học hỏi, vận dụng linh hoạt cáckiến thức Tiếng Việt đã học vào thực tế, các em sẽ chủ động trong cách dùng từ,đặt câu và sẽ không sợ giao tiếp Từ đó, các em sẽ yêu ngôn ngữ Tiếng Việt, yêuquê hương đất nước, con người Việt Nam

Trong thời gian gần đây, giáo dục nước ta đã có nhiều thay đổi Theo thông tư

22, mục tiêu của giáo dục là trong quá trình dạy và học, giáo viên đóng vai trò tổchức, dẫn dắt, hướng dẫn học sinh thực hiện tìm hiểu kiến thức, lấy học sinh làmtrung tâm Giáo viên sẽ đánh giá các em theo sự tiến bộ của học sinh, giúp pháttriển năng lực của các em qua các tiết học

Vậy năng lực là gì? Dạy các bài Luyện từ và câu theo hướng phát triển năng lực là như thế nào?

Sau quá trình tìm hiểu, tôi biết được rằng:

- Năng lực là khả năng mà cá nhân thể hiện khi tham gia một hoạt động nào đó ởmột thời điểm nhất định

- Năng lực của học sinh là khả năng làm chủ những hệ thống, kiến thức, kĩ năng,thái độ phù hợp với lứa tuổi và vận hành chúng một cách hợp lí vào thực hiệnthành công nhiệm vụ học tập và rèn luyện theo yêu cầu.

Bởi thế, người giáo viên khi dạy theo hướng phát triển năng lực cần chú ý để xây dựng bài cho phù hợp:

- Năng lực không chỉ là khả năng tái hiện tri thức, thông hiểu tri thức mà là khảnăng ứng dụng, vận dụng tri thức, kĩ năng học được để giải quyết những vấn đềcủa cuộc sống đang đặt ra cho các em

- Năng lực không chỉ là hệ thống kiến thức, kĩ năng, thái độ mà là sự kết hợp hàihòa của cả ba yếu tố này

- Năng lực được hình thành, phát triển trong quá trình thực hiện các nhiệm vụ học tập ở trong và ngoài lớp học

Chính vì vậy, người giáo viên sẽ:

- Huy động được mọi khả năng của từng học sinh để các em chủ động tự tìm tòi,khám phá kiến thức

- Giúp học sinh tự phát hiện ra các yêu cầu của bài hoặc cùng các bạn trongnhóm, trong lớp dựa vào vốn hiểu biết, kiến thức đã học, tài liệu sưu tầm …đểtìm cách giải quyết vấn đề

- Phát huy vốn hiểu biết sẵn có của mỗi học sinh, khả năng sở trường của các

em, từ đó định hướng các em đến với kiến thức mới nhẹ nhàng, dễ hiểu Chínhđiều này sẽ giúp các em hứng thú trong học tập

Cho nên để dạy tốt, người giáo viên cần chủ động, sáng tạo, luôn biết tôntrọng sự cố gắng, nỗ lực của học sinh Hiểu được tầm quan trọng của tiết Luyện

từ và câu này, giúp các em hiểu sâu nội dung bài đặc biệt biết vận dụng các kiếnthức đó vào văn nói và viết hay trong giao tiếp một cách tự tin, chủ động Chính

vì thế, tôi đã lựa chọn vấn đề để nghiên cứu:

“Phát huy năng lực học sinh trong tiết Luyện tập thay thế từ ngữ để liên kết câu”

2 Mục đích nghiên cứu:

Trong quá trình dạy tiết Luyện từ và câu này, tôi đưa ra được một số biện pháp để phát huy năng lực, vốn kiến thức hiểu biết của học sinh

3 Đối tượng khảo sát, thực nghiệm:

Học sinh lớp 5 trong trường Tiểu học, năm học 2016-2017

4 Phương pháp nghiên cứu:

a Phương pháp phân tích: Phương pháp này tôi sử dụng để:

- Tìm hiểu những quan điểm, lí luận trong các tài liệu khoa học, các văn bản, tàiliệu tập huấn của Bộ, của Ngành có liên quan nội dung dạy môn Tiếng Việt nóichung và phân môn Luyện từ và câu nói riêng.

- Thu thập tài liệu như tìm hiểu sách giáo khoa, sách giáo viên, chuyên san, tạp chí,…

- Thu thập tranh ảnh, vật thật, thông tin các nhân vật, đoạn phim… liên quan đếnnội dung của tiết học

Từ đó, tôi sẽ lựa chọn nội dung dạy học cho phù hợp đối tượng học sinh để đạt được hiệu quả cao trong tiết học

b Phương pháp khảo sát thực tế:

Phương pháp này tôi sử dụng để tìm hiểu, khảo sát khả năng hiểu từ, vận dụng

từ, đặt câu của học sinh trong quá trình học.Từ việc khảo sát tình hình thực tếcủa học sinh, tôi sẽ thu thập các thông tin cần thiết có liên quan đến bài học, vàtôi chủ động chọn ra các nội dung phù hợp, đưa ra phương pháp giảng dạy họcđồng thời dự giờ đồng nghiệp các tiết Luyện từ và câu, so sánh, phân tích, đốichiếu tìm ra cách dạy tốt hơn, hiệu quả nhất với học sinh

c Phương pháp thống kê:

Tôi dùng để tổng hợp các tư liệu đã thu thập được thông qua hoạt động họctập, qua kết quả học sinh đạt được sau tiết học, từ đó tìm ra những ưu điểm haytồn tại để rút kinh nghiệm

d Phương pháp thực nghiệm:

Đây là phương pháp quan trọng nhất Bởi vì thông qua các tiết dạy, ngườigiáo viên kiểm tra những nội dung đó khi cung cấp cho học sinh có phù hợpkhông, đồng thời trong quá trình tiến hành bài giảng thì việc phát huy năng lực,tính chủ động, sáng tạo của học sinh có thể thực hiện được không.Từ đó giáoviên rút ra những nhận xét trong quá trình thực hiện của mình

5 Phạm vi và kế hoạch nghiên cứu:

Từ tháng 9 năm 2016 đến tháng 4 năm 2017

II NỘI DUNG

Trong chương trình tiểu học, Tiếng Việt là một môn học vô cùng quan trọng.Môn Tiếng Việt ở Tiểu học có nhiều phân môn khác nhau, trong đó phân môn

Luyện từ và câu là một phân môn có vai trò đặc biệt Nó bồi dưỡng tâm hồn,

phát triển tư duy ngôn ngữ, rèn kĩ năng nghe, nói và viết, khả năng giao tiếp chohọc sinh Người giáo viên để dạy tốt phân môn này cần nắm bắt được các nộidung sau

1 Chương trình Luyện từ và câu lớp 5:

Bao gồm những nội dung chính như sau:

a Mở rộng vốn từ (18 tiết):

Phần này mở rộng và hệ thống hóa vốn từ ngữ cho học sinh theo các chủ điểm

b Nghĩa của từ (11 tiết):

Phần này cung cấp một số kiến thức sơ giản về lớp từ có quan hệ về ngữ

nghĩa và cách thức sử dụng các lớp từ này Cụ thể là: Từ đồng nghĩa, từ trái nghĩa, từ đồng âm, từ nhiều nghĩa

c Từ loại (5 tiết):

Phần này cung cấp một số kiến thức sơ giản về hai từ loại có tính chất từcông cụ trong hoạt động giao tiếp của người Việt và luyện tập sử dụng hai từ loạinày Cụ thể là: Đại từ - Đại từ xưng hô và Quan hệ từ

g Ôn tập (14 tiết)

Là lớp cuối bậc Tiểu học, phân môn Luyện từ và câu lớp 5 còn có phần ôn tập

hệ thống hóa tất cả các nội dung về từ và câu mà học sinh đã được học

+ Ôn tập về từ loại (1 tiết)

+ Ôn tập về từ và cấu tạo từ (2 tiết)

+ Tổng kết vốn từ (2 tiết)

+ Ôn tập về câu (1 tiết)

+ Ôn tập về dấu câu (8 tiết)

Trong quá trình giảng dạy, tôi đã thực hiện việc phát huy năng lực của học sinh

ở các tiết Tiếng Việt nói chung và các tiết Luyện từ và câu nói riêng Ở

trong phân môn này có rất nhiều mảng kiến thức có thể trao đổi và bàn luậnnhưng tôi chỉ lựa chọn nội dung “Ngữ pháp văn bản” cung cấp cho học sinh về

ba phương tiện liên kết câu cơ bản Đó là: Liên kết các câu trong bài bằng cáchlặp từ ngữ; Liên kết các câu trong bài bằng cách thay thế từ ngữ; Liên kết cáccâu trong bài bằng từ ngữ nối Mặc dù nội dung này số lượng tiết học khôngnhiều nhưng bản thân tôi thấy rằng việc liên kết các câu trong bài rất khó vàcũng rất quan trọng, giúp ích rất nhiều trong quá trình giao tiếp của chúng ta.Chính vì vậy, trong phạm vi của sáng kiến này, tôi sẽ phân tích kĩ một bài dạy:

Đó là bài: “Luyện tập thay thế từ ngữ để liên kết câu”.

2 Thực trạng của việc dạy và học Luyện từ và câu lớp 5:

a Thuận lợi:

- Ban giám hiệu luôn quan tâm tạo mọi điều kiện thuận lợi cho giáo viên và học

sinh về cơ sở vật chất và các điều kiện nhà trường hiện có để giúp giáo viên vàhọc sinh dạy – học tốt

- Giáo viên được trang bị, được mượn các tài liệu liên quan đến môn học ở thư viện nhà trường

- Lớp được trang bị đầy đủ các phương tiện dạy học hiện đại như máy tính, máy chiếu, có thể kết nối mạng internet

- Đa số học sinh có ý thức học tập, ham học hỏi, sôi nổi, yêu thích khám phá, chủ động trong việc sưu tầm tư liệu bài học

- Phụ huynh sẵn sàng ủng hộ giáo viên, hỗ trợ các con trong việc tìm kiếm thôngtin, in ấn tài liệu, kể cả in màu

b Khó khăn:

Luyện từ và câu là phân môn khó dạy đối với không ít giáo viên vì nếu dạychỉ để cung cấp kiến thức cho học sinh thì quá khô khan, buồn, học sinh khônghứng thú tiếp thu kiến thức mới Dạy để học sinh hiểu bài, chỉ thông qua cácthông tin và hình ảnh có ở trong sách giáo khoa thì càng khó tạo được hứng thúcho các em

Để dạy bài Luyện từ và câu này đúng và hay cũng gặp một số khó khăn như:

* Với giáo viên:

- Cần lựa chọn hình thức tổ chức, phương pháp giảng dạy như thế nào cho phùhợp, có hiệu quả mà vẫn thể hiện rõ đặc trưng môn học giúp các em hứng thúvới nội dung kiến thức được học

* Với học sinh:

- Phải sưu tầm nhiều tranh ảnh, tư liệu liên quan đến nội dung bài

- Vốn sống, sự hiểu biết và khả năng diễn đạt của học sinh còn hạn chế

- Thái độ học tập môn này của một số em chưa được tốt

- Số lượng học sinh sử dụng từ đúng, diễn đạt lưu loát không nhiều.

- Khi trình bày một vấn đề, các em thường thiếu tự tin, không dám nêu lên những suy nghĩ của mình như trong bài này các em cần nêu các từ để thay thế,…Cho nên việc chuẩn bị cho một tiết dạy cần rất chi tiết, mất nhiều thời gian vàcần sự phối hợp giữa giáo viên và học sinh Điều đó đòi hỏi người giáo viên cầnhướng dẫn, động viên để các em phát huy và chủ động trong quá trình tìm hiểukiến thức

3 Các biện pháp phát huy năng lực học sinh:

Để dạy một tiết học nói chung, một tiết Luyện từ và câu nói riêng đạt được đúng, đủ mục tiêu và có hiệu quả, người giáo viên cần làm tốt các việc sau:

- Xác định đúng mục tiêu tiết học

- Lựa chọn nội dung dạy học phù hợp

- Lựa chọn phương pháp, hình thức tổ chức phù hợp với các hoạt động của tiết học và phù hợp với các đối tượng học sinh

- Sưu tầm thông tin, tư liệu, lựa chọn phương tiện, đồ dùng cần thiết phục vụ hiệu quả trong bài dạy

- Ứng dụng công nghệ thông tin để soạn giáo án điện tử, hỗ trợ đắc lực cho giáo viên trong quá trình giảng dạy

- Đánh giá quá trình tiếp thu kiến thức của học sinh qua ba mức:

+ Chưa hoàn thành (CHT): Học sinh chưa thực hiện được yêu cầu này

+ Hoàn thành (HT): Học sinh cơ bản hoàn thành được yêu cầu này

+ Hoàn thành tốt (HTT): Học sinh thực hiện tốt yêu cầu này

4 Cách thực hiện:

Với bài: Luyện tập thay thế từ ngữ để liên kết

câu 4.1 Chuẩn bị của giáo viên:

a Xác định đúng mục tiêu bài:

Mục tiêu của bài thường được thể hiện ở 3 nội dung: kiến thức, kĩ năng,thái độ Và mỗi hoạt động của bài cũng có mục tiêu riêng nằm trong mục tiêuchung toàn bài Việc dạy học phải bám sát mục tiêu, từ đó giáo viên mới chọnlựa đúng cho hình thức, phương pháp thì bài giảng mới có hiệu quả

Cụ thể, mục tiêu của bài: Luyện tập thay thế từ ngữ để liên kết câu

1 Kiến thức: Hiểu và nhận biết được về biện pháp thay thế từ ngữ để liên kết câu

2.Kĩ năng: Biết sử dụng biện pháp thay thế từ ngữ để liên kết câu

3.Thái độ: Yêu thích ngôn ngữ Tiếng Việt;

Có ý thức vận dụng các từ ngữ một cách linh hoạt trong đặt câu, viết đoạn văn

b Xác định nội dung trọng tâm của bài:

Có thể nói, nội dung bài này rất khó, dữ kiện của bài liên quan đến lịch sửcủa nước ta ở giai đoạn trước, có rất nhiều các nhân vật lịch sử, tấm gương hiếuhọc được nói đến.Chính vì vậy, cần lựa chọn nội dung nào, nhân vật nào chođúng trọng tâm nội dung của bài, gần gũi để từ đó giáo viên nên khai thác, mởrộng đến đâu để giúp học sinh dễ tiếp thu mà không mang tính áp đặt, gây nặng

Bài tập này mới chỉ dừng lại ở mức độ nhận diện nên không gây khó khăn quáđối với các em

Bài 2 : Thay thế những từ ngữ bị lặp lại trong hai đoạn văn bằng đại từ hoặc từ

ngữ đồng nghĩa:

Giáo viên: Tạo phiếu học tập để học sinh có thể làm và thay thế các từ ngữ bị lặpbằng các từ ngữ khác mà vẫn chỉ nhân vật đó

Bài tập này yêu cầu ở mức độ cao hơn, đó là các em phải hiểu và biết vậndụng, tự điền từ cho thích hợp nên tôi phát huy năng lực các em qua hình thứcnhóm, để các em hỗ trợ cho nhau.

Bài 3: Viết đoạn văn có sử dụng phép thay thế để liên kết câu có nói về những

tấm gương hiếu học

Giáo viên cần:

- Giúp học sinh hiểu được thế nào là hiếu học?

- Sưu tầm tranh ảnh về các tấm gương hiếu học (thời xưa và hiện nay) sau đó mới tổ chức học sinh viết đoạn văn

- Đưa ra một số tấm gương hiếu học tiêu biểu của lớp mình

Còn bài tập 3 này, tôi sẽ yêu cầu các mức độ từ dễ đến khó để học sinh có thể đạt được:

+ Những học sinh học chưa thật tốt thì tôi chỉ yêu cầu các em thay thế được ít nhất 2 từ ngữ cho nhân vật được nói đến

+ Những học sinh có khả năng, năng lực thì tôi chỉ yêu cầu các em thay thếđược ít nhất 3 từ ngữ cho nhân vật được nói đến và diễn đạt cần phù hợp và lưuloát

Như vậy, việc chuẩn bị về nội dung với các mức độ yêu cầu cùng với hìnhthức và phương pháp dạy học như trên sẽ giúp tôi thực hiện tốt tiết dạy để pháthuy năng lực của học sinh

d Soạn bài cụ thể trên phần mềm Powerpoint

4.2 Chuẩn bị của học sinh:

Trên cơ sở chuẩn bị của mình, giáo viên phải nhắc học sinh những việc cần làm để chuẩn bị cho tiết học:

- Học sinh đọc kĩ thông tin và yêu cầu trong sách giáo

khoa - Sử dụng vốn kiến thức hiểu biết của mình

- Sưu tầm tài liệu liên quan đến nhân vật, nội dung được nói đến trong bài

Vì một tuần có hai tiết Luyện từ và câu (thứ ba – thứ năm) nên thông thườngviệc chuẩn bị của học sinh sẽ được tiến hành sau khi bài Luyện từ và câu ngàythứ năm kết thúc Giáo viên sẽ dặn dò học sinh chuẩn bị đồ dùng học tập và nội

dung có liên quan tới bài học của hai bài tuần sau Như vậy, các em sẽ có thờigian dài vào ngày cuối tuần để sưu tầm tài liệu, thông tin.

Việc sưu tầm tư liệu có thể là cá nhân thực hiện hoặc là làm theo nhóm tùynội dung từng bài, tùy vào năng lực của mỗi học sinh và điều kiện gia đình củacác em Giáo viên sẽ thống nhất ngày nộp tài liệu hoặc thu thập tài liệu của họcsinh trước ngày học bài đó Học sinh ngồi cùng bàn hoặc cùng nhóm sẽ chủđộng kiểm tra, báo cáo với giáo viên về sự chuẩn bị đồ dùng hỗ trợ cho bài học

Từ đó, nếu cá nhân, nhóm nào làm tốt thì giáo viên tuyên dương, động viên, cònnếu chưa tốt thì giáo viên nhắc nhở kịp thời

Tư liệu học sinh sưu tầm cần có định hướng để tránh việc nội dung bị lặplại, có rất nhiều thông tin không phù hợp vì thế giáo viên phải kiểm tra, lựa chọncác thông tin, tư liệu phù hợp với nội dung bài, với trình độ kiến thức của họcsinh, thời gian của tiết hoc

Đối với bài Luyện tập thay thế từ ngữ để liên kết câu, những thông tin,

câu chuyện về Phù Đổng Thiên Vương hay Bà Triệu thì rất nhiều như: tên gọi,cuộc đời … Nhưng giáo viên sẽ chọn lọc những thông tin cần thiết, phục vụ chobài học như: tên gọi, quê quán,… và những từ có thể thay thế cho các nhân vậtnhằm để liên kết câu

Bởi vậy, học sinh đã sưu tầm được rất nhiều tư liệu, thông tin, tranh ảnhphục vụ rất hiệu quả cho tiết học

4.3 Tiến trình thực hiện tiết dạy:

4.3.1 Kiểm tra bài cũ:

Trong tiết này, tôi không kiểm tra bài cũ với nội dung kiến thức là mở rộngvốn từ “Truyền thống” mà thay vào đó tôi kiểm tra nhanh học sinh về kiến thức

đã học qua hai câu hỏi:

+ Nêu các cách để liên kết các câu trong bài?

+ Khi các câu trong đoạn cùng nói về một đối tượng, để thay thế các từ ngữ dùng ở câu trước, ta cần lưu ý điều gì?

Qua việc kiểm tra nhanh, tôi sẽ nắm bắt được các em có nhớ kiến thức củabài trước không? Vì đây là bài Luyện tập thay thế từ ngữ để liên kết câu, tức làcác em đã hiểu thế nào là liên kết câu bằng cách thay thế từ và trong bài này các

em sẽ được vận dụng, thực hành nhiều hơn Bởi vậy, phần kiểm tra bài cũ sẽ gắnkết với nội dung bài mới hơn

4.3.2 Các hoạt động chính:

Học sinh được vận dụng, thực hành cách liên kết câu qua ba bài tập:

a, Bài 1: Tìm từ ngữ được thay thế cho nhân vật Phù Đổng Thiên Vương (Thánh Gióng)? Cách thay thế đó có tác dụng gì ?

Mục tiêu: Rèn kĩ năng nhận biết từ ngữ được sử dụng để thay thế trong đoạn văn