Từ ngữ công giáo trong các bản kinh nguyện của các giáo phận dòng tại việt nam

Trong bối cảnh các nghiên cứu về từ ngữ Công giáo tại Việt Nam còn rất ít ỏi, đề tài Từ ngữ Công giáo trong các bản kinh nguyện của các Giáo phận Dòng tại Việt Nam, không chỉ cho các kết

VIỆN HÀN LÂMKHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

VŨ VĂN KHƯƠNG

TỪ NGỮ CÔNG GIÁO TRONG CÁC BẢN KINH NGUYỆN

CỦA CÁC GIÁO PHẬN DÒNG TẠI VIỆT NAM

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC

HÀ NỘI, 2020

VIỆN HÀN LÂMKHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

VŨ VĂN KHƯƠNG

TỪ NGỮ CÔNG GIÁO TRONG CÁC BẢN KINH NGUYỆN

CỦA CÁC GIÁO PHẬN DÒNG TẠI VIỆT NAM

Ngành: Ngôn ngữ Việt Nam

Mã số: 9.22.01.02

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Công Đức

HÀ NỘI, 2020

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài 2

2.1 Mục đích nghiên cứu 2

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

3 Đối tượng, phạm vi và ngữ liệu nghiên cứu 3

3.1 Đối tượng nghiên cứu 3

3.2 Phạm vi nghiên cứu 4

3.3 Ngữ liệu nghiên cứu 4

4 Phương pháp nghiên cứu của đề tài 8

5 Đóng góp mới về khoa học của luận án 9

6 Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của luận án 10

6.1 Ý nghĩa lí luận: 10

6.2 Ý nghĩa thực tiễn: 10

7 Cấu trúc luận án 11

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 12

1.1 Đặt vấn đề 12

1.2 Tổng quan tình hình nghiên cứu 12

1.2.1 Các nghiên cứu từ ngữ Công giáo trên thế giới 13

1.2.2 Các nghiên cứu từ ngữ Công giáo trong nước 20

1.3 Cơ sở lí thuyết của việc nghiên cứu các từ ngữ Công giáo trong các bản kinh nguyện của các Giáo phận Dòng tại Việt Nam 24

1.3.1 Mối quan hệ hữu cơ giữa ngôn ngữ và tôn giáo 24

1.3.2 Định vị lớp từ vựng Công giáo trong từ vựng tiếng Việt 26

1.3.3 Quan niệm về con đường hình thành và phát triển từ vựng tiếng Việt 28

1.3.4 Quan niệm về tiếp xúc ngôn ngữ và vay mượn trong ngôn ngữ 32

1.3.5 Quan niệm về từ và ngữ 33

1.3.6 Quan niệm về nghĩa của từ và sự phát triển nghĩa của từ 37

1.3.7 Lí thuyết định danh 38

1.3.8 Sơ lược về Công giáo và Công giáo tại Việt Nam 39

1.3.9 Công giáo với văn hóa Việt 40

1.4 Tiểu kết 42

Chương 2 CON ĐƯỜNG HÌNH THÀNH TỪ NGỮ CÔNG GIÁO TRONG CÁC BẢN KINH NGUYỆN CỦA CÁC GIÁO PHẬN DÒNG TẠI VIỆT NAM 44

2.1 Đặt vấn đề 44

2.2 Con đường vay mượn từ ngữ Công giáo nước ngoài 45

2.2.1 Lí do của việc vay mượn từ vựng Công giáo nước ngoài 45

2.2.2 Nguồn gốc các từ ngữ Công giáo vay mượn 46

2.2.3 Cách thức tiếp nhận từ ngữ Công giáo vay mượn 60

2.3 Con đường tự tạo các từ ngữ mới 66

2.3.1 Cách dùng hình thức mới để diễn đạt một nghĩa mới 66

2.3.2 Cách dùng hình thức có sẵn để diễn đạt một nghĩa mới 70

2.4 Tiểu kết 73

Chương 3 ĐẶC ĐIỂM CẤU TRÚC VÀ NGỮ NGHĨA CỦA CÁC TỪ NGỮ CÔNG GIÁO TRONG CÁC BẢN KINH NGUYỆN CỦA CÁC GIÁO PHẬN DÒNG TẠI VIỆT NAM 75

3.1 Đặt vấn đề 75

3.2 Đặc điểm cấu trúc của các từ ngữ Công giáo trong các bản kinh nguyện của các Giáo phận Dòng tại Việt Nam 75

3.2.1 Đặc điểm từ đơn Công giáo 77

3.2.2 Đặc điểm từ ghép Công giáo 82

3.2.3 Đặc điểm các tổ hợp định danh Công giáo 88

3.3 Đặc điểm ngữ nghĩa của các từ ngữ Công giáo trong các bản kinh nguyện của các Giáo phận Dòng tại Việt Nam 93

3.3.1 Các đặc trưng cơ bản làm cơ sở định danh của từ ngữ Công giáo 94

3.3.2 Đặc điểm phân loại theo phạm trù ngữ nghĩa của từ ngữ Công giáo 103

3.4 Tiểu kết 114

Chương 4 TỪ NGỮ CÔNG GIÁO TRONG ĐỜI SỐNG TIẾNG VIỆT 116

4.1 Đặt vấn đề 116

4.2 Các tác động Việt hóa lớp từ ngữ Công giáo vay mượn 116

4.2.1 Ảnh hưởng của cấu trúc tiếng Việt đến các từ ngữ Công giáo vay mượn về mặt ngữ âm và chữ viết 117

4.2.2 Ảnh hưởng của cấu trúc tiếng Việt đến các từ ngữ Công giáo vay mượn về mặt ngữ nghĩa 119

4.3 Sự tham gia vào tiếng Việt toàn dân của các từ ngữ Công giáo thể hiện qua văn học Việt Nam 121

4.3.1 Sự tham gia vào tiếng Việt toàn dân của các từ ngữ Công giáo thể hiện qua tục ngữ, ca dao tiếng Việt 121

4.3.2 Sự tham gia vào tiếng Việt toàn dân của các từ ngữ Công giáo thể hiện qua văn học viết 128

4.4 Tiểu kết 141

KẾT LUẬN 143

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ 151

TÀI LIỆU THAM KHẢO 152

PHỤ LỤC 164

DANH MỤC NGUỒN NGỮ LIỆU NGHIÊN CỨU

(Các bản kinh nguyện của các Giáo phận Dòng tại Việt Nam)

KÍ HIỆU SỐ

(trong các tríchdẫn của luận án)

1 Bản kinh tụng đọc toàn niên, 1865, tái bản 2007 I

2 Toàn Niên Kinh Nguyện Địa Phận Dòng Thánh II

Đaminh, Nhà Thiện bản Đaminh, 1953

3 Toàn Niên Kinh Nguyện, Giáo phận Bùi Chu, 1956 III

4 Sách Kinh Địa Phận Hải Phòng, Hòn Gai, 1958 IV

5 Sách Kinh Địa Phận Hải Phòng, Bùi Chu, Thái Bình, V

Mẫu Tâm thư quán, 1970

7 Kinh Bản Công Giáo Giáo Phận Bắc Ninh, Toà VII

DANH MỤC CÁC TÁC PHẨM VĂN CHƯƠNG

(Ngữ liệu nghiên cứu trong chương 4)

khách má hồng

DANH MỤC BẢNG BIỂU CỦA LUẬN ÁN

1 Bảng 2.1 Tỉ lệ các tương đương dịch từ ngữ Công giáo 65

La Tinh – Việt

3 Bảng 3.2 Số lượng từ đơn một âm tiết và từ đơn đa âm 79

tiết

Từ loại của từ đơn Công giáo trong các bản

4 Bảng 3.3 kinh nguyện của các Giáo phận Dòng tại 80

Việt Nam

Phân loại từ đơn Công giáo trong các bản

5 Bảng 3.4 kinh nguyện của các Giáo phận Dòng tại 81

Việt Nam dưới góc độ nguồn gốc thành phầncấu tạo

Đặc điểm chung của các từ ghép Công giáo

6 Bảng 3.5 trong các bản kinh nguyện của các Giáo 82

phận Dòng tại Việt Nam

7 Bảng 3.6 Số lượng và tỉ lệ từ ngữ Công giáo theo 104

phạm trù ngữ nghĩa

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Ngôn ngữ và tôn giáo là hai tính chất đặc trưng của xã hội loài người, có mốiliên hệ hữu cơ mật thiết với nhau Tôn giáo nào cũng cần phải truyền bá các giáothuyết, tư tưởng, nên ngôn ngữ trở thành công cụ không thể thiếu Ngược lại, nhờtham gia vào công tác truyền bá giáo nghĩa mà ngôn ngữ được bảo tồn, phong phú

và phát triển Sự ảnh hưởng qua lại giữa ngôn ngữ và tôn giáo sâu đậm đến nỗi giớiNgôn ngữ học phương Tây cho rằng: “Nếu lựa chọn một nhân tố xã hội có thể làmnảy sinh ra những ảnh hưởng sâu sắc nhất đối với lịch sử ngôn ngữ, và ngược lạicũng chịu ảnh hưởng nhất định của ngôn ngữ thì đó chính là tôn giáo.” [126, tr.303]Cho nên, việc nghiên cứu ngôn ngữ tôn giáo là cần thiết và luôn hứa hẹn nhữngkhám phá hữu ích

Theo số liệu của Tổng cục thống kê năm 2009, Phật giáo và Công giáo là haitôn giáo lớn nhất nước với số tín đồ lần lượt là 6.802.318 và 5.677.086 người [5,tr.281] Mỗi tôn giáo, theo cách thế của mình, đều có những đóng góp mang dấu ấnriêng cho văn hóa–xã hội Việt Nam Phật giáo phát sinh từ Ấn Độ rồi truyền vàoViệt Nam theo hai ngả: Nam Tông qua Thái Lan, Bắc Tông qua Trung Quốc, nênmang nhiều nét đặc trưng Á Đông Công giáo khởi phát từ Trung Á, phát triểnmạnh ở châu Âu rồi sau đó trở lại Á châu và vào Việt Nam, nên mang nhiều màusắc của văn minh phương Tây Bên cạnh sự ảnh hưởng của Khổng giáo và Lão giáotrong một quá trình lịch sử lâu dài, Phật giáo và Công giáo là hai tôn giáo tác độngvào xã hội-văn hóa Việt Nam đến tận thời hiện đại Sự tác động này góp phần làmgiàu nền văn hóa bản địa và làm nên bộ mặt văn hóa-xã hội Việt Nam ngày nay vừa

có những giá trị Á Đông bền vững, vừa có khả năng dễ dàng tiếp cận, tiếp thu cácgiá trị văn hóa-văn minh phương Tây Hiện trạng này làm nên lí do quan trọng chocác nghiên cứu về tôn giáo tại Việt Nam nói chung, các giá trị ảnh hưởng đến vănhóa-xã hội của tôn giáo nói riêng, mà trong đó không thể không đề cập đến lĩnh vực

ngôn ngữ tôn giáo Tuy nhiên, tình hình chung cho thấy, lĩnh vực nghiên cứu nàytại Việt Nam chưa được chú ý thỏa đáng, nhất là với Công giáo Trong khi đó, tôngiáo này có những đóng góp khả dĩ cho tiếng Việt, đặc biệt được coi là có công lớntrong việc tạo ra chữ Quốc ngữ Cho nên, việc nghiên cứu từ ngữ Công giáo tạiViệt Nam chắc chắn sẽ mang lại những khám phá hữu ích, không chỉ để hiểu tôngiáo này hơn, nhưng còn thấy được sự phát triển của một bộ phận tiếng Việt, vì từngữ Công giáo tại Việt Nam cũng là một phần của từ ngữ Việt Nam.

Tuy nhiên, từ ngữ Công giáo tại Việt Nam là một phạm trù lớn Chúng tôi lựachọn phạm trù nhỏ hơn nhưng quan trọng trong đời sống tôn giáo, là từ ngữ trongkinh nguyện, cụ thể là trong các bản kinh nguyện của các Giáo phận Dòng tại ViệtNam Qua khảo sát sơ bộ trước khi lựa chọn đề tài, chúng tôi nhận thấy các từ ngữCông giáo trong kinh nguyện vừa là các khái niệm giáo lí, thần học…có thể có vaitrò như các thuật ngữ, vừa có những đơn vị từ ngữ sử dụng trong đời sống thôngthường; vừa có những từ ngữ mang dấu vết lịch sử thời kì đầu chữ Quốc ngữ, vừa

có những từ ngữ hiện đại… Lớp từ ngữ này, có thể nói, là hình ảnh khá đầy đủ cácđặc trưng của từ ngữ Công giáo tại Việt Nam Trong bối cảnh các nghiên cứu về từ

ngữ Công giáo tại Việt Nam còn rất ít ỏi, đề tài Từ ngữ Công giáo trong các bản

kinh nguyện của các Giáo phận Dòng tại Việt Nam, không chỉ cho các kết quả

nghiên cứu về đặc điểm từ ngữ Công giáo trong kinh nguyện giúp cho việc hiểubiết và sử dụng kinh nguyện Công giáo; nhưng đồng thời có thể đạt được các kếtquả nghiên cứu về đặc điểm của từ ngữ Công giáo tại Việt Nam nói chung, gópphần hướng tới việc chuẩn hóa từ ngữ Công giáo tiếng Việt, đáp ứng nhu cầu tìmhiểu, phát triển các tôn giáo phù hợp với chính sách tôn giáo tại Việt Nam

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

2.1 Mục đích nghiên cứu

Đề tài Từ ngữ Công giáo trong các bản kinh nguyện của các Giáo phận Dòng

tại Việt Nam có mục đích xác định và làm rõ các từ ngữ Công giáo trong các bản

kinh nguyện của các Giáo phận Dòng tại Việt Nam với các mục tiêu cụ thể như:

- Tìm hiểu con đường hình thành các từ ngữ Công giáo nghiên cứu, từ đó góp phần xác lập con đường hình thành lớp từ ngữ Công giáo nói chung tại Việt Nam.

- Mô tả các đặc điểm ngôn ngữ học của các từ ngữ Công giáo trong các bản kinh nguyện của các Giáo phận Dòng tại Việt Nam

- Tìm hiểu khả năng hội nhập vào tiếng Việt toàn dân của lớp từ ngữ Cônggiáo tại Việt Nam thông qua việc nghiên cứu hoạt động của các từ ngữ Công giáotrong các bản kinh nguyện của các Giáo phận Dòng tại Việt Nam trong một số tácphẩm văn học Việt Nam

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích trên, luận án có những nhiệm vụ sau:

- Tổng quan tình hình nghiên cứu từ ngữ Công giáo trong và ngoài nước nóichung, tình hình nghiên cứu từ ngữ Công giáo trong kinh nguyện, nhất là trongkinh nguyện của các Giáo phận Dòng tại Việt Nam nói riêng

- Xác lập cơ sở lý luận cho luận án, gồm những vấn đề như: Mối quan hệgiữa ngôn ngữ và tôn giáo, từ ngữ và các đặc điểm về từ ngữ vay mượn ,…

- Khảo sát các đơn vị ngôn ngữ trong các bản kinh nguyện của các Giáo phậnDòng tại Việt Nam và xác định các đơn vị từ vựng Công giáo

- Phân loại và mô tả các đặc điểm ngôn ngữ của các đơn vị từ ngữ Công giáo trong các bản kinh nguyện của các Giáo phận Dòng tại Việt Nam

- Tìm hiểu khả năng hoạt động của lớp từ ngữ Công giáo trong các bản kinhnguyện của các Giáo phận Dòng tại Việt Nam trong một số sáng tác văn học dângian và một số tác phẩm văn chương Việt Nam

3 Đối tượng, phạm vi và ngữ liệu nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là các từ ngữ Công giáo trong các bản kinh nguyện của các Giáo phận Dòng tại Việt Nam

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Xuất phất từ quan điểm của ngành Từ vựng học truyền thống, luận án nghiêncứu các từ ngữ Công giáo trong các bản kinh nguyện của các Giáo phận Dòng tạiViệt Nam dưới các phương diện chính như: Sự hình thành và tiếp nhận, các đặcđiểm cấu trúc, ngữ nghĩa và hoạt động của các từ ngữ Công giáo trong đời sốngtiếng Việt… Cụ thể, luận án nghiên cứu con đường hình thành các từ ngữ Cônggiáo trong các bản kinh nguyện của các Giáo phận Dòng tại Việt Nam Việc tiếpnhận các từ ngữ Công giáo gốc Ấn Âu diễn ra như thế nào, chịu những tác độngbiến đổi gì Nghiên cứu đặc điểm cấu trúc và ngữ nghĩa của các từ ngữ Công giáokhông chỉ cho thấy những đặc điểm chung của từ ngữ tiếng Việt, nhưng còn cónhững đặc trưng riêng của lớp từ này, qua đó làm nỗi bật sự khác biệt trong mốitương quan với tiếng Việt nói chung và với các biệt ngữ khác, cụ thể là biệt ngữPhật giáo nói riêng Dưới cái quan điểm về mối quan hệ hữu cơ giữa ngôn ngữ vàtôn giáo, nghiên cứu hoạt động của từ ngữ Công giáo trong đời sống tiếng Việtthông qua các bản kinh nguyện Dòng tại Việt Nam, biểu thị qua một số sáng tácdân gian và văn chương Việt Nam, cho thấy mối tương quan qua lại giữa của nhómbiệt ngữ Công giáo với tiếng Việt toàn dân trong đời sống tiếng Việt

3.3 Ngữ liệu nghiên cứu

Để có nhận xét cách đầy đủ tình hình ngôn ngữ trong một tôn giáo, người tacần nghiên cứu ngôn ngữ trong nhiều phạm vi khác nhau Cụ thể với Công giáo,người ta phải nghiên cứu ngôn ngữ của Thánh Kinh, ngôn ngữ của Thần học, ngônngữ của Phụng vụ, ngôn ngữ của kinh nguyện, ngôn ngữ của Triết học Công giáo…với khối tư liệu rất lớn Chúng tôi nhận thấy kinh nguyện chiếm vị trí quan trọngtrong các tư liệu trên Kinh nguyện Công giáo không chỉ đơn thuần thực hiện chứcnăng cầu nguyện vốn có, nhưng thường hàm chứa nội dung Kinh Thánh, Giáo lý,Giáo luật nên còn mang giá trị giáo dục đức tin và đời sống tôn giáo Vì thế, kinhnguyện Công giáo vừa mang tính chất thánh thiêng khi khi thực hành chức năngcầu nguyện, vừa mang tính chất thực tiễn khi thực hiện chức năng giáo dục Do đó,

chúng rất gần gũi và thiết yếu trong đời sống tín hữu Xét về mặt ngôn ngữ, từ ngữtrong kinh nguyện Công giáo có thể phản ánh tương đối đầy đủ khuôn mặt ngônngữ của cộng đồng tôn giáo này.

Hiện nay, năm 2020, Việt Nam có 27 giáo phận Công giáo Do đặt dưới sự coisóc của các linh mục dòng thánh Đa Minh từ năm 1757, nên các giáo phận: HảiPhòng, Bùi Chu, Bắc Ninh, Thái Bình, Lạng Sơn được gọi là các giáo phận thuộcdòng thánh Đa Minh và gọi tắt là các Giáo phận Dòng Mảnh đất của các giáo phậnnày được coi là nôi khai sinh của Công giáo tại Việt Nam, phát triển rất mạnh trongnhững năm trước biến cố di cứ 1954, tạo nên những nét văn hoá Công giáo phongphú Các bản kinh nguyện hiện nay tại Việt Nam thường được hình thành trongcộng đồng Công giáo các giáo phận này

Chính vì thế, luận án lựa chọn các bản kinh nguyện của các giáo phận kể trênlàm tư liệu nghiên cứu

Thuật ngữ “bản kinh” được sử dụng theo cách gọi của cuốn kinh nguyện xuấtbản đầu tiên (năm 1865) với tên gọi “Bản kinh tụng đọc toàn niên” tương đươngvới cách gọi thuần Việt “Sách kinh đọc quanh năm” sau này Như thế, “bản kinh”được hiểu là “sách kinh” như từ ngữ các xuất bản sau đó sử dụng

Đặc điểm tư liệu các bản kinh nguyện được

chọn nghiên cứu như sau:

- Bản Kinh Tụng Đọc Toàn Niên xuất bản năm

1865, là cuốn sách kinh in bản gỗ cổ nhất, dày 413

trang, được Linh mục Nguyễn Hưng phục nguyên

năm 2007, mất vài trang không đáng kể Bản kinh

này rất quan trọng cho việc nghiên cứu các kinh cũ

trước khi có sự thống nhất và hiệu chỉnh kinh của

Hội Đồng Kinh năm 1924 Đây cũng là bản kinh có giá trị cho việc nghiên cứu các

từ ngữ lịch sử của lớp từ vựng Công giáo tại Việt Nam nói riêng và tiếng Việt nóichung

- Bản Toàn Niên Kinh Nguyện

Địa Phận Dòng Thánh Đaminh, Nhà

Thiện bản Đaminh xuất bản năm 1953

tại Hà Nội Sách dày 442 trang

- Cuốn Toàn Niên Kinh Nguyện

của Giáo phận Bùi Chu xuất bản năm

Chu, Thái Bình, in năm

1970 tại Gia Định,dày

384 trang

- Sách Kinh Giáo

Phận Bùi Chu, dày 200

trang, được Đức giám

mục J.M Vũ Duy Nhất chuẩn in (imprimatur) năm 1983, do Tòa giám mục Bùi Chu phát hành nội bộ.

- Cuốn Kinh Bản Công Giáo Giáo Phận Bắc Ninh in năm 1992 dày 279 trang,

do Tòa giám mục Bắc Ninh xuất bản theo giấy phép xuất bản số 54/CXB cấp ngày23/3/1992

- Bản Toàn Niên Kinh Nguyện Giáo Phận Hải Phòng, dày 308 trang, do Tòa

giám mục Hải Phòng in năm 2010

- Sách Kinh của Giáo phận Lạng Sơn – Cao Bằng dày 32 trang, là bản phôtô

lưu hành nội bộ, không có năm xuất bản

Tiêu chí lựa chọn những bản kinh làm tư liệu nghiên cứu là vừa phản ánh sự

phát triển của từ ngữ Công giáo trong kinh nguyện về mặt lịch đại: Từ Bản kinh

tụng đọc toàn niên in năm 1865 là bản kinh được in đầu tiên sau khi có tên gọi

Giáo phận Dòng (năm 1757) mà chúng tôi hiện sưu tập được, cho đến bản Toàn

niên kinh nguyện xuất bản năm 2010 là bản mới nhất; vừa phản ánh cục diện từ ngữ

Công giáo trong kinh nguyện hiện nay của đủ các Giáo phận Dòng mà nay đã chiatách độc lập

Để nghiên cứu hoạt động của từ ngữ Công giáo trong đời sống tiếng Việt,(thông qua nghiên cứu các từ ngữ Công giáo trong các bản kinh nguyện của cácGiáo phận Dòng tại Việt Nam), tác giả lựa chọn các cứ liệu tục ngữ, ca dao và văn

học viết để chứng minh luận điểm của luận án Về tư liệu văn học viết, đề cao tính

“phi biệt ngữ hoá” các từ ngữ Công giáo, tác giả cố gắng lựa chọn các sáng tác mà

từ ngữ Công giáo phải được sử dụng trong ngữ cảnh giao tiếp đời thường, khôngtrực tiếp nói đến đề tài Công giáo hoặc được viết dành riêng cho người Công giáo.Trong khi các tác phẩm viết liên quan đến bối cảnh Công giáo tại Việt Nam khôngnhiều, chúng tôi chọn lựa được 12 sáng tác đáp ứng các tiêu chí đặt ra Số tác phẩmnày chưa phải là nhiều nhưng có nội dung phản ánh trải dài từ trước Cách mạngtháng Tám đến thời kỳ Đổi mới; từ bối cảnh đời sống nông thôn ra đến thành thị; từpham vi giao tiếp của người nông dân đến phạm vi giao tiếp của giới trí thức…Đó

là các tác phẩm Dì Hảo, Đời thừa, Nỗi truân chuyên của khách mà hồng, Tư cách

mõ của Nam Cao; Tiểu thuyết Bỉ vỏ, truyện ngắn Một tuổi thơ văn, Những ngàythơ ấu của Nguyên Hồng; Truyện ngắn Cha và con và…, Thời gian của người,Xung đột, Nằm vạ, tuỳ bút Đi tìm cái tôi đã mất của Nguyễn Khải

4 Phương pháp nghiên cứu của đề tài

Với đối tượng, giới hạn, phạm vi và mục đích như trên, công việc nghiên cứucủa đề tài Từ ngữ Công giáo trong các bản kinh nguyện của các Giáo phận Dòng tạiViệt Nam được triển khai như sau:

Trước tiên, chúng tôi khảo sát, xác định các đơn vị từ vựng là từ ngữ Cônggiáo phân biệt với các lớp từ ngữ khác Sau đó, tác giả phân loại và mô tả các đặcđiểm ngôn ngữ học của các đơn vị này Cuối cùng, luận án nghiên cứu sự hoạt độngcủa lớp từ ngữ này trong tiếng Việt nói chung

Để thực hiện được nhiệm vụ nghiên cứu, luận án sử dụng các phương pháp vàthủ pháp nghiên cứu chuyên biệt chủ yếu sau:

1) Phương pháp khảo sát văn bản: Phương pháp này có mục đích thu thập các

từ ngữ Công giáo được sử dụng trong các văn bản tư liệu, làm đối tượng nghiêncứu của luận án

2) Phương pháp miêu tả ngôn ngữ học để tìm hiểu, phân loại và miêu tả các từngữ Công giáo trong các bản kinh nguyện Trong đó, chúng tôi chủ yếu sử dụng các thủ pháp sau:

+ Thủ pháp phân tích chức năng: Để xác định nghĩa của các đơn vị từ vựng trong bối cảnh / ngữ cảnh cụ thể

+ Thủ pháp phân tích cấu trúc: Để làm rõ vấn đề cấu tạo của các đơn vị từ ngữCông giáo được nghiên cứu

+ Thủ pháp phân tích thành tố nghĩa: Để khảo sát ngữ nghĩa của các nhóm từtrong lớp từ ngữ Công giáo

+ Thủ pháp thống kê và phân loại: Nhằm phân loại các đơn vị có chung đặcđiểm để nghiên cứu thành đặc điểm chung của từng nhóm từ ngữ, sau đó đưa ra tỉ

lệ thống kê để đánh giá khả năng tạo sinh từ ngữ Công giáo trong mối tương quanvới từ ngữ toàn dân.thống kê các đơn vị từ ngữ Công giáo và phân loại các đơn vịnày theo các tiêu chí ngôn ngữ học

+ Thủ pháp phân tích quy chiếu: Để kết nối các biểu thức từ ngữ khác nhau cùng quy chiếu một thực thể

5 Đóng góp mới về khoa học của luận án

- Thông qua việc nghiên cứu các từ ngữ mang nội dung ý nghĩa có tính hệthống, được sử dụng trong cộng đồng Công giáo tại Việt Nam, luận án xác định cótồn tại lớp từ ngữ Công giáo trong tiếng Việt; đồng thời, làm rõ hệ thống từ ngữCông giáo so với từ ngữ tôn giáo khác

- Khảo sát, miêu tả và phân tích các đơn vị từ vựng được xác định là các từngữ Công giáo, luận án tìm ra các con đường hình thành, chỉ ra cơ chế tạo sinh (đặcđiểm cấu trúc) của lớp từ ngữ Công giáo trong các bản kinh nguyện của các Giáophận Dòng tại Việt Nam nói riêng và lớp từ ngữ Công giáo trong tiếng Việt nóichung Luận án cũng góp phần làm rõ các đặc điểm Việt hóa các từ ngữ Công giáovay mượn trong tiếng Việt

- Qua việc nghiên cứu hoạt động của từ ngữ Công giáo trong đời sống tiếngViệt thông qua một số sáng tác dân gian và văn chương, luận án đánh giá mối

tương quan hữu cơ giữa Công giáo với nền văn hóa – xã hội tại Việt Nam được biểu hiện qua ngôn ngữ

- Cuối cùng, luận án đóng góp thêm một nghiên cứu cụ thể cho ngành Việt ngữ học, theo như chuyên ngành của luận án

6 Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của luận án

6.1 Ý nghĩa lí luận:

- Nghiên cứu đặc điểm từ ngữ Công giáo trong các bản kinh nguyện của cácGiáo phận Dòng tại Việt Nam góp phần bổ sung những vấn đề mang tính lý luậncủa Ngôn ngữ học qua một ngữ liệu cụ thể; góp phần làm rõ các đặc điểm về conđường hình thành, cấu trúc, ngữ nghĩa của lớp từ ngữ Công giáo, cùng sự vận động của chúng trong hệ thống từ vựng tiếng Việt

6.2 Ý nghĩa thực tiễn:

- Luận án là một nghiên cứu chuyên ngành về mặt ngôn ngữ trong lãnh vực tôn giáo, cụ thể là Công giáo tại Việt Nam

- Trên cơ sở khảo sát, miêu tả và phân tích lớp từ ngữ Công giáo trong tư cách

là biệt ngữ, luận án đóng góp thêm một nghiên cứu cụ thể về biệt ngữ nói chung và biệt ngữ Công giáo nói riêng cho Việt ngữ học

- Các kết quả nghiên cứu của luận án có thể phục vụ cho công tác nghiên cứu tôn giáo nói chung và ngôn ngữ Công giáo nói riêng

- Dựa trên các kết quả nghiên cứu đạt được, luận án có thể hướng tới hìnhthành một tập ngữ vựng Công giáo góp phần phục vụ cho những ai có nhu cầu tìmhiểu tôn giáo này Tập ngữ vựng cũng giúp các tín hữu Công giáo hiểu chính xáchơn các từ ngữ trong kinh nguyện, hầu việc cầu nguyện và thực hành tôn giáo tích cực hơn và có chiều sâu hơn

7 Cấu trúc luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Phụ lục và Tài liệu tham khảo, luận án gồm 4chương:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lí thuyết liên quan đến

đề tài nghiên cứu

Chương 2: Con đường hình thành các từ ngữ Công giáo trong các bản kinh

nguyện của các Giáo phận Dòng tại Việt Nam

Chương 3: Đặc điểm cấu trúc và ngữ nghĩa của các từ ngữ Công giáo trong

các bản kinh nguyện của các Giáo phận Dòng tại Việt Nam

Chương 4: Từ ngữ Công giáo trong đời sống tiếng Việt

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT

LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU

1.1 Đặt vấn đề

Lí thuyết là cơ sở lí luận cho các nghiên cứu khoa học Đề tài: Từ ngữ Cônggiáo trong các bản kinh nguyện của các Giáo phận Dòng tại Việt Nam được xácđịnh thuộc vào lĩnh vực Từ vựng học của chuyên ngành Ngôn ngữ Việt Nam Vậynên, chương đầu tiên của luận án sẽ đề cập đến những vấn đề lí luận cần thiết như:các đặc điểm của từ vựng – ngữ nghĩa tiếng Việt và những vấn đề chung về từ ngữ

và tôn giáo

Tuy nhiên, trước khi trình bày vấn đề lí thuyết chính yếu nêu trên, chương thứnhất này của luận án sẽ khảo cứu tổng quan tình hình nghiên cứu về ngôn ngữ vàtôn giáo nói chung, cùng phạm vi hẹp và hầu như chưa được nghiên cứu kỹ liênquan trực tiếp đến đề tài là lớp từ ngữ Công giáo trong kinh nguyện tại Việt Nam.Cuối cùng, để cung cấp một cái nhìn tổng quát về đối tượng nghiên cứu, tácgiả sẽ giới thiệu sơ lược về Công giáo và lịch sử truyền giáo của Công giáo tại ViệtNam; mối tương quan giữa Công giáo với nền văn hóa Việt…như là bối cảnh củavấn đề nghiên cứu

1.2 Tổng quan tình hình nghiên cứu

Việc nghiên cứu các vấn đề về ngôn ngữ và tôn giáo có lịch sử lâu đời, phạm

vi rộng và chuyên sâu, vì hai lĩnh vực này có mối quan hệ gắn bó mật thiết vớinhau Đề tài nghiên cứu các từ ngữ Công giáo trong các bản kinh nguyện của cácGiáo phận Dòng tại Việt Nam là một phạm vi hẹp của việc nghiên cứu từ ngữ Cônggiáo Do đó, chúng tôi sẽ tổng quan trực tiếp tình hình nghiên cứu từ ngữ Cônggiáo để xác lập vị trí của đề tài nghiên cứu và kế thừa các kết quả nghiên cứu đitrước, giúp ích cho việc triển khai đề tài nghiên cứu

1.2.1 Các nghiên cứu từ ngữ Công giáo trên thế giới

Xem xét các công trình nghiên cứu về từ ngữ Công giáo trên thế giới, chúngtôi thấy đối tượng này được nghiên cứu dưới các góc độ ngôn ngữ sau:

1.2.1.1 Nghiên cứu từ ngữ Công giáo dưới góc độ Từ vựng học truyền thống

Tôn giáo và ngôn ngữ là hai phạm trù có mối quan hệ gắn bó đặc biệt vớinhau Thứ nhất, tôn giáo cần ngôn ngữ để truyền bá giáo nghĩa Thứ hai, khi truyền

bá giáo nghĩa, tôn giáo lại cần ngôn ngữ để giải thích giáo nghĩa Chính công việcgiải thích giáo nghĩa là nguồn gốc đầu tiên hình thành nên lớp từ vựng tôn giáoriêng biệt Như thế, sự hình thành các từ ngữ tôn giáo xuất hiện rất sớm so với sự rađời của tôn giáo Đây cũng là bối cảnh xuất hiện của lớp từ ngữ Công giáo trên thếgiới Lí do cụ thể nữa cho sự xuất hiện việc nghiên cứu các từ ngữ Công giáo ngay

từ thời kì đầu của lịch sử tôn giáo này, là vì từ thế kỉ thứ nhất, Công giáo(Catholicism), đã trở thành một tôn giáo đa ngôn ngữ và đa dân tộc: Các tín hữu ở

Hi Lạp sử dụng tiếng Hi Lạp Các tín hữu ở Palestina, Syria, Mesopotania sử dụng

tiếng Aram (còn gọi là tiếng Syriaque hay tiếng Do Thái bình dân) Các tín hữu ở

vùng Bắc Phi sử dụng tiếng La Tinh Do đó, vấn đề dịch thuật các khái niệm Cônggiáo được đặt ra như một nhu cầu thiết yếu để đáp ứng việc truyền bá, giảng dạy vàgiao tiếp trong phạm vi tôn giáo Các tư liệu trong giai đoạn này chủ yếu đề cập đếnlĩnh vựng từ vựng và ngữ nghĩa

Nguồn tư liệu đề cập đến phương diện từ ngữ Công giáo cổ xưa nhất vàthường được kể đến là các tác phẩm của các Giáo phụ (père de l’Église), chẳng hạntác phẩm “Chú giải Kinh Thánh” của Đức giám mục Ephrem xứ Syria (306 - 307);tập sách nổi tiếng “De Trinitate” (Bàn về Thiên Chúa Ba Ngôi) của Đức giám mụcHilario thành Poitiers (315 - 367); tập sách “Confessio” (Tự thuật) và “City ofGod” (Thành trì của Thiên Chúa) của Đức thánh giám mục Augustino Tác phẩmđược coi là sớm nhất ghi chép và giải thích các từ ngữ Công giáo là tài liệu “Thưgửi người Magnesie” của Đức giám mục Ignace phụ trách Tổng giáo khu Antioche,khoảng đầu thế kỉ thứ II, dưới thời hoàng đế Trajan Tài liệu này lần đầu ghi nhận

và giải thích các thuật ngữ Công giáo như: Kitô hữu (Christophores): tức là ngườimang Đức Kitô; Giáo lý (Christomathie): giáo huấn của Đức Kitô; Kitô giáo

(Christianisme): cuộc đời của người Ki-tô hữu (ngày nay hiểu là đạo Kitô hay hệ

thống lý thuyết đạo Kitô)… [63, tr.47].

Tuy vậy, như nhận xét của tác giả Jeroen Darquennes (2011), sang thế kỷ XX,việc nghiên cứu từ ngữ tôn giáo thường đi liền với từ ngữ Công giáo là tôn giáochiếm vị trị độc tôn ở lục địa châu Âu cho đến hết thời Trung cổ, mới thực sự được

đề cập dưới khía cạnh học thuật theo đường hướng của Ngôn ngữ học [138, tr.1-2]

Otto Jesperson (1912), ngay đầu thế kỉ XX, trong cuốn Sự tăng trưởng và cấu trúc

của tiếng Anh, nghiên cứu về lịch sử phát triển của tiếng Anh, đã dành khá nhiều

trang cho phần liệt kê và phân tích nguồn gốc các từ ngữ có gốc Kitô giáo được dunhập vào tiếng Anh qua ngôn ngữ La Tinh, Hy Lạp hay tiếng Pháp Qua đó, tác giảcho rằng từ vựng Công giáo là một trong những yếu tố quan trọng tác động đến sựbiến đổi nội tại của tiếng Anh hiện đại [139] Donald M Ayers cũng có công trìnhnghiên cứu về từ vựng Công giáo trong tiếng Anh hiện đại khi thống kê, đi tìmnguồn gốc La Tinh và Hy Lạp, cùng chú giải ngữ nghĩa lớp từ vựng này trong tác

phẩm English words from Latin and Greek elements [135].

Chu Văn Tuấn trong cuốn Nghiên cứu những vấn đề cơ bản Nhân loại học

ngôn ngữ có các khảo cứu về nghĩa lớp từ vựng Công giáo gốc La Tinh trong tiếng

Anh Theo tác giả này, xét dưới góc độ biến đổi nghĩa, từ ngữ Công giáo khi dunhập vào các ngôn ngữ nói chung, tiếng Anh nói riêng, phân thành hai loại: khôngthay đổi về nghĩa và có thay đổi về nghĩa Chẳng hạn: Những từ ngữ Công giáo gốc

La Tinh vẫn giữ nguyên nghĩa tôn giáo khi vào tiếng Anh, như: temple (đền thờ),altar (bàn thờ), monastery (tu viện), preach (rao giảng)…; Những từ ngữ Công giáogốc La Tinh bị thay đổi nghĩa khi vào tiếng Anh, như: dogma: vừa mang nghĩa gốc

là “giáo lí”, vừa mang nghĩa mới là “ý kiến”; Heresy: vừa mang nghĩa gốc là “dịgiáo” (đối với Công giáo), vừa mang nét nghĩa mới là “các dị giáo, dị thuyết nóichung”; Infallibility: vừa mang nét nghĩa gốc là “tính bất khả ngộ” (của Giáo

hoàng), vừa mang nét nghĩa mới là “sự hoàn hảo, không thể sai lầm nói chung”…[126, tr.308-315].

1.2.1.2 Nghiên cứu từ ngữ Công giáo dưới góc độ Ngôn ngữ học nhân học

Thế kỉ XX là thế kỉ bùng nổ của nhiều ngành khoa học, trong đó có Ngôn ngữhọc Vấn đề ngôn ngữ và tôn giáo không chỉ được nghiên cứu đơn thuần dưới góc

độ các đặc điểm từ vựng – ngữ nghĩa, nhưng được đặt dưới nhiều gốc độ để thấyđược nhiều mặt của đối tượng Xuất phát từ quan điểm nhìn tôn giáo như là bảnchất, là yếu tính của con người, một số nhà ngôn ngữ học nghiên cứu phạm trù

ngôn ngữ và tôn giáo theo cái nhìn của Ngôn ngữ học nhân học (Anthropological

linguistics) Ngôn ngữ học nhân học còn gọi là Nhân học ngôn ngữ hay Ngôn ngữ

học nhân chủng là một phân môn quan trọng của Nhân học (Anthropology), là một

hệ thống lý luận Ngôn ngữ học vĩ mô với sự giao thoa của nhiều ngành khoa học vàmới được chú ý nhiều vào những thập niên đầu thế kỷ XX [126, tr.4]

Theo Lý Tùng Hiếu, góp công đầu trong việc hình thành chuyên ngành Ngônngữ học nhân học là Franz Boas, Edward Sapir và Benjamin Lee Whorf ở Mỹ vàClaude Lévi-Strauss (1908), Emile Benveniste… ở Pháp [36, tr.6] Các tác giả này

đã đi sâu vào phân tích, chứng minh mối liên hệ nội tại giữa ý nghĩa cơ bản của từngữ với các tổ chức kinh tế, xã hội, chính trị, tôn giáo của nền văn hoá cổ đại hiệnđang còn ảnh hưởng đến nền văn hoá hiện đại

Muộn hơn, chúng ta có thể kể đến các nhà Ngôn ngữ học nhân học có cáccông trình nghiên cứu từ ngữ Công giáo như Robert Mc Crum (1986), Chu VănTuấn (2000)…

Robert Mc Crum trong tác phẩm Lịch sử tiếng Anh (The Story of English)

nghiên cứu và đưa ra các nhận xét về tác động của ngôn ngữ thánh sự tiếng La Tinhcủa Giáo hội Công giáo đối với tiếng Anh Ông coi tác động này như là một trong

các yếu tố quan trọng biến tiếng Anh cổ (Old English) thành tiếng Anh hiện đại (Modern English) Theo ông, do sự phát triển mạnh mẽ của Công giáo tại Anh quốc

mà trong 500 năm đầu từ khi du nhập mà ngôn ngữ thánh sự bằng tiếng La Tinh

từng bước thâm nhập vào dân gian, văn hóa… kéo theo từ ngữ La Tinh cũng từ đó

mà thâm nhập vào tiếng Anh Đây là một trong những yếu tố quan trọng làm nêncuộc cách mạng văn hóa trong lịch sử Anh ngữ Tác động này trong giai đoạnchuyển tiếp tiếng Anh cổ và tiếng Anh hiện đại, không chỉ không chỉ đơn thuần đểcác từ ngữ mới, hơn 400 trong số đó còn tồn tại đến ngày nay, mà còn cho tiếngAnh khả năng diễn đạt tư tưởng trừu tượng Tác giả viết: “The importance of thiscultural revolution in the story of the English language is not merely that isstrengthned and enriched Old English with new words, more than 400 of whichsarvive to this day, but also that is gave English the capacity to express abstractthought.” (Sự quan trọng của cuộc cách mạng về văn hóa trong lịch sử tiếng AnhTầm quan trọng của cuộc cách mạng văn hóa này trong câu chuyện về tiếng Anhkhông chỉ đơn thuần là củng cố và làm phong phú cho tiếng Anh cổ bằng những từngữ mới, hơn 400 trong số đó còn tồn tại đến ngày nay, mà còn cho tiếng Anh khảnăng diễn đạt các tư tưởng trừu tượng.” [Dẫn theo 126, tr.308-309]

Chu Văn Tuấn (2000) dành một chương cho các vấn đề ngôn ngữ tôn giáo,

trong đó đặc biệt chú ý đến từ ngữ Kitô giáo, trong công trình mang tên Nghiên cứu

những vấn đề cơ bản Nhân loại học ngôn ngữ Theo ông, ngôn ngữ và tôn giáo đã

tìm ra “mối lương duyên” đặc biệt, nhất là ở các tôn giáo độc thần thờ Thiên Chúalấy Thánh Kinh làm kinh điển Kinh Thánh coi ngôn ngữ chính là một “Ngôi vị”của Thiên Chúa: “Ngay từ lúc tạo thành đã có Ngôi Lời (Ngôn ngữ), Ngôi Lời hằngtồn cùng Thiên Chúa, Ngôi Lời chính là Thiên Chúa.” (In the beginning was theWord, and the Word was with God, and the Word was God) [126, tr.304]

Bên cạnh việc chứng minh ảnh hưởng nói chung của các tôn giáo vào ngôn

ngữ trên thế giới qua quá trình sáng lập, truyền bá, tác giả cuốn Nghiên cứu những

vấn đề cơ bản Nhân loại học ngôn ngữ đặc biệt nhấn mạnh đến sự ảnh hưởng của

Kitô giáo với các ngôn ngữ châu Âu Đặc biệt, việc ảnh hưởng qua lại giữa tiếng HiLạp và La Tinh là hai ngôn ngữ công cụ để truyền bá giáo nghĩa của Giáo Hội vớicác ngôn ngữ bản địa của các dân tộc tiếp nhận Kitô giáo đã trở thành “nguyên

nhân quan trọng tạo nên sắc thái muôn hình muôn vẻ của các loại ngôn ngữ trên thếgiới như hiện nay.” [126, tr.305].

Tuy vậy, Chu Văn Tuấn cũng cho rằng tôn giáo cũng có những ảnh hưởngkhông tốt đối với ngôn ngữ, cản trở sự phát triển của ngôn ngữ Trong thời kì này,tất cả các loại ngôn ngữ viết đều buộc phải lấy tiếng La Tinh của Giáo hội làmchuẩn, nếu sử dụng tiếng địa phươngthì bị coi là phạm giới, sẽ bị trừng phạt Chonên, tiếng Hungari từ lâu đã có một hình thức khẩu ngữ, nhưng khó trở thành ngônngữ chung của cả nước [126, tr.306]

Cuối cùng, chủ yếu dựa trên các cứ liệu từ ngữ Công giáo, tác giả Chu VănTuấn đưa ra một sơ đồ nghiên cứu đối tượng này dưới góc độ Ngôn ngữ học nhânhọc gồm các khía cạnh: Mối liên hệ giữa ngôn ngữ và tôn giáo; Sự ảnh hưởng củatôn giáo lên ngôn ngữ (cụ thể là tiếng Anh); và Tìm nguồn gốc văn hóa cho các từngữ tôn giáo [126, tr.303-333]

1.2.1.3 Nghiên cứu từ ngữ Công giáo dưới góc độ Ngôn ngữ học xã hội

Cũng trong thế kỉ XX, nhiều nhà Ngôn ngữ học nghiên cứu vấn đề ngôn ngữ

và tôn giáo dưới góc độ Ngôn ngữ học xã hội Khuynh hướng này được nhiều nhànghiên cứu ủng hộ và nhanh chóng đạt được nhiều thành công Các từ ngữ Cônggiáo cũng được nhiều công trình chú ý nghiên cứu cách trực tiếp hoặc gián tiếp màEinar Haugen được coi là một trong số những người tiên phong Trong nghiên cứu

có tên gọi: Tiếng Na Uy ở Hoa Kỳ (The Norwegian language in America: A study

in bilingual behavior, Philadelphia: University of Pennsylvania Press) xuất bản năm

1953, Einar Haugen trình bày các biến đổi trong tiếng Na Uy do tác động của cácyếu tố mang tính tôn giáo, nhất là Kitô giáo, đối với cộng đồng nói thứ tiếng này tạiHoa Kỳ Đây là hướng tiếp cận điển hình của ngành Ngôn ngữ học xã hội

Tương tự, Joshua A Fishman (1966) sử dụng các phương pháp đa ngành đểtiếp cận con đường mà nhân tố tôn giáo can thiệp tới tiến trình chuyển biến hay ổnđịnh, bền vững của một ngôn ngữ trong hoàn cảnh nhập cư tại Mỹ

Sau đó ít năm, năm 1968, W Stewart (1968) chính thức coi ngôn ngữ và tôn

giáo là một thành phần của Ngôn ngữ học xã hội khi ông miêu tả tình trạng quốcgia đa ngữ bằng bảng phân loại ngôn ngữ học xã hội mà trong đó chức năng mangtính chất tôn giáo là một trong 10 chức năng của ngôn ngữ (theo W Stewart, người

ta thường chỉ cầu nguyện và cử hành nghi lễ bằng ngôn ngữ mẹ đẻ của mình) [145].Cũng trong khoảng thời gian này, các nghiên cứu của David Crystal (1966)[134], William Samarin (1976) [144], Charles Ferguson (1982), … đã tạo ra mộtthúc đẩy mạnh mẽ cho việc nghiên cứu mối tương quan giữa ngôn ngữ và tôn giáotheo định hướng ngôn ngữ học xã hội

Bước sang đầu thế kỷ XXI, năm 2001, John F Swayer và J.M.Y Simpson đãđưa ra lược đồ nghiên cứu về ngôn ngữ và tôn giáo với 6 bình diện như sau:

- Nghiên cứu ngôn ngữ trong ngữ cảnh tôn giáo riêng biệt: Trình bày thông

tin khái quát về các tôn giáo, như: các tôn giáo truyền thống châu Phi, tôn giáo Úcbản địa, Kitô giáo, Phật giáo, Khổng giáo, Hồi giáo, Do Thái giáo, Tân giáo và đạoSíc …, nhất là tập trung nghiên cứu vai trò của ngôn ngữ trong từng tôn giáo này

- Các Văn bản thánh và các bản dịch: Nghiên cứu tập trung vào các văn

bản thánh như: Thánh Kinh của Kitô giáo, kinh Coran của Hồi giáo, kinh Tamudcủa Do Thái giáo…cùng các bản dịch quan trọng như: Bản Kinh Thánh Anh ngữ,Bản Bảy Mươi, các bản dịch kinh Tạng…và các phát hiện khảo cổ như bản đáRosetta, bản da Biển Chết…

- Các ngôn ngữ mang tính tôn giáo và các bản thảo: Bình diện này chú ý

đến các ngôn ngữ dành riêng hay việc bất đồng ngôn ngữ (tiếng Latinh của GiáoHội Công giáo, tiếng Slavơ của Giáo Hội Chính Thống Nga, tiếng Aram của DoThái giáo …) trong lịch sử và trong quá trình phát triển tôn giáo Nghiên cứu nàyđồng thời đưa ra được các đúc kết về sự phát triển của hệ mẫu tự Latinh, hệ cổ tự

và một lượng lớn các bản thảo thánh (ví dụ: Hệ chữ Devanagari Bàlamôn, chữRunes của người Vinking)

- Sử dụng các ngôn ngữ đặc biệt trong các tôn giáo: Bình diện này nghiên

cứu chủ yếu về cách sử dụng đặc biệt của ngôn ngữ trong ngữ cảnh tế tự (ví dụ:

Cách sử dụng ngôn ngữ hành vi mantra, lời thì thầm hay sự thinh lặng trong cácnghi lễ tôn giáo), trong các luận thuyết thần học (ví dụ: cách sử dụng phép ẩn dụ,thần thoại …), trong các khung cảnh chiêm nghiệm mang tính tôn giáo (thông hiệp

và chiêm nghiệm), thậm chí trong đời sống thường ngày (như: sự chúc tụng hay lờinguyền rủa)

- Các niềm tin về ngôn ngữ: Bình diện này bao trùm tất cả những tranh luận

triết học của ngôn ngữ tôn giáo trong Phật giáo, Kitô giáo, Ấn Độ giáo Nó cũng đềcập đến niềm tin vào sức mạnh thần bí của các tên gọi và lời nói, cùng niềm tin vàongôn ngữ như được kể trong câu chuyện Thánh Kinh về Tháp Babel

- Tôn giáo và các nghiên cứu về ngôn ngữ: Bình diện này tổng hợp kết quả

nghiên cứu của các học giả mang tính cách cá nhân hay tập thể về ngôn ngữ trongngữ cảnh tôn giáo [138, tr.3-4]

Cho đến nay, có thể nói B Spolsky (2004) là người ủng hộ nhiệt thành nhấtđối với khuynh hướng coi mối tương quan giữa ngôn ngữ và tôn giáo là một mảngnghiên cứu của Ngôn ngữ học xã hội Chúng ta thấy rõ ràng quan điểm này trong

các công trình của ông như: Language Policy và Language Management [143].

Nhà nghiên cứu này tập trung chủ yếu vào mối quan hệ hỗ tương mật thiết giữa tôngiáo và chính sách ngôn ngữ Năm 2006, ông đưa ra một sơ đồ nghiên cứu hai đốitượng này liên quan với 4 chiều kích:

1) Hiệu ứng của tôn giáo lên ngôn ngữ: Các nghiên cứu về sự ảnh hưởng

của tôn giáo trong việc lựa chọn ngôn ngữ, bảo tồn ngôn ngữ, cùng sự vay mượn từvựng trong ngôn ngữ

2) Sự tương hỗ giữa ngôn ngữ và tôn giáo: Nghiên cứu sự tương tác giữa

ngôn ngữ và tôn giáo trong các biến đổi xã hội thường diễn ra ở các thành phố đangữ hay sự tương tác giữa một tình trạng đa ngữ và tình trạng đa tôn giáo,…

3) Hiệu ứng của ngôn ngữ lên tôn giáo: Nghiên cứu các ấn phẩm (chẳng

hạn sử dụng trong cầu nguyện) tới việc xây dựng một cộng đồng tôn giáo

4) Ngôn ngữ, tôn giáo và giáo dục: Nghiên cứu sự ảnh hưởng của ngôn ngữ

và tôn giáo trên lãnh vực giáo dục [138, tr.4]

Tóm lại, nghiên cứu về từ ngữ Công giáo trên thế giới chủ yếu tập trung ở cácnước châu Âu là các quốc gia mang nền văn minh Kitô giáo Ngay từ khi xuất hiệnvào đầu Công nguyên, các từ ngữ Công giáo đã được quan tâm do liên quan đếnnhu cầu truyền bá và giảng dạy giáo thuyết Từ ngữ Công giáo tiếp tục được đề cậpđến trong hầu hết các nghiên cứu về lĩnh vực ngôn ngữ và tôn giáo nói chung, vìCông giáo là tôn giáo chính gần như độc tôn tại phương Tây từ đầu kỉ nguyên Kitôgiáo cho đến hết thời Trung cổ Tôn giáo và từ vựng của tôn giáo này có những ảnhhưởng mạnh mẽ tới các ngôn ngữ châu Âu Vào đầu thế kỉ XX, từ châu Âu, vấn đềngôn ngữ và tôn giáo, trong đó có từ ngữ Công giáo, lần đầu tiên được nghiên cứunhư một đối tượng chính thức của Ngôn ngữ học theo nhiều hướng nghiên cứu Cócác nghiên cứu truyền thống dưới góc độ từ vựng, từ nguyên, ngữ nghĩa; Có cácnghiên cứu theo phương pháp luận của ngành Nhân chủng học, coi ngôn ngữ và tôngiáo, trong đó có từ ngữ Công giáo là đối tượng của bộ môn Nhân chủng học ngônngữ; Có các nghiên cứu đặt vấn đề làm đối tượng của bộ môn Ngôn ngữ học xãhội Các hướng nghiên cứu chính yếu này chắc chắn bổ sung cho nhau làm nêntính đa diện cho việc nghiên cứu vấn đề ngôn ngữ và tôn giáo, trong đó có từ ngữCông giáo Tuy nhiên, nhìn vào tình hình nghiên cứu, chúng ta nhận thấy vấn đềnày còn nhiều khoảng trống cần lấp đầy

1.2.2 Các nghiên cứu từ ngữ Công giáo trong nước

Việc nghiên cứu từ ngữ Công giáo tại Việt Nam cho đến nay là không nhiều

và thường ở dạng các bài nghiên cứu hoặc chỉ là một phần hay các kết quả mangtính gián tiếp của một đề tài mang phạm vi nghiên cứu lớn hơn Khía cạnh nghiêncứu chủ yếu liên quan đến từ ngữ Công giáo tại Việt Nam cũng thường chỉ ở dướigóc độ Từ vựng học truyền thống

Trước tiên, tổng quan chúng tôi nhắc đến các cuốn từ điển Ngôn ngữ tại ViệtNam Một cách nào đó, từ điển chính là kết quả nghiên cứu thực tiễn của ngành

Ngôn ngữ học dưới góc độ từ vựng – ngữ nghĩa Các cuốn từ điển tiếng Việt như

Đại Nam quốc âm tự vị của Huỳnh Tịnh Paulus, Tân từ điển Việt Nam của Thanh

Nghị, Việt Nam từ điển của Hội Khai Tri Tiến Đức, Từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê … luôn có các mục từ Công giáo và thường được chú thích là từ ngữ đạo Giatô, Công giáo, Cơ đốc hay Thiên Chúa, ví dụ: “Phép Rửa tội: Phép làm cho khỏi tội tổ

tông; Lễ Rửa chơn: Phép riêng trong đạo Thiên Chúa” [23, tr.268], “Amen: tiếng

Do Thái (Hebreu) dùng trong các sách đạo Gia-tô, đặt ở sau các câu nguyện, nghĩa là xin được như nguyện Trong sách Đạo dịch là “tin thực như vậy” [31,

tr.1]; “Thánh giá (tôn giáo): Giá hình chữ thập tượng trưng sự cứu rỗi của Đức

Gia-tô đối với loài người Crucifix” [75, tr.1290-1291); hoặc không cần chú thích phạm vi sử dụng, như: “Thánh giá: giá hình chữ thập, tượng trưng cho sự hi sinh

vì đạo của Jesus.” [132, tr.1159].

Các ngữ vựng Công giáo còn được tiếp nhận và giải thích trong các cuốn từ

điển song ngữ, đa ngữ, như: Từ điển Việt Bồ La của A de Rhodes rất nổi tiếng xuất bản tại Rome năm 1651, nhà xuất bản Khoa học xã hội tái bản năm; Tiểu từ điển

Việt – Pháp (còn gọi là Nam Ngữ Thích Tây tổng ước) của J.F.M Génibrel, xuất

bản năm 1906 [84]; Từ điển Việt–Hoa–Pháp (Dictionnaire Francais) của Gustave Hue, Imprimerie Trung Hòa, 1937; Từ điển An Nam-La Tinh

Annamite–Chinois-(Dictionnarium Anamitico-Latinum, tên chữ Hán là Nam Việt Dương hiệp tự vị)

thường gọi là Từ điển Taberd của Đức Giám mục Jean-Baptiste Louis, in năm 1833

tại Ấn Độ Có thể do mục đích sử dụng và do kiến thức nền của người biên soạn

mà chúng tôi nhận thấy, lượng từ ngữ tôn giáo, nhất là từ ngữ Công giáo được thuthập nhiều trong các cuốn từ điển ngôn ngữ ở giai đoạn đầu lịch sử xuất bản từ điển

ở Việt Nam và giảm dần trong các xuất bản về sau

Do nhu cầu của việc nghiên cứu, tìm hiểu Công giáo, một số cuốn từ điểnchuyên môn về từ ngữ Công giáo được xuất bản trong những năm gần đây cho thấy

sự nghiên cứu từ ngữ tôn giáo này tại Việt Nam được chú ý hơn Chẳng hạn như

các công trình: Điển ngữ thần học Thánh Kinh của Phân khoa Thần học Giáo

hoàng Học viện thánh Pio X – Đà Lạt xuất bản năm 1976 chú giải các mục từ

chuyên về Thánh Kinh và Thần Học [80], Điển ngữ Đức Tin Công giáo của Linh

mục Hồng Phúc, xuất bản năm 2009, giải thích các thuật ngữ đức tin Công giáo

[81], Từ điển Công giáo Anh Việt của Nguyễn Đình Diễn, xuất bản 2002, dịch đối

chiếu các mục từ Anh – Việt và có phần phụ lục là bảng từ ngữ Công giáo Việt –Anh vừa giúp cho việc dịch thuật, vừa giúp tri hiểu các từ ngữ Công giáo tiếng Việttrong điều kiện các Từ điển từ ngữ Công giáo chưa nhiều [24], Từ điển Công giáophổ thông của Linh mục Đặc Xuân Thành và nhóm cộng sự dịch lại cuốn từ điểncủa tác giả Jonh A Hardon, S.J bảng từ vựng gồm trên 2000 từ, trực tiếp hay gián

tiếp trình bày đức tin, phụng tự, luận lý, lịch sử và tu đức Công Giáo [91]; Tìm hiểu

từ vựng Công giáo của linh mục Stêphanô Huỳnh Trụ xuất bản năm 2012 nghiêng

nhiều về hướng nghiên cứu từ nguyên của các từ ngữ Công giáo [122] Cuốn Từ

điển Công giáo của Hội đồng giám mục Việt Nam xuất bản năm 2016 có 2022 mục

từ, kế thừa và phát triển từ cuốn Từ điển Công giáo 500 mục từ xuất bản năm 2011

[44] và Từ điển Công giáo [45] Đây là hai cuốn từ điển chuyên ngành về ngữ vựngCông giáo mới nhất tại Việt Nam hiện nay

Những năm gần đây, trên một số ấn phẩm Công giáo (thường là lưu hành nộibộ) và trên các trang mạng của Giáo hội Công giáo, xuất hiện nhiều bài viết nghiên

cứu chuyên biệt về từ ngữ Công giáo Chặng hạn tác giả nữ tu Minh Thùy với “Từ

điển Bồ-La giúp hiểu rõ ý nghĩa một số kinh đọc thường ngày”, “Từ điển Bồ-La giúp hiểu kinh ngày Chúa nhật lễ trọng”, “Từ điển Việt-Bồ-La giúp hiểu rõ ý nghiã một số kinh đặc biệt” đã có những khảo sát công phu các từ ngữ cổ xuất hiện

Việt-trong các kinh nguyện Việt-trong sự đối chiếu với cuốn từ điển quý giá của linh mụcthừa sai A de Rhodes để giải thích ý nghĩa từ vựng của chúng [154] Diễn đàn

“Nghĩa các từ cổ trong các kinh sách Công giáo Việt Nam” ông Nguyễn Kim Binh

tới nay đã thu nhận, chú giải được 171 đơn vị từ vựng cổ trong kinh nguyện Cônggiáo Tiếc rằng tư liệu khảo sát của diễn đàn này hầu hết nằm trong sách kinh toànniên của giáo phận Quy Nhơn và diễn đàn này hiện giờ cũng đã ngưng hoạt động

nên không còn cơ hội mở rộng hơn [155] Mục Từ ngữ Công giáo trên trang mạng

của báo Công giáo dân tộc xác định và chú giải lượng rất lớn các từ vựng Cônggiáo làm nền tảng cho cuốn Từ điển Công giáo xuất bản năm 2016 [157] Các bàiviết của tác giả Nguyễn Cung Thông về từ ngữ và đặc điểm tiếng Việt qua các tácphẩm của linh mục A de Rhodes và linh mục Jeronimo Maiorica [158] Các bàiviết của các tác giả Nguyễn Long Thao [148], Phan Văn Phước [149], Hoàng XuânViệt (2006) [133], An Chi (2005-2006), [14], Vũ Văn Khương (2001, 2005, 2006)[53], [54], [55], [56]…

Một hướng khác nghiên cứu từ ngữ Công giáo như là đối tượng gián tiếp củacác công trình nghiên cứu về lịch sử chữ Nôm, lịch sử chữ Quốc ngữ, lịch sử tiếng

Việt dựa trên các văn bản Công giáo, như luận án tiến sĩ Chữ Nôm và tiếng Việt thế

kỷ XVII qua Thiên Chúa Thánh Giáo Khải Mông của Jeronimo Maiorica và khảo

cứu Dấu vết cổ trong văn bản Thiên Chúa Thánh Giáo Khải Mông của Jeronimo

Maiorica của Nguyễn Thị Tú Mai (2012) [66], tham luận “Nguồn tư liệu từ vựng thế kỷ XVII qua khảo sát truyện ông thánh Inaxu” của Lã Minh Hằng (2013) [34]; Lịch sử chữ Quốc ngữ những năm 1620-1659 của Đỗ Quang Chính, Nguyễn Quốc

Dũng (2009) viết về khía cạnh từ vựng và ngữ pháp của từ ngữ trong “Truyện các

thánh” của tác giả Maiorica Nguyễn Văn Ngoạn (2012) khảo cứu văn bản Nôm Kinh những lễ mùa phục sinh của Maiorica, Nguyễn Hai Tính, S.J với bài viết Sơ

lược về cha Jeronimo Maiorica [108], Nguyễn Văn Ngạn với Giới thiệu khái lược văn bản Nôm kinh những lễ mùa Phục sinh của Jeronimo Maiorica [74] … Các

công trình này, dù chỉ là gián tiếp, nhưng cung cấp thông tin về khá nhiều ngữ vựng

Công giáo (có hoặc không có chú thích) như: “lâm bô” (luyện ngục), “sinh thì”

(chết), “Đức Chúa Chi Thu” (Đức Chúa Giê-su)….; hoặc ghi nhận các cách phiên

âm từ ngữ Công giáo mang hình thức khác và cổ hơn so với hiện nay, ví dụ: Phê-lỗ

(Phê-rô), Bảo-lộc (Phao-lô), câu luật, câu tốt, câu rút (ngày nay không sử dụng các phiên âm này, nhưng sử dụng cách dịch nghĩa là thánh giá), Chi-thu (Giê-su)

… Các kết quả nghiên cứu này giúp chúng tôi xác định được một số từ ngữ Công

giáo

và niên đại xuất hiện của nó, đồng thời lý giải được các hình thức tồn tại khác nhautheo thời gian của một số từ ngữ trong các kinh nguyện liên quan.

Gần đây, từ lời mời gọi “Sống Tin Mừng giữa lòng dân tộc” của Hội Đồng

Giám Mục Việt Nam năm 1980, một số nhà nghiên cứu đã chú ý đến phương diệnhội nhập văn hóa của Công giáo trong lòng dân tộc Việt Nam, trong đó ít nhiều đềcập đến các từ ngữ hay ngôn từ Công giáo Chẳng hạn: F.As Lê Đình Bảng (2007)bàn về các sách kinh nguyện cầu hồn như một di sản đức tin Công giáo, dễ dàng đivào tâm thức người Việt bởi phù hợp với văn hóa đạo Hiếu của người Việt [159].Linh mục Đỗ Quang Chính, S.J viết về mối ảnh hưởng của tôn giáo này với dântộc Việt Nam qua chữ việc xây dựng bộ chữ Quốc ngữ [17] Lê Đức Hạnh với bàn

về vấn đề thờ cũng tổ tiên của người Công giáo vùng đồng bằng Bắc Bộ - Việt

Nam [98], Phạm Huy Thông đi sâu về ảnh hưởng qua lại giữa đạo Công giáo và

văn hóa Việt Nam [99]… Khi bàn về Công giáo trong đời sống văn hóa Việt Nam,

các tác giả này đều đề cập đến khía cạnh Ngôn ngữ nhân học và Ngôn học xã hội

của các ngôn từ Công giáo trong tiếng Việt

Xem xét tổng quan tình hình nghiên cứu nêu trên, chúng tôi nhận thấy vấn đềnghiên cứu từ ngữ Công giáo tại Việt Nam mặc dù đã được xem xét dưới nhiều góc

độ và trong nhiều phạm vi, tuy nhiên, hiện chưa có công trình nào nghiên cứu về từngữ Công giáo trong các bản kinh nguyện của các Giáo phận Dòng tại Việt Nam

Như vậy, luận án “Từ ngữ Công giáo trong các bản kinh nguyện của các

Giáo phận Dòng tại Việt Nam” không trùng khớp với một công trình đi trước nào.

Do đó, luận án có cơ hội đóng góp những điểm mới về mặt lí luận và thực tiễn liênquan đến đối tượng nghiên cứu Đây chính là lí do và động lực của tác giả luận án

1.3 Cơ sở lí thuyết của việc nghiên cứu các từ ngữ Công giáo trong các bản kinh nguyện của các Giáo phận Dòng tại Việt Nam

1.3.1 Mối quan hệ hữu cơ giữa ngôn ngữ và tôn giáo

“Lúc khởi đầu đã có Ngôi Lời (Ngôn ngữ), Ngôi Lời vẫn hướng về ThiênChúa, và Ngôi Lời là Thiên Chúa.” (In the beginning was the Word, and the Wordwas with God, and the Word was God) Câu Kinh Thánh được viết trang trọng

ngay phần Lời tựa của sách Tin Mừng theo thánh Gioan này là một dẫn chứng cụthể và chính xác về mối quan hệ hữu cơ giữa ngôn ngữ và tôn giáo Theo KinhThánh, tên gọi của Ngôi Hai của Thiên Chúa là “Ngôn Ngữ” (Lời) Thậm chí Lờicủa Thiên Chúa là một ngôi vị và cũng chính là Thiên Chúa.

Suy tư về mối quan hệ giữa tôn giáo và ngôn ngữ xuất phát từ câu Kinh Thánhtrên trùng khớp với nhận định của các nhà ngữ học phương Tây cho rằng, nếu lựachọn một nhân tố xã hội có thể làm nảy sinh ra những ảnh hưởng sâu sắc nhất tớingôn ngữ thì đó chính là tôn giáo Ngược lại, nếu lựa chọn một nhân tố xã hội cóthể làm nảy sinh ra những ảnh hưởng sâu sắc nhất tới tôn giáo thì đó lại chính làngôn ngữ [50, tr.291] Điều này được chứng minh xét từ góc độ tôn giáo: Điều cănbản của tôn giáo, có lẽ trước hết, là hệ thống giáo lý phản ánh những khái niệmniềm tin và lý thuyết đạo đức Cho dù đó là những “mạc khải” siêu nhiên thì cũngphải được truyền tải bằng ngôn ngữ nhân loại, vì đối tượng lĩnh hội là con người.Khoa chú giải Kinh Thánh Do Thái và Kitô giáo khẳng định: Thiên Chúa dùngngôn ngữ của con người để nói cho con người biết ý định nhiệm màu (siêu nhiên)của Thiên Chúa trong dòng lịch sử Lời ấy được ghi bằng ngôn ngữ của tác giảnhân loại theo thần ứng của Thiên Chúa Đó là Kinh Thánh Chính vì thế, tôn giáocần đến ngôn ngữ như là một phương tiện thiết yếu Cũng thế, xét từ góc độ ngônngữ: Nhìn vào thực tế diện mạo ngôn ngữ trên thế giới với quan điểm so sánh lịch

sử, ai cũng dễ dàng nhận ra, đại đa số các kiểu ngôn ngữ trên thế giới, đặc biệt làtiếng Do Thái, Hán, Hy Lạp, La Tinh, Ả Rập cổ đại đều có kinh văn và kinh thư,hơn nữa đều xuất hiện rất sớm trong ghi chép văn tự Theo Chu Văn Tuấn (2000),hầu hết các tôn giáo trên thế giới trong quá trình sáng lập hoặc viết các văn thưthánh của mình thì đều hoặc sáng tạo ra một thứ ngôn ngữ mới, hoặc truyền bá mởrộng phương ngôn, thổ ngữ ban đầu của mình [126, tr.34]

Trong khi ngôn ngữ giúp truyền bá giáo nghĩa, duy trì và quảng bá tôn giáo,thì tôn giáo cũng giúp mở rộng và bảo vệ ngôn ngữ khỏi bị hủy diệt Chẳng hạn,sau khi đế quốc La Mã sụp đổ, quân German trong công cuộc đồng hoá, luôn mong

muốn xoá bỏ ngôn ngữ và văn hoá nước bại trận Thế nhưng lịch sử cho thấy, bịchinh phục trước những giá trị tinh thần của Công giáo, người German bắt đầu tòngĐạo và học tiếng La Tinh, ngôn ngữ lưu truyền giáo lý Công giáo Nhờ đó, tiếng LaTinh được tồn tại Điều này cũng chứng minh rằng khi tôn thờ một tôn giáo nào đóthì thường đi đôi với việc sử dụng ngôn ngữ gắn liền với tôn giáo đó.

Tiếp theo, do việc dịch Kinh Thánh ra các ngôn ngữ địa phương mà nhiềungôn ngữ châu Âu có được bộ văn hiến bằng chữ viết đầu cho mình Thế kỷ thứ IV,giáo chủ Ulfilas dịch Kinh Thánh sang tiếng Gothic làm cho ngôn ngữ này có hìnhthức chữ viết đầu tiên Trong khoảng thời gian từ năm 1462 – 1548, sự xuất hiệncác bản dịch Kinh Thánh đã giúp từng bước định hình hóa, tiêu chuẩn hóa các ngônngữ châu Âu Bản dịch Kinh Thánh sang tiếng Đức của Martin Luther quy chuẩnnền tảng cho tiếng Đức hiện đại Bản dịch Kinh Thánh sang tiếng Anh năm 1611 cótác dụng quan trọng cho việc định chế và quy chuẩn hóa tiếng Anh ngày nay [103,tr.305 - 306]

Nhận thức được tầm quan trọng của ngôn ngữ với tôn giáo, nhấ là trong côngcuộc truyền giáo, các thừa khi đến truyền giáo tại Việt Nam đã có những đấu tưthích đáng dẫn đến những kết quả đáng được ghi nhận đối với ngôn ngữ này Trong

đó phải kể đến linh mục thừa sai dòng Tên Alexandre de Rhodes (cha Đắc Lộ)cùng với các cộng sự có công hình thành hệ thống chữ Quốc ngữ hiện là chữ viếtchính thức của Việt Nam

Tóm lại, mối quan hệ hữu cơ, tương tác qua lại giữa ngôn ngữ và tôn giáo làmột quan niệm có tính thống nhất và lâu dài nơi các nghiên cứu Công giáo là mộttôn giáo lớn trên thế giới nên đã để lại những dấu ấn đáng kể nơi nhiều ngôn ngữ,

và ngược lại, tôn giáo này cũng mang dấu ấn của nhiều ngôn ngữ nơi mình

1.3.2 Định vị lớp từ vựng Công giáo trong từ vựng tiếng Việt

Đối tượng nghiên cứu của luận án: Các từ ngữ Công giáo trong các bản kinhnguyện của các Giáo phận Dòng tại Việt Nam, được giả định là một lớp từ nằmtrong hệ thống từ vựng tiếng Việt và được sử dụng chuyên biệt cho cộng đồng

Công giáo Để định vị lớp từ ngữ này trong từ vựng tiếng Việt, chúng tôi xét dướihai góc độ nguồn gốc và phạm vi sử dụng mà các nhà ngôn ngữ học truyền thốngthường đề cập:

Xét dưới góc độ nguồn gốc, các nhà nghiên cứu về Từ vựng tiếng Việt thườngghi nhận tiếng Việt có hai lớp từ ngữ là thuần Việt và ngoại lai Lớp từ ngoại lai đượcphân thành hai lớp nhỏ hơn: lớp các từ ngữ gốc Hán và lớp các từ ngữ gốc Ấn-Âu.Thông thường, các nhà nghiên cứu chỉ ghi nhận các từ ngữ gốc Ấn Âu từ tiếng Pháp

và tiếng Anh là bộ phận ảnh hưởng chủ yếu trong tiếng Việt với mốc du nhập từ thờiPháp thuộc Tuy nhiên, khi nghiên cứu các từ ngữ Công giáo, chúng tôi nhận thấy lớp

từ ngoại lai gốc Ấn Âu trong bộ phận này rất phong phú về nguồn gốc như: tiếng DoThái, Hy Lạp, Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, La Tinh, Pháp, nhưng hầu như chưa có sựảnh hưởng của tiếng Anh là ngôn ngữ thương mại sau này Thời điểm du nhập lớp từngữ này cũng sớm hơn nhiều mốc thế kỉ XIX, nhất là với các từ ngữ được vay mượnthông qua tiếng Tây Ban Nhà và Bồ Đào Nha Bằng con đường thương mại và truyềngiáo, các từ ngữ được vay mượn qua hai ngôn ngữ trên có mặt

ở Việt Nam từ khoảng thế kỉ XVI

Xét dưới góc độ phạm vi sử dụng, từ vựng tiếng Việt được phân chia ra cáclớp: Lớp từ toàn dân, từ địa phương, thuật ngữ, biệt ngữ…Trong đó, lớp từ toàndân là vốn từ chung cho tất cả những người nói tiếng Việt, thuộc các địa phươngkhác nhau, các tầng lớp xã hội khác nhau, làm nòng cốt của từ vựng văn học và làvốn từ cần thiết để diễn đạt tư tưởng trong một ngôn ngữ; làm cơ sở để cấu tạo từmới và thường trung hòa về phong cách; Từ địa phương là những từ được dùng hạnchế ở một hoặc một vài địa phương, là bộ phận từ vựng của ngôn ngữ nói hàngngày của một dân tộc; Thuật ngữ là bộ phận từ ngữ đặc biệt của ngôn ngữ Nó baogồm những từ và cụm từ cố định là tên gọi chính xác của các loại khái niệm và cácđối tượng thuộc các lĩnh vực chuyên môn của con người; Biệt ngữ là các đơn vị từvựng được sử dụng trong phạm vi một tập thể xã hội nhất định Có biệt ngữ củacộng đồng Phật giáo, có biệt ngữ của cộng đồng đạo Cao

đài, có biệt ngữ của cộng đồng Công giáo… Đỗ Hữu Châu (1981) có các ví dụ về

các biệt ngữ của người theo đạo Thiên Chúa (Công giáo - VVK) như: lỡi, ơn ích,

Mình Thánh, lễ Đầu Giòng (Dòng), lễ kiêng việc xác, kẻ liệt, kẻ lành, ông quản, nữ

tu, thầy già, vọng Mình Thánh, khấn lọn đời (khấn trọn đời), người nam, người nữ, quan thầy, chia trí, cứu rỗi, thả buộc [12, tr 236-237].

Hiện nay, các nhà nghiên cứu Ngôn ngữ học tại Việt Nam gọi các từ ngữ tôngiáo, cách riêng từ ngữ Công giáo, là thuật ngữ, “đặc ngữ” hoặc “biệt ngữ” Theochúng tôi, tôn giáo (trong đó có Công giáo) trên bình diện nghiên cứu khoa học làmột lĩnh vực khoa học, nên chắc chắn bao hàm một hệ thống thuật ngữ riêng biệt.Tuy nhiên, luận án nghiên cứu các đơn vị ngôn ngữ trong các bản kinh nguyện làloại văn bản tôn giáo thông dụng nên không quan tâm đến khía cạnh thuật ngữ.Chúng tôi cũng tránh sử dụng tên gọi “đặc ngữ” để tránh hiểu nhầm là số từ ngữđặc biệt trong một chuyên ngành chuyên biệt Luận án gọi lớp từ ngữ nghiên cứu là

“biệt ngữ” vì phản ánh bản chất cụ thể của đối tượng là: lớp từ ngữ Công giáo trongcác bản kinh nguyện của các Giáo phận Dòng tại Việt Nam

Tóm lại, từ ngữ Công giáo trong các bản kinh nguyện của các Giáo phận Dòngtại Việt Nam, đối tượng nghiên cứu của luận án, là các biệt ngữ nằm cạnh các lớp

từ tiếng Việt khác như: thuật ngữ khoa học kỹ thuật, từ nghề nghiệp, tiếng lóng, từđịa phương và từ vựng toàn dân ; đồng thời khác với các nhóm biệt ngữ của cáctôn giáo khác, như: biệt ngữ Phật giáo, biệt ngữ đạo Cao Đài, biệt ngữ đạo TinLành…

1.3.3 Quan niệm về con đường hình thành và phát triển từ vựng tiếng Việt

Nhìn vào lịch sử du nhập và phát triển của Công giáo tại Việt Nam, chúng tôigiả định rằng lớp biệt ngữ của tôn giáo này tương tự, cũng có các con đường hìnhthành, phát triển và tồn tại trong nội bộ tiếng Việt, giống như sự xuất hiện các từngữ mới trong tiếng Việt Lý do xuất hiện các từ ngữ mới thường để bù đắp nhữngthiếu hụt với nhu cầu định danh hiện tại, hoặc để thay đổi những định danh không

phù hợp Theo Nguyễn Thiện Giáp (1998), tiếng Việt hiện có các con đường làmgiàu từ vựng là: Phát triển thêm ý nghĩa mới; Những sáng tạo mới; Biến dạngnhững đơn vị đã có để tạo ra những biến thể mới; ghép các yếu tố có sẵn; Nói gộp;Rút gọn; Viết tắt; Và vay mượn từ ngữ [28] Cụ thể: Con đường Phát triển thêm ýnghĩa mới là trường hợp mặt ngữ âm của đơn vị từ vựng vốn có vẫn giữa nguyên,nhưng mặt ngữ nghĩa lại biến đổi, phát triển phong phú hơn Hiện tượng này chủyếu xoay quanh hai quá trình: mở rộng hoặc thu hẹp ý nghĩa vốn có; và chuyển đổi

tên gọi - ẩn dụ hoặc hoán dụ; Con đường mà Nguyễn Thiện Giáp gọi là những sáng

tạo mới, tức là những từ mới được được cấu tạo bằng cách dùng những vỏ âm

thanh hoàn toàn mới Chẳng hạn, các từ tiếng lóng như cú đỉn (tồi tệ), tẩm (quê kệch)…; các từ tượng thanh mới xuất hiện như: tắc pọp, pằng chíu…; các từ ngữ

mới được cấu tạo trên cơ sở tổ hợp định danh tiếng nước ngoài vốn được chuyển

dịch từ một tổ hợp định danh tiếng Việt, như: HABUBANK (Ngân hàng Phát triển nhà ở Hà Nội – Hanoi Building Bank), HAFA (Công ti Hội chợ Triển lãm Hải

Phòng – Haiphong Exhibition and Fair Company)…; Con đường biến dạng nhữngđơn vị đã có để tạo ra những biến thể mới hoặc những đơn vị mới thường xảy ravới hiện tượng cải biến một từ ngữ hay thành ngữ sẵn có để tạo ra những biến đổi

mới Ví dụ: anh hùng – yêng hùng, tránh vỏ dưa, gặp vỏ dừa – đạp vỏ dưa, tránh

vỏ dừa…; Con đường ghép các yếu tố có sẵn là con đường tạo từ mới dựa trên

phương thức ghép giống như phương thức ghép cấu tạo từ của tiếng Việt Các yếu

tố có sẵn có thể là các hình vị, từ đơn, ngữ…có thể theo quan hệ đẳng lập, chínhphụ hoặc trật tự ngược với cú pháp thông thường; Con đường tạo từ ngữ mới bằngphương thức phức hợp hay còn gọi là hiện tượng nói gộp Theo phương thức này,người ta giữ lại những yếu tố được coi là có giá trị nhất về mặt ngữ nghĩa để tạo

nên một đơn vị hoàn chỉnh mới, ví dụ: giao thông, liên lạc – giao liên; quản lý,

giáo dục – quản giáo…; Con đường tạo từ ngữ mới bằng phương thức rút gọn: Đơn

vị từ vựng mới được tạo ra bằng cách lược bớt một phần của đơn vị có sẵn, ví dụ:

cử nhân – cử, đảm đang – đảm…; Con đường tạo từ ngữ mới bằng phương thức

viết tắt là hiện tượng chỉ ghi chữ cái đầu của các từ trong một tên ghép để tạo ra

một đơn vị từ vựng mới, ví dụ: ĐHQGHN – Đại học Quốc gia Hà Nội, VPQH –

Văn phòng Quốc hội…; Con đường tiếp nhận từ các ngôn ngữ khác là cách thức

vay mượn từ ngữ để hình thành nên các đơn vị từ vựng mới cho tiếng Việt, ví dụ:

trước Ví dụ: Tiếng Việt vay mượn từ bidon và cresson của tiếng Pháp nhưng rồi đã

tân trang cấu trúc của chúng theo mẫu của một dãy từ mà người Việt tưởng rằng chúng thuộc cùng một dãy cấu tạo như nhau: bidon — bình tông (cùng dãy sau bình tích, bình trà…), cresson — cải xoong (cùng dãy sau cải xanh, cải bẹ…) Tiếng Anh đã cấu tạo motoway (xa lộ) theo railway; và laundromat (hiệu giặt là tự động) theo automat; Phương phức hoà đúc hai từ có sẵn tạo thành từ mới Ví dụ:

Tiếng Anh: smog = smoke + fog; brunch = breakfast + lunch; motel = motor +

hotel Tiếng Nga: рабкор = рабоуий + корреспондент; зарплата = заработная + плата.; Phương thức rút ngắn một cụm từ, hoặc từ dài hơn, tạo thành một từ

mới Ví dụ: Tiếng Việt: khiếu tố ← khiếu nại + tố cáo; giao liên ← giao thông + liên lạc Tiếng Anh: public house→ pub (quán rượu, quán ăn); perambulator → pram (xe nôi); omnibus → bus (xe buýt); Phương thức hình thành từ mới do cách

ghép các con chữ (âm) ở đầu hoặc cuối từ trong một nhóm từ với nhau Ví dụ: Ở

tiếng Anh, RADAR, AIDS, LASER… và một số tên gọi của các tổ chức như FAO,

UNICEF, UNESCO… đều đã hình thành bằng con đường như vậy;

Phương thức hình thành từ mới bằng cách chuyển đổi từ loại của từ có sẵn Ví dụ:

Tiếng Anh: garage →to garage (cho ô tô ra vào); do one’s hair → hair-do (kiểu

tóc; việc làm đầu) Trường hợp đầu: Chuyển danh từ sang động từ Trường hợp hai:Chuyển động từ sang danh từ

Con đường thứ hai làm xuất hiện từ ngữ mới là con đường vay mượn Trongngôn ngữ nào cũng có hiện tượng vay mượn từ ngữ hoặc yếu tố cấu tạo từ từ một

ngôn ngữ khác Người ta có thể vay mượn các từ, ví dụ như: Trong tiếng Việt: mít

tinh, bốc, ten nít… (nguồn gốc Anh); ga, xăng, sơ mi, xà phòng… (nguồn gốc

Pháp); bôn sê vich, côm xô môn… (nguồn gốc Nga); câu lạc bộ, ngân phiếu, mậu

dịch… (nguồn gốc Hán); shi, lượn, bản… (gốc Tày Nùng); Cũng có khi người ta

vay mượn yếu tố cấu tạo từ hoặc lấy từ của một ngôn ngữ khác làm yếu tố cấu tạo

từ trong ngôn ngữ của mình Chẳng hạn: tiếng Việt mượn các yếu tố: hoá, sinh,

-viên… (nguồn gốc Hán) hoặc mượn hẳn một từ trong ngôn ngữ khác, đem kết hợp

với một yếu tố có sẵn của mình để tạo ra từ mới Ví dụ: canh + gác (garde – gốc

Pháp)→canh gác; khăn + piêu (gốc Thái)→ khăn piêu; làng + bản (gốc Tày Nùng)

→ làng bản; Căn ke lại từ ngữ của ngôn ngữ khác cũng là một hiện tượng vay

mượn ngoài ngôn ngữ Kết quả của hiện tượng này là người ta có một từ mới, đượctạo nên bằng cách trực dịch từng yếu tố cấu tạo trong từ của ngôn ngữ khác Ví dụ:

Tiếng Việt có các từ vườn trẻ, nhà văn hoá… là căn ke từ các tên gọi детский сад, дом кулвтуры… trong tiếng Nga Tiếng Tày Nùng có từ đin nựa là căn ke từ đất thịt trong tiếng Việt.

Đối với các từ ngữ vay mượn, mỗi ngôn ngữ đều có cách xử lí khác nhau bêncạnh những đường nét chung Người Việt khi vay mượn từ ngữ và đưa vào sử dụngtrong ngôn ngữ của mình, thường có những điều chỉnh như sau: Cải tổ cấu trúc ngữ

âm của từ cho phù hợp với ngữ âm tiếng Việt và đồng thời có thể rút ngắn từ lại.Nói chung, từ nào có dị biệt với ngữ âm tiếng Việt cũng được cải tạo ít nhiều Ví

dụ: beton – bê tông; garde – gác; boulon – bu lông, bù loong; essence – xăng; Cải

tổ nghĩa của từ, nghĩa là vay mượn từ nhưng lại cấp cho nó một nghĩa khác với

nghĩa vốn có của nó Ví dụ: tử tế là từ gốc Hán vốn có nghĩa là cặn kẽ, chu đáo,

nhưng vào tiếng Việt, nó được cấp cho nghĩa tốt bụng; Vay mượn từ ngữ, nhưng

không sử dụng tất cả các nghĩa của chúng mà chỉ dùng một số trong các nghĩa đó.Các từ: nhất, hạ, hủ hoá… của tiếng Việt vay mượn từ tiếng Hán là những ví dụchứng minh cho trường hợp này

Căn cứ vào các lí thuyết về con đường hình thành từ vựng nói chung, conđường hình thành từ vựng trong tiếng Việt nói riêng, tác giả khảo sát các ngữ liệu

cụ thể trong phạm vi nghiên cứu, sau đó xác định các từ vựng Công giáo trong cácngữ liệu này được hình thành theo hai con đường, là: con đường tiếp nhận từ từ ngữ

từ các ngôn ngữ khác, còn gọi là con đường vay mượn; và con đường tự tạo từ ngữmới Trong đó, phần lớn các từ vựng được hình thành theo con đường vay mượndưới nhiều phương thức tiếp nhận

1.3.4 Quan niệm về tiếp xúc ngôn ngữ và vay mượn trong ngôn ngữ

1.3.4.1 Quan niệm về tiếp xúc ngôn ngữ

Truyền thống ngôn ngữ học cho rằng, tiếp xúc ngôn ngữ, về bản chất chính làhọc ngôn ngữ Khi trong não bộ của con người tồn tại song ngữ thì xảy ra tiếp xúcngôn ngữ Tiếp xúc ngôn ngữ trước hết xảy ra ở một số cá nhân đơn lẻ với tư cách

là thành viên cộng đồng, rồi dần mới mở rộng ra toàn xã hội

Dưới cái nhìn của ngôn ngữ học xã hội, tiếp xúc ngôn ngữ là hiện tượng cácngôn ngữ cùng tồn tại trong một cộng đồng với các thành viên sử dụng chúng tronggiao tiếp, nó là sự tiếp xúc xã hội mang tính chỉnh thể chứ không mang tính cá thể,