HÌNH TƯỢNG CAO MẬT TRONG TIỂU THUYẾT MẠC NGÔN

6 Với những lí do trên, chúng tôi chọn đề tài Hình tượng Cao Mật trong tiểu thuy ết Mạc Ngôn để có cái nhìn sâu sắc hơn về thiên nhiên, con người và văn hóa Cao Mật trong sáng tác của

B Ộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

Cao Th ị Giang Hương

HÌNH TƯỢNG CAO MẬT

Thành phố Hồ Chí Minh – 2013

B Ộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

Cao Th ị Giang Hương

HÌNH TƯỢNG CAO MẬT

Chuyên ngành : Văn học nước ngoài

Mã số : 60 22 02 45

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS ĐINH PHAN CẨM VÂN

Thành ph ố Hồ Chí Minh – 2013

1

Tôi xin cam đoan, đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết

quả nghiên cứu nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng công bố trong bất kì công trình nào khác

Tác giả Cao Th ị Giang Hương

2

Tôi xin g ửi lời tri ân sâu sắc đến Cô Đinh Phan Cẩm Vân, người đã trực tiếp hướng

d ẫn và hết lòng giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện luận văn

Xin bày t ỏ lòng biết ơn đến phòng Khoa học Công nghệ – sau đại học trường Đại học

Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, Thư viện Đại học Sư phạm, khoa Ngữ văn, trường THPT Hoàng Hoa Thám, gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã tạo mọi điều kiện, giúp đỡ, động viên tôi trong su ốt quá trình thực hiện luận văn

Ch ắc chắn, luận văn không tránh khỏi thiếu sót, chúng tôi kính mong nhận được sự góp ý c ủa quý thầy cô và các bạn

TP H ồ Chí Minh, tháng 9/2013

Cao Th ị Giang Hương

3

L ỜI CAM ĐOAN 1

LỜI CẢM ƠN 2

M ỤC LỤC 3

D ẪN NHẬP 5

1 Lý do ch ọn đề tài 5

2 L ịch sử nghiên cứu vấn đề 6

3 Đối tượng nghiên cứu 10

4 Ph ạm vi nghiên cứu 10

5 Phương pháp nghiên cứu 10

6 Đóng góp của luận văn 11

7 C ấu trúc của luận văn 12

CHƯƠNG 1: VỊ TRÍ CỦA CAO MẬT TRÊN HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO NGHỆ THU ẬT CỦA MẠC NGÔN 13

1.1 M ạc Ngôn – gương mặt tiêu biểu của văn xuôi đương đại Trung Quốc 13

1.1.1 Cu ộc đời 13

1.1.2 S ự nghiệp văn chương 15

1.2 Quan ni ệm nghệ thuật của Mạc Ngôn 17

1.3 Cao M ật trên hành trình sáng tạo nghệ thuật của Mạc Ngôn 19

1.3.1 V ị trí lịch sử, địa lý 19

1.3.2 V ị trí văn học 20

CHƯƠNG 2: BỨC TRANH THIÊN NHIÊN VÀ VĂN HÓA CAO MẬT TRONG SÁNG TÁC CỦA MẠC NGÔN 25

2.1 B ức tranh thiên nhiên Cao Mật 25

2.1.1 Hình tượng cao lương 27

2.1.2 Hình tượng ngọc trai 33

2.2 B ức tranh văn hóa Cao Mật 38

2.2.1 Phong t ục, tập quán và tín ngưỡng dân gian 39

2.2.2 Không gian l ễ hội 44

2.2.3 Ngh ệ thuật dân gian 49

CHƯƠNG 3: HÌNH TƯỢNG CON NGƯỜI CAO MẬT TRONG SÁNG TÁC C ỦA MẠC NGÔN 57

3.1 Con người bản năng 57

3.1.1 B ản năng sinh tồn 58

4

3.1.2 B ản năng tính dục 61

3.1.3 B ản năng làm mẹ 65

3.2 Con người bi kịch 67

3.2.1 Bi k ịch con người thế hệ cũ 68

3.2.2 Bi k ịch con người thế hệ mới 70

3.3 Con người anh hùng 74

3.3.1 T ập thể anh hùng 75

3.3.2 Cá nhân anh hùng 78

K ẾT LUẬN 86

TÀI LIỆU THAM KHẢO 89

PHỤ LỤC 97

5

1 Lý do ch ọn đề tài

Từ những năm 80 của thế kỷ XX, nền văn học Trung Quốc đã có một diện mạo

mới với những bước đột phá, cách tân về thi pháp Hiện nay, làn sóng văn học Trung

Quốc đang là một trong những hiện tượng đáng chú ý nhất trên thị trường sách văn

học ở Việt Nam Việt Nam đã dịch rất nhiều tác phẩm văn học đương đại Trung Quốc,

nhất là các tác phẩm đoạt giải thưởng văn học và được dư luận chú ý Các tác phẩm đưa đến cho độc giả Việt Nam một cái nhìn toàn diện về diện mạo mới của văn học đương đại Trung Quốc thời kỳ cải cách, mở cửa

Trên văn đàn Trung Quốc đương đại, Mạc Ngôn được đánh giá là “có bút lực

chú ý nhiều nhất Năm 2012, ông đã được Viện Hàn lâm Thụy Điển trao giải Nobel Văn học cho những cống hiến không mệt mỏi trong sự nghiệp sáng tác của mình

Mạc Ngôn đạt thành công ở nhiều thể loại nhưng về cơ bản, tiểu thuyết mới chính là

thể loại thành công nhất của ông

Cái làm nên sức hấp dẫn của tiểu thuyết Mạc Ngôn chính là lối hành văn ngắn

gọn, súc tích, nhịp điệu dồn dập mang tính hiện đại, có sự kết hợp giữa hiện thực và huyền thoại, tính nhiều tầng, đa nghĩa Song đặc điểm cơ bản trong các sáng tác của

Mạc Ngôn chính là cái nhìn nghệ thuật - lịch sử tỉnh táo và sắc sảo của nhà văn Một trong những hình tượng làm nên điểm nhìn sắc sảo ấy chính là hình tượng Cao Mật – quê hương của tác giả và cũng là bối cảnh trong các tiểu thuyết sống động của ông

Mạc Ngôn khao khát xây dựng làng Đông Bắc Cao Mật của mình trở thành một

“vương quốc văn học” và ông chính là vua của vương quốc ấy Có thể nói, cho đến

nay ông đã làm được điều mình mong ước: “cái làng Đông Bắc Cao Mật nhỏ bé kia

Cao Mật không còn là khái niệm địa lý thông thường nữa mà đã trở thành một khái

niệm văn học

6

Với những lí do trên, chúng tôi chọn đề tài Hình tượng Cao Mật trong tiểu

thuy ết Mạc Ngôn để có cái nhìn sâu sắc hơn về thiên nhiên, con người và văn hóa

Cao Mật trong sáng tác của ông

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

2.1 Tình hình nghiên c ứu tại Việt Nam

Tại Việt Nam, đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về Mạc Ngôn và tác phẩm

của ông, tuy nhiên, việc nghiên cứu hình tượng Cao Mật ở nước ta mới chỉ được nghiên cứu ở một số công trình đơn lẻ và dừng lại ở việc nhận định không gian làng Đông Bắc Cao Mật là một chủ đề lớn trong tiểu thuyết Mạc Ngôn Qua quá trình tìm

hiểu, chúng tôi tổng hợp được những tài liệu và những nhận định sau:

(1) Tác giả Nguyễn Khắc Phê với bài viết “Thế giới nghệ thuật tiểu thuyết của

Mạc Ngôn qua hai tiểu thuyết Báu vật của đời và Đàn Hương hình” (Tạp chí Sông

Hương số 166, năm 2002), đã nhận định: cả hai tác phẩm chỉ “quanh quẩn” ở vùng quê Cao Mật hẻo lánh vốn chẳng mấy ai biết đến nhưng nhờ Mạc Ngôn mà trở nên

nổi tiếng Tác giả cho rằng, để làm nên điều đó, là nhờ phép lạ hóa và huyền thoại hóa hiện thực Đây cũng chính là thế giới nghệ thuật của Mạc Ngôn

(2) PGS TS Hồ Sĩ Hiệp trong tiểu luận Một số vấn đề văn học Trung Quốc

đương đại (Nxb Tổng hợp Đồng Nai, năm 2007) với bài viết “Tiểu thuyết của Mạc

thuyết của Mạc Ngôn có hai mảng đề tài chính, đó là kí ức về cuộc sống gian khổ

từng nếm trải ở Cao Mật và cuộc sống kì lạ của tiền nhân gia tộc ở quê hương

(3) Giáo sư Lê Huy Tiêu với bài nghiên cứu “Thế giới nghệ thuật tiểu thuyết của

học Quốc gia Hà Nội, năm 2005) đã khái quát gần như đầy đủ những đặc điểm nghệ thuật trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn từ hình ảnh, cảm giác, giọng điệu, nghệ thuật tự

sự, ngôn ngữ, bản sắc dân gian… Đặc biệt, Giáo sư nhấn mạnh thế giới nhân vật trong tác phẩm của Mạc Ngôn chủ yếu là ba thế hệ nhân vật “tiêu biểu cho tinh thần

7

thống của dân tộc Trung Hoa Họ là hóa thân của nhân sinh tự tại, sinh mệnh tự do…”

(4) Tác giả Phan Thị Thanh Tâm trong Luận văn Thạc sĩ Tiểu thuyết Mạc Ngôn

dưới góc nhìn văn hóa (Đại học Sư phạm Huế, năm 2011) đã làm sáng rõ những

xung đột giữa văn hóa truyền thống và hiện đại, giữa văn hóa Đông - Tây trong tiểu thuyết Mạc Ngôn Ở luận văn này, tác giả đã phân tích tiểu thuyết dưới góc độ văn hóa nói chung

(5) Tác giả Võ Nguyễn Bích Duyên trong Luận văn Thạc sĩ Cái kì trong tiểu

thuyết Mạc Ngôn (Đại học Sư phạm Tp Hồ Chí Minh, năm 2011) đã tập trung vào

những hình tượng nghệ thuật đậm chất kì như: kì nhân, kì cảnh, kì tài, đã nêu được một vài khía cạnh về con người và vùng đất mang tính “kì” trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn

(6) Tác giả Trần Văn Tuân trong Luận văn Thạc sĩ Văn hóa dân gian trong tiểu

thuyết Đàn hương hình của (Đại học Sư phạm Tp Hồ Chí Minh, năm 2012) đã chỉ

ra những đặc sắc của dấu ấn văn hóa dân gian với làn điệu Miêu Xoang và nghệ thuật

hành hình man rợ trong tiểu thuyết Đàn hương hình của Mạc Ngôn trên cơ sở mối

quan hệ giữa văn hóa dân gian và văn học viết

(7) TS Nguyễn Thị Tịnh Thy trong bài viết Nobel văn chương 2012: Mạc Ngôn -

người vinh danh làng quê Cao Mật bằng bút pháp hậu hiện đại kiểu Trung Quốc

đăng trên tạp chí Sông Hương ngày 16/11/2012 đã khái quát được vị trí của làng quê Cao Mật trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn Tác giả khẳng định rằng: “nhà văn này đã

đưa tất cả những gì mình từng biết, từng thấy, từng tưởng tượng ra đặt vào vùng đất Cao Mật, biến nó thành “nơi đẹp đẽ nhất, xấu xa nhất, siêu thoát nhất, thế tục nhất”;

một, là duy nhất nhưng cũng là tất cả Nó vừa là của riêng Mạc Ngôn nhưng cũng là

của Trung Quốc và cũng là cả nhân loại

(8) TS Nguyễn Thị Tịnh Thy ở chuyên luận Tự sự kiểu Mạc Ngôn (Nxb Văn học,

năm 2013) đã nghiên cứu một cách toàn diện về nghệ thuật tiểu thuyết Mạc Ngôn Trong chuyên luận, TS đã phân tích, so sánh và kiến giải nghệ thuật tự sự của Mạc Ngôn trong tiểu thuyết bằng chính đặc trưng sáng tác, tư duy thẩm mỹ của loại hình

8

tự sự truyền thống của Trung Quốc kết hợp với hậu hiện đại của phương Tây Trong công trình này, tác giả cũng đã có đề cập đến hình tượng con người Cao Mật thông qua các chủ thể điểm nhìn dân đen và ngôn ngữ mang tính thô tục… TS khẳng định

không giống một ai, kể cả ở phương Tây lẫn Trung Quốc Đó là phong cách có được

2.2 Tình hình nghiên c ứu ở nước ngoài

Trên các trang web tiếng Anh và tiếng Hoa cũng có nhiều bài viết đề cập đến Mạc Ngôn và tiểu thuyết của ông Những bài viết này mang tính chất giới thiệu khái quát về con người, sự nghiệp cũng như một số tác phẩm của Mạc Ngôn đã được xuất bản ở các nước phương Tây Tuy nhiên, đã có một vài công trình nghiên cứu đề cập đến vị trí của Cao Mật trong tiểu thuyết Mạc Ngôn

(1) Zicheng Hong trong công trình A History of Contemporary Chinese

Literature (http://books.google.com.vn, năm 2007) cung cấp một cái nhìn tổng quan toàn diện và phân tích bối cảnh văn học Trung Quốc trong giai đoạn 1949-1999, cho

rằng: các tiểu thuyết của Mạc Ngôn có phong cách đa dạng về nhận thức Trong miêu

tả của ông luôn tạo ra một thế giới cảm giác phức tạp đối với người đọc Tác giả

khẳng định cách viết của Mạc Ngôn là dựa trên kinh nghiệm sâu sắc liên quan đến

một khát khao, một sức sống man rợ nguyên thủy

(2) Tác giả Michael Sollars và Arbolina Llamas Jennings trong công trình The

Facts on File Companion to the World Novel: 1900 to the Present

(http://books.google.com.vn, năm 2008) đã tập hợp tiểu thuyết của các nhà văn trên

thế giới từ năm 1900 đến hiện tại Trong công trình này có sự xuất hiện của Mạc Ngôn từ trang 532 - 534 Hai tác giả đã nhận định: Mạc Ngôn thường dùng bối cảnh nông thôn Trung Quốc như là bối cảnh kể chuyện và phương tiện văn chương sơ khai

để nghiên cứu về xã hội và lịch sử Trung Quốc hiện đại

(3) Tác giả Robert Con Davis-Undiano trong bài viết A Westerner’s Reflection

on Mo Yan (http://www.worldliteraturetoday.org, năm 2012) đã nhận định: Mạc

9

Ngôn luôn trích dẫn văn hóa dân gian và truyền thống kể chuyện Trung Quốc Đây là nguồn mà ông chịu ảnh hưởng sâu sắc Tác giả còn khẳng định: trong con mắt người phương Tây, Mạc Ngôn là một nhà văn hậu hiện đại nhưng thể hiện bằng bút pháp kể chuyện truyền miệng và cổ điển của Trung Hoa

(4) Tác giả Dương Thủ Sâm trong loạt bài viết Văn hóa Cao Mật và tiểu thuyết

Mạc Ngôn (高密文化与莫言小说) (http://vip.book.sina.com.cn, năm 2012) đã đi từ

những phẩm chất văn hóa của vùng quê Cao Mật để nêu bật những màu sắc huyền bí,

hấp dẫn trong tiểu thuyết Mạc Ngôn Ông cho rằng: thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn đã thuộc về “vương quốc văn học” có tính ý nghĩa thế giới Nhà nghiên cứu cũng khẳng định: “Mạc Ngôn tuy là dựa trên Cao Mật, nhưng ông

hương, nhưng ông không hề có câu nệ (giới hạn) ý thức nông dân khép kín, mà là vì quan điểm văn hóa mang tính hiện đại”

(5) Cũng tác giả Dương Thủ Sâm, trong bài viết Mối gắn kết tình cảm với cố

nguyên (故园情结) đã nêu một cách khái quát về tình cảm gắn bó của Mạc Ngôn với quê hương Đông Bắc của mình để hình thành nên một nhà văn lớn trên văn đàn Trung Quốc

(6) Tác giả Quản Mô Hiền trong bài viết Mạc Ngôn và loạt tiểu thuyết quê

hương Đông Bắc Cao Mật (高密东北乡系列) chỉ đưa ra tiểu sử của Mạc Ngôn và

nêu khái quát những nhân vật trong tác phẩm có nét tương đồng với những con người trong gia đình Mạc Ngôn

Như vậy, cho đến nay đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về tiểu thuyết Mạc Ngôn và ít nhiều đã đề cập đến Cao Mật qua một số khía cạnh khác nhau Tuy nhiên, chưa có một công trình nào đề cập đến Cao Mật như một hình tượng nghệ thuật hay nói cách khác, hình tượng Cao Mật chưa được đặt thành một vấn đề nghiên cứu hệ

thống, chuyên biệt cũng như tìm hiểu mối quan hệ, cội nguồn phát khởi của hình tượng này với văn hóa dân gian

10

3 Đối tượng nghiên cứu

Để thực hiện mục tiêu khoa học của đề tài, luận văn chúng tôi tập trung nghiên

cứu hình tượng Cao Mật trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn ở phương diện thiên nhiên, văn hóa và con người Cao Mật Qua đó, xác định được vị trí; vai trò của hình tượng này trong tiểu thuyết của ông

4 Ph ạm vi nghiên cứu

Lấy hình tượng Cao Mật trong tiểu thuyết Mạc Ngôn làm đối tượng nghiên cứu,

luận văn tập trung khảo sát các cuốn tiểu thuyết tiêu biểu của Mạc Ngôn đã được dịch

ra tiếng Việt và xuất bản ở Việt Nam như:

1 Cao lương đỏ (2000), Lê Huy Tiêu dịch, Nxb Phụ nữ

2 Báu v ật của đời (2001), Trần Đình Hiến dịch, Nxb Văn nghệ

3 Đàn hương hình (2002), Trần Đình Hiến dịch, Nxb Phụ nữ

4 R ừng xanh lá đỏ (2003), Trần Đình Hiến dịch, Nxb Văn học

5 T ứ thập nhất pháo (2007), Trần Trung Hỷ dịch, Nxb Văn nghệ

6 Ếch (2010), Nguyên Trần dịch, Nxb Văn học

5 Phương pháp nghiên cứu

Để tìm hiểu hình tượng Cao Mật trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn, chúng tôi sử

dụng một số phương pháp nghiên cứu sau:

5.1 Phương pháp tiểu sử

Phương pháp tiểu sử là phương pháp tìm hiểu và nghiên cứu tiểu sử nhà văn để

lý giải tác phẩm văn học Mối quan hệ giữa tiểu sử và tác phẩm có thể trực tiếp hoặc gián tiếp Các sáng tác của Mạc Ngôn thường đậm nét về làng quê Cao Mật Do vậy,

việc sử dụng phương pháp này vào nghiên cứu tiểu thuyết Mạc Ngôn sẽ cho thấy được mối quan hệ giữa nhà văn và hình tượng trong tác phẩm

5.2 Phương pháp khảo sát

Chúng tôi tiến hành khảo sát - thống kê hình tượng Cao Mật trong sáng tác của

Mạc Ngôn trên nhiều phương diện, để từ đó phân loại, tìm hiểu thấu đáo hơn các đặc điểm về mặt nội dung thể hiện hình tượng này

11

5.3 Phương pháp lịch sử - xã hội học

Phương pháp này đặt hiện tượng văn học vào bối cảnh xã hội để nghiên cứu

Tiểu thuyết Mạc Ngôn chủ yếu xoay quanh hai đề tài: thế sự và lịch sử Do vậy nắm

bắt bối cảnh xã hội, lịch sử sẽ góp phần nhận ra những giá trị của hình tượng Cao

Mật trong tiểu thuyết của ông

6 Đóng góp của luận văn

Thực hiện đề tài Hình tượng Cao Mật trong tiểu thuyết Mạc Ngôn chúng tôi

muốn đạt được những mục đích sau:

- Làm rõ bức tranh thiên nhiên và văn hóa Cao Mật trong sáng tác của

Mạc Ngôn

- Làm rõ hình tượng con người của vùng đất Cao Mật trong sáng tác của

Mạc Ngôn trên các bình diện:

+ Con người bản năng

+ Con người bi kịch

+ Con người anh hùng

12

Từ việc phân tích và kiến giải những đặc điểm trên, luận văn đã đưa ra được

một cái nhìn khái quát, hệ thống và tương đối toàn diện về hình tượng Cao Mật trong

tiểu thuyết của Mạc Ngôn

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Dẫn nhập, Kết luận, phần Nội dung luận văn được triển khai thành

ba chương với nhiệm vụ của từng chương như sau:

Chương 1: VỊ TRÍ CỦA CAO MẬT TRÊN HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO NGHỆ THUẬT CỦA MẠC NGÔN

Trong chương này, chúng tôi trình bày khái quát về con người; thân thế và sự nghiệp của Mạc Ngôn Qua đó hiểu được quan điểm văn chương của nhà văn Mạc Ngôn cũng như vị trí của Cao Mật trong tiểu thuyết của ông

Chương 2: BỨC TRANH THIÊN NHIÊN VÀ VĂN HÓA CAO MẬT TRONG SÁNG TÁC CỦA MẠC NGÔN

Trong chương này, chúng tôi tìm hiểu và phân tích về bức tranh thiên nhiên và đời sống văn hóa Cao Mật trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn Lý giải vì sao thông qua thiên nhiên và văn hóa đã hình thành nên tính cách con người Cao Mật cá tính và

mạnh mẽ

Chương 3: HÌNH TƯỢNG CON NGƯỜI CAO MẬT TRONG SÁNG TÁC

CỦA MẠC NGÔN

Trong chương này, chúng tôi khám phá hình tượng con người Cao Mật trong

tiểu thuyết Mạc Ngôn để làm rõ tính bản năng, anh hùng và bi kịch của con người nơi đây

13

1.1 M ạc Ngôn – gương mặt tiêu biểu của văn xuôi đương đại Trung Quốc

Thế kỉ XX chứng kiến cuộc bùng nổ chưa từng có về văn chương ở phương Tây

Kĩ thuật viết tiểu thuyết đã đạt đến trình độ đỉnh cao với hàng loạt tác phẩm nổi tiếng

ra đời, các lý thuyết và sự xuất hiện của các trường phái phê bình Thêm vào đó, sự phát triển của văn chương phương Tây không chỉ là cục bộ mà còn mang tính quốc tế

Nếu như ở phương Tây, sự phát triển văn học đa thanh, đa diện thì ở Trung Quốc con đường văn chương lại rất quanh co Với lịch sử lâu dài, văn chương truyền thống Trung Hoa đã phát triển đến độ chín muồi với sự phong phú và đa dạng, vì thế, họ chỉ

thấy mình và không có ý đồ liên kết hay mở cửa nhìn ra thế giới Bên cạnh đó, văn

học Trung Quốc còn bị kềm tỏa dưới thời Mao Trạch Đông Tuy nhiên, sau đó nó đã được hồi sinh bằng chính sách mở cửa với nhiều tác phẩm văn học phương Tây được

dịch và nghiên cứu làm xuất hiện nhiều nhà văn tài năng vào những năm 80, 90 và

những năm 2000 Có những người hiện nay nổi tiếng không chỉ trong nước mà còn ở

quốc tế, nổi bật trong số đó là Mạc Ngôn – được xem là nhà văn sung mãn nhất cũng như là người tiên phong xuất sắc nhất của văn học Trung Hoa hiện đại Có thể nói,

cuộc đời với nhiều sự trải nghiệm đã có những ảnh hưởng sâu sắc đến sự nghiệp văn chương của Mạc Ngôn

1.1.1 Cu ộc đời

Mạc Ngôn tên thật là Quản Mạc Nghiệp, sinh ngày 17 tháng 2 năm 1955 tại Cao

Mật, tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc Năm 1976 ông nhập ngũ Năm 1984, trúng tuyển vào khoa Văn thuộc Học viện Nghệ thuật Quân Giải phóng và tốt nghiệp năm 1986 Năm 1988, ông lại trúng tuyển lớp nghiên cứu sinh sáng tác thuộc Học viện Văn học

Lỗ Tấn, trường Đại học Sư phạm Bắc Kinh, năm 1991 tốt nghiệp với học vị Thạc sĩ Tháng 10 năm 1997 ông chuyển ngành từ bộ văn hóa bộ tổng tham mưu chính sang công tác tại Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao Năm 2007, ông được điều đến làm nghiên cứu viên Viện Nghiên cứu Nghệ thuật Trung Quốc, viện trưởng Viện Nghiên

14

cứu văn học Ủy viên Đoàn Chủ tịch hiệp hội tác gia và còn kiêm nhiệm thêm chức Phó hội trưởng Hữu hiệp Đối ngoại thành phố Bắc Kinh…

Mạc Ngôn được xem là “nhà văn chân đất” khi mà hầu hết sáng tác của ông đều

viết về số phận của những con người bình thường trên đất nước Trung Hoa Với danh

hiệu đó, chúng ta có thể hiểu rằng Mạc Ngôn là một nhà văn có xuất thân từ nông dân

với một tuổi thơ vô cùng dữ dội cùng cái đói; cái rét và thất học

Trải nghiệm về nạn đói là một trong những động lực để Mạc Ngôn trở thành nhà văn và nó là một trong những mô típ đáng chú ý trong tiểu thuyết của ông Trong khoảng hai mươi năm sống ở nông thôn, Mạc Ngôn chưa bao giờ được ăn no và ông

là một trong những đứa trẻ phải gánh chịu nạn đói vào những năm 50, đầu những năm 60 Sống trong một đại gia đình lớn gồm mười bốn người, tuổi thơ của ông hầu như lúc nào cũng bị đói và bữa ăn nào cũng khóc Chính vì vậy, ông mong ước trở thành nhà văn bởi ông được biết làm nhà văn thì sẽ được ăn no Mạc Ngôn ham học, thành tích học tập tốt và xuất sắc nhất là môn Ngữ văn Tuy nhiên, ông bị buộc thôi

học tiểu học vào năm thứ năm bởi lý do chính trị Thời kì này, đi học đại học phải xem xét thành phần lý lịch, đòi hỏi tiến cử theo sự phân loại thành phần nông dân

Mạc Ngôn ao ước và buồn bã khi thấy những người bạn cùng trang lứa được đi học còn mình thì phải lầm lũi trên cánh đồng Cứ như thế Mạc Ngôn đã vượt qua tuổi thơ trong đói khổ và cô độc Mặc dù phải chịu cảnh đói rét và thất học nhưng không vì

thế mà ông mất cảm hứng đọc sách Ông đọc bất cứ thứ gì có trong tay, và như một lẽ

tất yếu, càng đọc ông càng chán công việc cày ruộng, cuốc đất, nhổ cỏ, cắt gặt của

một nông dân chính hiệu để rồi khao khát rời khỏi làng quê và được học đại học Ông nội Mạc Ngôn làm nghề nông, là người trung hậu ngay thẳng, thông minh khéo léo, giỏi việc nông và là một thợ mộc nổi tiếng Ông tuy không biết chữ nhưng

có trí nhớ tốt nên biết khá nhiều sự đổi thay của lịch sử vùng đất Cao Mật cũng như các truyền thuyết danh nhân, danh thắng; chuyện thần tiên quỉ quái Đặc biệt ông lại

là một người kể chuyện bậc thầy và những câu chuyện của ông đã cho Mạc Ngôn

thấy một thế giới diệu kì Từ đó, Mạc Ngôn học tập những câu chuyện truyền miệng,

dã sử về thần linh, ma quỷ… Những câu chuyện mà ông nội đã kể trong suốt tuổi ấu thơ về sau trở thành cảm hứng cho các tác phẩm của Mạc Ngôn đặc biệt là các truyện

15

mang màu sắc huyền thoại về quê hương mình Cho nên, có thể nói: ông nội chính là người thầy đầu tiên của Mạc Ngôn Quản Mô Hiền – anh trai cả cũng đóng vai trò quan trọng trong quá trình trở thành nhà văn của Mạc Ngôn Người anh trai là niềm

tự hào của quê hương và cũng là hình mẫu mà Mạc Ngôn muốn noi theo bởi ông là người học cao nhất của làng, là sinh viên khoa Trung Văn Đại học Sư phạm Hoa Đông đầu những năm 60 Khi bị bắt nghỉ học năm mười hai tuổi và trở thành lao động chân tay, Mạc Ngôn vẫn thích đọc sách dù đã trải qua một ngày làm việc mệt

mỏi Ông đã đọc sách giáo khoa, bài tập về nhà và thậm chí là quyển tập làm văn của người anh trai Đó là nguồn tư liệu cung cấp kiến thức cũng như là công cụ để Mạc Ngôn tự học Vào những năm đầu sự nghiệp văn chương, ông cũng đã gửi những câu chuyện của mình cho người anh trai để xin nhận xét Quản Mô Hiền không khuyến khích Mạc Ngôn đi theo nghề viết văn dù ông biết em trai mình có năng lực Bởi, là

một nhà giáo thâm niên, Mô Hiền đã chứng kiến rất nhiều bi kịch của trí thức trong

đó có nhà văn Ông cảnh báo Mạc Ngôn: có hàng ngàn con đường để đi trên thế giới này nhưng đừng bao giờ chọn con đường dẫn tới văn chương Tuy nhiên, sau khi

chứng kiến sự bền bỉ của em trai, Quản Mô Hiền quyết định ủng hộ Mạc Ngôn trở thành nhà văn và khuyên: để trở thành một nhà văn nổi tiếng, em phải tìm được phong cách của riêng mình, bắt chước một nhà văn khác (dù là Trung Hoa hay nước ngoài) cũng sẽ không dẫn đến một tương lai tươi sáng Như vậy, chính người anh trai

đã có những ảnh hưởng không nhỏ tới sự nghiệp văn chương của Mạc Ngôn và đưa ông trở thành một nhà văn nổi tiếng, chủ nhân của một “vương quốc văn học” độc

đáo

Có thể nói, chính thời đại đầy bi thương cùng những ảnh hưởng từ gia đình và

sự nỗ lực vươn lên của bản thân đã hun đúc nên một Mạc Ngôn cần mẫn và sung mãn

với một sự nghiệp văn chương nổi bật trong nền văn chương hiện đại Trung Hoa

1.1.2 S ự nghiệp văn chương

phẩm của ông lại là ẩn chứa tiếng nói sắc sảo về cuộc sống nhân sinh và số phận con người

16

Mạc Ngôn là một trong những nhà văn kiên nhẫn và cần mẫn nhất với sự nghiệp

viết văn làm cho độc giả và các nhà phê bình ngạc nhiên với những tác phẩm lớn cứ hai, ba năm lại xuất hiện một lần Năm 1981 ông bắt đầu công bố tác phẩm và đến nay, ông đã có 11 tiểu thuyết, 20 truyện vừa, hơn 60 truyện ngắn và 5 tuyển tập

những bài ký, phóng sự, tùy bút tổng cộng trên 200 tác phẩm Mạc Ngôn thành công ở cả hai thể loại tiểu thuyết và truyện ngắn Đặc biệt ở thể loại tiểu thuyết, nhiều tác phẩm của ông đã được đón nhận nồng nhiệt ở Hồng Kông, Trung Quốc, Đài Loan,

Việt Nam và được dịch ra tiếng Anh, Pháp, Nhật, Đức, Ý, Tây Ban Nha, Hàn Quốc,

Việt Nam, Romania, Serbia, Ba Lan, Thụy Điển, Hà Lan, Nga, Israel như Cao lương

đỏ, Tổ tiên có màng chân, Báu vật của đời, Đàn hương hình, Cây tỏi nổi giận, Rừng xanh lá đỏ, Tửu quốc, Tứ thập nhất pháo, Thập tam bộ, Sống đọa thác đày, Châu ch ấu đỏ… Tiểu thuyết Cao lương đỏ (nguyên tác : Hồng cao lương gia tộc)

được giải thưởng toàn quốc năm 1985-1986 và được đạo diễn tài danh Trương Nghệ Mưu chuyển thể thành phim truyện, đạt được giải thưởng Cành cọ vàng tại Liên hoan phim Cannes 1994 Đặc biệt, cuốn tiểu thuyết này còn được tạp chí World Literature Today bình chọn vào Top 40 tiểu thuyết của 75 năm in ấn và nó trở thành tiểu thuyết hay nhất năm 1987

Trong sự nghiệp hơn ba mươi năm sáng tác, Mạc Ngôn đã sớm tìm cho mình

một phong cách, một lối đi riêng Ông được mệnh danh “là một nhà văn “phù thủy”

Trong tác phẩm của ông, chúng ta thấy: “nhà văn pha trộn được chủ nghĩa hiện thực

ảo giác với truyện dân gian, lịch sử và đương đại” (lời tuyên dương của Viện Hàn

lâm Thụy Điển) Với phong cách nghệ thuật đó cùng những nỗ lực không mệt mỏi và

những cống hiến cho nền văn học đương đại Trung Quốc, Mạc Ngôn đã đoạt được rất nhiều giải thưởng lớn trong và ngoài nước:

- Giải tiểu thuyết toàn quốc lần thứ 4 (1987) cho tiểu thuyết Cao lương đỏ, tác

phẩm được chuyển thể thành bộ phim điện ảnh cùng tên (đạo diễn Trương Nghệ Mưu)

đã đoạt giải Gấu vàng tại Liên hoan phim Berlin năm 1988 và Cành cọ vàng trong Liên hoan phim Cannes của Pháp năm 1994

- Giải nhất tiểu thuyết của Hội Nhà văn Trung Quốc cho Báu vật của

17

đời (12/1995)

- Giải Mao Thuẫn cho tiểu thuyết Đàn hương hình Tác phẩm này cũng đạt giải

thưởng văn học Đỉnh Quân lần thứ nhất Đài Loan (năm 2004)

- Giải Văn học Liên hợp (Đài Loan)

- Văn học nước ngoài Laure Batailin (Pháp)

- Huân chương Kỵ sĩ Văn hóa nước Pháp năm 2004

- Tiến sĩ văn học danh dự do trường Đại học Công Khai Hồng Kông 2005

- Giải Văn học quốc tế Nonino năm 2005 (Ý)

- Giải thưởng lớn cho Văn hóa châu Á Fukuoka năm 2006 (Nhật)

- Giải Hồng lâu mộng cho Tiểu thuyết Hoa ngữ thế giới (Hồng Kông)

- Giải Văn học Hoa ngữ New York (Mỹ)

- Giải Nobel Văn học 2012 do Viện hàn lâm Thụy Điển trao tặng

Để có một sự nghiệp văn chương lừng lẫy với những tác phẩm đỉnh cao như

vậy đó là nhờ Mạc Ngôn đã có quan điểm nghệ thuật đúng đắn và kĩ thuật viết văn điêu luyện

1.2 Quan ni ệm nghệ thuật của Mạc Ngôn

Trên con đường sáng tác văn học, Mạc Ngôn không ngừng tìm tòi; đổi mới từ

nội dung đến hình thức cũng như đề ra cho mình những quan niệm nghệ thuật sâu sắc

Đầu tiên, thuở mới vào nghề văn, ông từng nghĩ: “Lúc tôi mới bắt đầu sáng tác quả

không dám tưởng tượng mình là “kỹ sư tâm hồn của nhân loại, như một số nhà văn

hội” [24, tr.105] Có thể nói rằng, chính cái đói; cái nghèo đeo đuổi hai mươi năm ở

nông thôn là động lực thôi thúc Mạc Ngôn trở thành một nhà văn để “mỗi ngày ba

Mạc Ngôn thay đổi, ông cho rằng: “con người ta vẫn có những nỗi đau khổ, hơn nữa

mức độ đau khổ về tinh thần chẳng kém gì cái đói khát” [24, tr.106] Ông quan niệm:

một nhà văn tốt thì chỉ nên chú tâm đến chuyện sáng tác và không nên nghĩ đến

chuyện kiếm tiền

trở thành mẫu mực của văn học hiện đại Trung Hoa Chính Mạc Ngôn cũng từng nói

Lỗ Tấn là người truyền cảm hứng cho ông Trong tác phẩm Căn phòng nhìn qua lỗ

khóa, 10 truy ện ngắn đã ảnh hưởng đến tôi, Mạc Ngôn sưu tầm mười câu chuyện

của mười nhà văn nổi tiếng, đó là: Henryk Sienkiewicz, Julio Cortazar, James Joyce,

D H Lawrence, G.G Marquez, W Faulkner, I.S Turgenhev, F Kafka, Tsutomu Minakani và Lỗ Tấn Trong mười nhà văn trên chỉ có một nhà văn Trung Hoa là Lỗ

Tấn Trong tiểu thuyết của mình, có thể thấy Mạc Ngôn thừa hưởng đặc trưng văn chương của Lỗ Tấn nhưng ông không hề sáng tác dưới cái bóng của Lỗ Tấn mà đã phát triển phong cách cá nhân, làm cho mình trở nên độc đáo và nổi bật khiến cho không ai có thể nghĩ Mạc Ngôn là một Lỗ Tấn hiện đại Ông nghĩ: “cần phải xác định

vĩnh viễn một mục tiêu cao hơn so với năng lực của chính mình, không nên chỉ là vượt qua người đồng thời với mình hoặc tiền nhân mà hao phí sức lực mà hãy tận lực

Thứ ba, Mạc Ngôn đề ra tôn chỉ văn học “lấy tư cách nhân dân sáng tác” nên nhà văn phải đứng trên lập trường nhân dân, dùng trái tim giản dị cùng con mắt của nhân dân để quan sát; phản ánh thế giới và những suy nghĩ ước muốn của họ Những

tác phẩm của ông phong phú; đa dạng có thể khái quát lại thành hai loại đề tài chính: lịch sử và đời sống hiện thực Vì vậy, khi đọc tác phẩm của Mạc Ngôn, người đọc dễ dàng nhận thấy ông luôn đứng về phía nhân dân để nói lên số phận của họ mà từ đó chúng ta có thể khẳng định Mạc Ngôn là một nhà nhân văn lớn của văn học Trung

Quốc đương đại

Thứ tư, Mạc Ngôn khẳng định: mỗi nhà văn cần xây dựng cho mình một vương

quốc văn học của riêng mình Tương tự như W Faulkner và G G Marquez, Mạc Ngôn đã khám phá và tái tạo lại vùng đất quê hương Đông Bắc Cao Mật trên cơ sở

kết hợp tổ tiên anh hùng và những sự kiện lịch sử cùng với sự tưởng tượng của cá nhân để xây dựng được một “cộng hòa văn chương” mà nói như David Der-wei

19

Wang thì: Mạc Ngôn đã tạo ra một không gian lịch sử quan trọng nhất trong tiểu thuyết Trung Hoa đương đại Từ vương quốc Cao Mật của mình, Mạc Ngôn đã “biến

quê hương thành chỗ dựa tinh thần, ca tụng nó, phê phán nó, làm cho nó phong phú

đặc thù để trở thành nhà văn mang tầm thế giới” [35, tr.385]

Chính sự thẳng thắn; quyết tâm và nhẫn nại, Mạc Ngôn với tôn chỉ; lập trường sáng tác riêng cũng như quan niệm nghệ thuật của mình đã tạo nên những tác phẩm

lớn có ảnh hưởng không nhỏ trên văn đàn Trung Quốc và đem lại cho mình một vị trí trên bản đồ văn học thế giới mà nhiều người mơ ước Cũng cần phải nói thêm rằng, trên hành trình sáng tạo của Mạc Ngôn không thể thiếu làng quê Cao Mật – một vùng quê có thật trong địa lý – lịch sử nhưng giờ đây đã trở thành một địa chỉ văn học nổi

lý đất nước Trung Hoa suốt hai ngàn năm lịch sử là Khổng Tử và Mạnh Tử Nơi đây cũng sinh ra nhà văn truyền kì nổi tiếng Bồ Tùng Linh thời nhà Thanh với tác phẩm

Liêu Trai chí d ị tập hợp những câu chuyện mang đậm sắc thái dân gian Như vậy,

vùng đất Cao Mật chịu ảnh hưởng sâu sắc của Khổng giáo đồng thời có nguồn văn

học dân gian vô cùng phong phú

Cao Mật, phía đông nằm bên cạnh Giao huyện (胶县), phía nam giáp Chư Thành (诸城), phía tây với An Khưu (安丘) cách con sông Duy Hà (潍河), phía bắc giáp Xương Ấp (昌邑), tiếp giáp thành phố Bình Độ, nằm ở đại bình nguyên Xương

20

Duy (昌潍) mênh mông bát ngát và nối nhau với bán đảo Giao Đông nhấp nhô những

dải núi, là một viên ngọc sáng của tuyến đường sắt chính Giao Tế

Căn cứ theo ghi chép sử kí Nhạc Nghị Liệt Truyện và sách Hán Địa Lí Chí,

cách gọi địa lí Cao Mật được xem như là đã tồn tại vào trước thời Xuân Thu Chiến

Quốc Cái tên quê hương Đông Bắc Cao Mật chính là tiếp tục sử dụng tên gọi hành chính của thời Minh, Thanh, Dân Quốc

Cao Mật có địa thế thấp trũng, là một bình nguyên rộng lớn bằng phẳng Mạc Ngôn sinh ra ở thôn Bình An nằm ở bờ nam sông Giao Người Cao Mật có câu ca dao: “Bình An trang không bình an, mười năm đổ có chín năm ngập”0

1, nghĩa là Sông Giao hàng năm phát sinh nước lớn, mười năm thì có chín năm lụt Cho dù khắc nghiệt như thế, mọi người vẫn không muốn rời khỏi quê hương Cao Mật náo nhiệt này, không muốn rời khỏi sông Giao Mỗi khi sông Giao nước lớn, nước sông mang theo hàng loạt chất mùn và bùn cát, làm cho đất đai được bồi đắp một lớp phù sa màu

mỡ Mùa thu trồng lúa mì không cần bón phân vẫn có thể thu một mùa năng suất cho nên người dân nơi đây đều nói sông Giao là một “phú hà” (con sông giàu có) Tuy nhiên, ngày nay sông Giao chỉ còn là một dòng sông khô cạn

Từ vị trí địa lý và lịch sử như vậy đã hun đúc nên Mạc Ngôn với những phẩm

chất của một nhà văn lớn Với tài năng của mình, Mạc Ngôn đã đem lại cho Cao Mật

một vị trí văn học nổi bật, sánh vai với các “vương quốc văn học” khác như làng

Macondo của G G Marquez hay hạt Yoknapatawpha của W Faulkner…

Theo T ừ điển thuật ngữ văn học: “Hình tượng nghệ thuật là sản phẩm của

21

hư cấu nghệ thuật” [15, tr.146] Như vậy, qua định nghĩa này, chúng ta thấy nhà văn

khi sáng tác đã chọn lọc, xây dựng và làm sống lại các hiện tượng của cuộc sống

bằng hình tượng Hình tượng nghệ thuật, một mặt hiện thực hóa những suy nghiệm

của nhà văn về cuộc đời, mặt khác nó có khả năng tồn tại độc lập như một khách thể đời sống thực thụ Điều này lý giải vì sao khi xây dựng tính cách hoạt động của nhân

vật, nhà văn thường khó kiềm chế được cảm xúc của mình nên có lúc họ tưởng chừng như mình là nhân vật, mang lấy niềm vui, nỗi buồn của nhân vật

Về mặt cấu trúc, hình tượng nghệ thuật là một cấu trúc thống nhất, chặt chẽ và

hạt nhân của cấu trúc này là phức hợp của một quan hệ xã hội – thẩm mỹ Trước hết,

đó là mối quan hệ giữa thế giới trong tác phẩm và thực tại mà nó phản ánh Thứ đến, quan hệ của tác giả đối với cuộc sống trong tác phẩm, quan hệ giữa tác giả với người đọc, quan hệ hình tượng với ngôn ngữ của một nền văn hóa Cuối cùng là quan hệ

giữa các yếu tố của bức tranh đời sống

Hình tượng nghệ thuật được xây dựng do sự chọn lọc, tái tạo của nhà văn, vì thế

nó phản ánh cả quan niệm, nhận thức của nhà văn đối với cuộc sống Tìm hiểu hình tượng nghệ thuật thực chất cũng chính là tìm hiểu quan niệm nghệ thuật của tác giả thông qua hình tượng trong tác phẩm đó Hình tượng nghệ thuật là sản phẩm sáng tạo

của nghệ sĩ nhưng đồng thời nó cũng là con đẻ của hiện thực khách quan Bản thân

nó phải tuân thủ những quy luật vận động tất yếu khách quan Tính khách quan của hình tượng nói lên được cái bản chất; quy luật của cuộc sống chứ không phải là sự sao chép; rập khuôn một cách máy móc đối tượng mô tả Xét trên những nét cơ bản, chân lý nghệ thuật chính là sự thật của bản thân đời sống được biểu hiện bằng hình tượng Nghệ thuật là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan Nó nhất định phải bao hàm nhân tố chủ quan của người nghệ sĩ Hình tượng nghệ thuật là vũ khí của người nghệ sĩ trong cuộc đấu tranh cho lý tưởng Nghệ sĩ dùng hình tượng nghệ thuật

để bảo vệ cái đẹp, lên án cái xấu, tác động đến xúc cảm người đọc, giáo dục người đọc về mặt thẩm mỹ Như vậy, hình tượng nghệ thuật có vai trò rất quan trọng trong tác phẩm văn học Nó thể hiện thế giới quan, quan niệm nghệ thuật của tác giả

Chính vì vậy, Cao Mật trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn không còn là một địa danh cụ thể của Sơn Đông, Trung Quốc nữa mà trở thành hình tượng phản ánh quan

22

niệm nghệ thuật của nhà văn cũng như cái nhìn của nhà văn đối với con người và

cuộc sống Cao Mật là một hình tượng đa chiều, thông qua bức tranh thiên nhiên và đời sống văn hóa của Cao Mật để phản ánh tính cách con người vùng đất này Qua đó

ta thấy tác giả muốn nêu lên quan niệm về con người nói chung (không chỉ là người Cao Mật, người Trung Quốc nói riêng mà còn là toàn nhân loại nói chung)

Trong bài viết Thành phố, nông thôn và vị trí của người cầm bút, Mạc Ngôn

đã có một so sánh rất thú vị: nhà văn suốt đời đi tìm đề tài để viết cũng giống như con

rận suốt đời đi tìm cái ăn Ông nói: “một nhà văn có thể là một người nhu nhược

hùng xưng bá Việc gì tôi phải viết về Bắc Kinh, Thượng Hải mà nhiều người đã viết?”

[32, tr.315] Có thể nói, với quan điểm như vậy, Mạc Ngôn đã tìm được cho mình

một đề tài, làm bậc “khai quốc công thần” của một vùng đất mới trong nền văn học

thế giới: làng Đông Bắc Cao Mật

Đọc tác phẩm Mạc Ngôn, ta dễ nhận thấy làng quê Cao Mật đã “đăng kí hộ khẩu” trên từng trang sách của ông, “không nghi ngờ gì nữa, là nơi đẹp đẽ nhất, xấu xa nhất,

đểu giả mất dạy nhất, giỏi uống rượu nhất, biết yêu đương nhiều nhất ở trên trái đất

ấy để mang đến cho người đọc những hiện thực phong phú và sinh động của quê hương và nó trở thành nguồn cảm hứng mãnh liệt trên hành trình sáng tạo của Mạc Ngôn Từ những câu chuyện bình dị cho đến những vấn đề mang tính thời đại như

lịch sử của dân tộc, chiến tranh và hòa bình, thân phận của kiếp người hay những thay đổi chóng mặt của xã hội… đều đã đi vào sáng tác của ông một cách giản dị nhưng đầy say mê như tính cách của người dân Cao Mật Nhiều tác phẩm nổi tiếng

của ông đều được lấy chất liệu từ quê hương Cao Mật như Củ cà rốt trong suốt,

Bùng nổ, Dòng sông khô khát, Cây tỏi nổi giận, Đàn hương hình, Báu vật của đời, Ếch…

Từ những góc nhìn về quê hương, Mạc Ngôn đồng thời cũng đã vẽ nên những

bức tranh đa sắc màu với những gam màu tối sáng đan xen của xã hội Trung Quốc

đương đại Trong Báu vật của đời, lịch sử vùng đất Cao Mật cũng chính là “bản

23

trường ca bi hoan ly hợp, vinh nhục hưng suy của gia tộc và chủng tộc, thời đại

tr.70] Vinh quang và cay đắng, sự sống và cái chết, hạnh phúc và khổ đau của một gia tộc cũng chính là của Cao Mật và của Trung Quốc Cuốn tiểu thuyết lịch sử Đàn

hương hình lại tái hiện câu chuyện của Cao Mật những năm đầu thế kỉ XX Đó là

cuộc đấu tranh chống lại quân Đức khi chúng xây dựng tuyến đường sắt Giao Tế

chạy qua Cao Mật Mâu thuẫn giữa truyền thống và hiện đại đã được nhà văn đẩy đến

mức cao trào, tác phẩm cũng đã đặt ra những vấn đề lớn cho lịch sử phát triển của đất nước

TS Nguyễn Thị Tịnh Thy đã nhận định: tại làng Đông Bắc Cao Mật “có ánh

trăng đẹp nhất, có rượu cao lương ngon nhất, có làn điệu Miêu Xoang bi thiết nhất,

[24, tr.194]

Cũng giống như làng Macondo của Marquez, hạt Yoknapatawpha của W Faulkner, Đại Quan Viên của Tào Tuyết Cần… nhưng Đông Bắc Cao Mật của Mạc Ngôn sâu sắc hơn bởi nó xuất hiện trở đi trở lại trong tác phẩm của ông với những câu chuyện về những con người, gia đình, dòng họ của vùng đất nhỏ như “con tem

trên bản đồ Trung Quốc” ấy Với tài năng của mình, ông đã biến quê hương mình

thành một hình tượng nổi bật khiến cả thế giới đều biết đến Cao Mật trên phương

diện văn học chứ không còn là khái niệm địa lý đơn thuần nữa

24

Ở chương 1, chúng tôi nhận thấy: gia đình, quê hương của Mạc Ngôn đã có ảnh hưởng sâu sắc đến sự nghiệp văn học của ông Mạc Ngôn là nhà văn có tâm huyết, có trách nhiệm cao đối với nghề nghiệp của mình Chính vì vậy, trên bước đường sáng

tạo của mình, ông đã đưa ra những quan niệm nghệ thuật rất riêng, rất độc đáo Đồng

thời, qua đó, ta thấy được vị trí của làng quê Cao Mật trong sáng tác của ông góp

phần hình thành nên một hình tượng Cao Mật đặc sắc biểu hiện qua thiên nhiên, văn hóa và con người

25

2.1 B ức tranh thiên nhiên Cao Mật

Từ bao đời nay, thiên nhiên luôn là phần tất yếu của cuộc sống Nếu người phương Tây nhấn mạnh sự đối lập giữa con người và tự nhiên, chủ trương “chinh

phục tự nhiên” thì văn hóa Trung Quốc lại xem trọng mối quan hệ hài hòa giữa con người và tự nhiên, chủ trương “thiên nhân hợp nhất”, vì vậy con người và thiên nhiên luôn có mối quan hệ mật thiết và chặt chẽ với nhau Trong tiểu thuyết, thiên nhiên đóng vai trò quan trọng đối với kết cấu tác phẩm góp phần làm cho bức tranh hiện

thực thêm sống động, bộc lộ tư tưởng và quan điểm của nhà văn Thiên nhiên là “môi

trường hoạt động của nhân vật” đồng thời thể hiện sâu sắc tư duy tâm hồn, tình cảm,

phong tục tập quán của dân tộc nơi nhà văn sinh ra

Thiên nhiên giữ một vị trí quan trọng trong tác phẩm của Mạc Ngôn vì cuộc

sống của người dân Cao Mật gắn liền với thiên nhiên Ông từng nói rằng: “thứ nhất

quê hương gắn với mẹ, thứ hai quê hương gắn liền với tuổi thơ, thứ ba quê hương

ảnh tươi đẹp nhưng cũng không kém phần khắc nghiệt, thơ mộng nhưng cũng không kém phần dữ dội của thiên nhiên nơi đây Thiên nhiên Cao Mật là những hình ảnh quen thuộc, là dòng sông; sương mù; gió thổi, là ánh trăng đêm vằng vặc, là tiếng chim hót giữa trời… Trong Báu vật của đời, Mạc Ngôn từng nói “báu vật của trời là

mặt trời, mặt trăng và những vì sao” [28, tr.859] Phải chăng vì vậy mà trong tác

phẩm của ông ta luôn bắt gặp những hình ảnh thiên nhiên đẹp như sắc màu cổ tích, là

một Cao Mật với “ánh trăng quả thật đẹp, trong vắt, bao la, như dòng sông ngân

hay “ánh trăng là thứ ánh sáng kì diệu, cái gì không đẹp lắm sẽ đẹp lên dưới ánh trăng, cái gì vốn đã đẹp sẽ trở thành thần thoại hoặc huyền thoại khi ánh trăng soi

hình M ạc Ngôn lại vẽ nên một sắc màu khác “vầng trăng tròn vành vạnh treo giữa

26

bầu trời như một người đẹp không mảnh vải che thân (…) Gió mát đêm hè như tấm

tr.203] Bên cạnh đó, vẻ đẹp của thiên nhiên Cao Mật còn là những cánh cò bay lượn trong chiều “mỗi khi trời chạng vạng tối, từng đàn cò bay lượn trên đầm lầy, dưới

tr.835], là “b ầu trời xanh biếc của vùng Đông Bắc Cao Mật in bóng dưới dòng sông

véo von dưới cụm mây trắng” [28, tr.802] Tất cả những vẻ đẹp của thiên nhiên Cao

Mật đã hình thành nên những trải nghiệm của Mạc Ngôn, để ông sáng tạo nên những tác phẩm mang đậm bản sắc quê hương nhưng không giới hạn trong một phạm vi nhỏ

hẹp

Từ những trang tiểu thuyết của Mạc Ngôn, ta đã nhìn thấy một Cao Mật tươi đẹp,

một “phong cảnh quê hương có linh hồn và mị lực” [35, tr.373] Tuy nhiên, nó không

chỉ đẹp đẽ với ánh trăng bàng bạc hay bầu trời trong xanh mà còn khắc nghiệt đối với

con người Mùa đông thì “lạnh kinh khủng”, với “những buổi sáng sớm, gió bấc gầm

tr.37] hay “trong nh ững ngày rét buốt nhất của mùa đông, tuyết rơi dày đặc lấp kín

rét cóng ấy, dòng sông quê hương đóng băng ngừng chảy, gió mùa lạnh lẽo; khô khốc,

con người vất vả khổ cực, phải “trải qua nhiều ngày đun tuyết lấy nước, vài trăm lần

ăn một món củ cải đun bằng nước tuyết (…) ớn đến tận cổ” [28, tr.122] Mùa hạ,

bó mật thiết với đời sống con người Cao Mật bao đời Nó là nơi cung cấp thức ăn: đào băng bắt lệch, đào rễ cây; vỏ cây, bắt chuột đồng; châu chấu; chim muông… giúp cho người Cao Mật vượt qua cái đói, cái rét để tồn tại Như vậy, ngay từ bức tranh thiên nhiên, chúng ta đã thấy được sự lưỡng cực của vùng đất Cao Mật: đẹp đẽ mà

khắc nghiệt

27

Tuy nhiên, để khám phá một Cao Mật “lạnh chết vẫn cứ đứng đón gió, đói chết

1[115], chúng tôi không đi vào những nét chấm phá của bức tranh thiên nhiên này mà đi vào tìm hiểu những hình tượng cụ thể bởi nó không còn

là thiên nhiên đơn thuần nữa mà đã hình thành nên một hình tượng riêng biệt trong

tiểu thuyết của ông Hình tượng cao lương và ngọc trai góp phần khắc họa chân dung

một Cao Mật với tính cách độc nhất vô nhị, mạnh mẽ nhưng cũng đầy huyền bí, mê

hoặc

2.1.1 Hình tượng cao lương

Cũng như cây xà nu trong truyện ngắn Rừng xà nu của Nguyễn Trung Thành,

cây cao lương là một hình tượng đặc biệt có mặt trong tác phẩm của Mạc Ngôn Cao lương có vị trí quan trọng như vậy trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn là vì nó gắn bó trong đời sống hằng ngày của người Cao Mật

Ngày nay, ở Cao Mật, cao lương không còn hiện hữu trong đời sống nhân dân

nữa Vì vậy, ngay từ năm 1987, khi xưởng chế tác điện ảnh Tây An đến Cao Mật quay bộ phim “Cao lương đỏ”, họ “đã bỏ ra gần một vạn nhân dân tệ để thuê bà con

ở đây trồng mấy mẫu cao lương từ trước” [35, tr.396] Cũng vào năm 2012, khi Mạc

Ngôn đạt giải Nobel Văn học, chính quyền Cao Mật đã quyết định thành lập “Khu

trải nghiệm văn hóa Mạc Ngôn”, dự định xây công viên dựa trên tác phẩm Cao

Lương Đỏ và trả tiền trợ cấp khuyến khích người dân trồng cao lương đỏ để sử dụng

trong khu triển lãm

Tuy nhiên, dù những cánh đồng cao lương chỉ còn trong kí ức thì những phẩm

chất văn hóa tự nhiên của vùng đất cao lương vẫn tuôn chảy trong huyết mạch người dân Cao Mật, những chiến công rực rỡ được ca ngợi sinh ra ở vùng đất cao lương;

những khúc ca tình yêu dưới bóng cao lương… vẫn còn hiện rõ trong những câu chuyện truyền miệng của người dân Cao Mật Mạc Ngôn sinh ra và lớn lên đã được nghe kể về những câu chuyện anh hùng và tình yêu nảy sinh trên những cánh đồng cao lương đỏ Có lẽ vì vậy, cao lương cũng đã góp phần hình thành cá tính văn học

28

của Mạc Ngôn, tạo nên những tác phẩm văn học độc đáo mang đặc sắc Cao Mật rõ nét

Trong Cao lương đỏ, theo thống kê của chúng tôi, hình ảnh “cây cao lương”

xuất hiện với một tần số khá cao (243 lần trong 164 trang sách) đem đến cho người đọc hình dung rõ nét và sâu sắc hơn về hình tượng cây cao lương như là một biểu tượng cho vùng đất Cao Mật

Có thể nói, Cao Mật trong những trang văn của Mạc Ngôn đầu tiên là hình ảnh

cánh đồng cao lương mênh mông, đỏ rực cả một góc trời quê hương: “Tháng tám

mùa thu cao lương bạt ngàn đỏ như biển máu mênh mông Cao lương huy hoàng, cao

đoá mây trắng trôi bồng bềnh trên bầu trời xanh biếc, bóng đỏ tía của những đám

đã rực lên ánh chiều dương đỏ như máu” [27, tr.48] hay “cao lương mênh mông đón ánh dương càng cao càng rực rỡ, hồng hào như mặt cô gái quá xấu hổ” [27, tr.64]

Cao lương hiện lên thật đẹp và đầy sức sống, với gam màu đỏ rực, tỏa khắp không gian khiến ta liên tưởng tới tính cách con người nơi đây, mạnh mẽ và nhiệt thành Ở

đây, cao lương cũng trải qua nhiều trạng thái cũng như con người Nó có lúc là “Cao

lương huy hoàng”, cũng có khi là “thê thảm”, nhưng cũng thấm đẫm “yêu thương”

[27, tr.11] Như vậy, có thể thấy hình ảnh cao lương ở đây mang khí chất của con người Cao Mật cũng là mang đặc điểm của con người Trung Hoa Họ trải qua những tháng ngày huy hoàng, anh dũng nhưng cũng đã chìm ngập trong những chuỗi ngày thê thảm của xâm lược, đói rét và nội chiến Nhưng dù trải qua những tháng ngày ấy,

sự yêu thương vẫn không ngừng tuôn chảy trong họ

Cao lương chính là “những vật linh thiêng sống động Rễ chúng cắm xuống đất

đen, tiếp thụ tinh hoa của mặt trời mặt trăng, được mưa móc thấm nhuần, trên thông thiên văn, dưới thông địa lý” [27, tr.21] Như vậy, cây cao lương là đại diện tinh túy

và sâu sắc cho quê hương Nó được nuôi dưỡng từ đất mẹ Cao Mật, rễ cây bám chắc vào đất giúp cây đón nhận tinh hoa của trời Phải chăng, linh hồn cao lương cũng chính là tâm hồn con người đất Cao Mật, sự sinh trưởng của cây cao lương cũng

[27, tr.131] hay cho đến lúc chết thì “từ trong máu (…) vẫn ngửi thấy mùi rượu cao

lương thơm nức” [27, tr.133] Nó gắn bó với con người nơi này đến độ trong ngôn

ngữ hằng ngày, họ thường so sánh sự vật hiện tượng mình nhận thấy với cao lương Nào là thổ phỉ thì “đi lại bất thường như con cá trong ruộng cao lương” [27, tr.93],

rồi “hai giọt nước mắt nhỏ long lanh như hai hạt cao lương ứa ra từ đôi mi mắt” [27, tr.83], hay “chim nhìn bà v ới con mắt nhỏ, hồng to bằng hạt cao lương” [27,

tr.146] Đây là một cách nói chỉ có thể có ở người Cao Mật mà không nơi nào có được

Mạc Ngôn từng chia sẻ, khi viết Cao lương đỏ, ông “quyết định lấy cánh đồng

cao lương làm sân khấu để diễn câu chuyện về cuộc kháng chiến chống Nhật, câu

đặc sắc, vừa là nhân chứng cho những biến cố trên quê hương Cao Mật vừa là chứng nhân cho câu chuyện tình yêu vượt lễ giáo của “ông tôi” và “bà tôi”, để lại cho người

đọc những ấn tượng sâu sắc

Hình ảnh cây cao lương bị thương cũng chính là hình ảnh quê hương, đất nước

bi thương đang rên xiết dưới gót giày quân xâm luợc Nhật Bản: “trong ruộng cao

lương phía bắc sông, ở hai bên đường vừa đắp vun lên bằng đất đen, có mấy chục

nằm rạt, lại bị trục đá lăn đi lăn lại đè dí xuống Các con lăn đều biến thành màu

cũng báo hiệu màu máu sẽ thấm đỏ quê hương: “những cây mạ cao lương bị dẫm nát

30

Cao lương khắp cánh đồng đều khóc thảm thiết” [27, tr.68] Cánh đồng cao lương trở

thành nơi trú ẩn, chở che cho con người “thân cây cao lương vươn cao, xếp kì thành

hàng như bờ dậu, đội quân xuyên qua hết hàng này đến hàng nọ, dài vô tận” [27,

tr.20] đi đánh giặc bằng thuốc nổ kích lửa từ “bùi nhùi bện bằng lõi cây cao lương”

[27, tr.63], và khi những con người quả cảm ấy hi sinh, cao lương lại “khoan dung

Cao lương “khắp nơi đứng lặng lẽ” chết lặng để tang cho “hơn ba trăm xác đồng

lương rộng lớn, biến đất đen dưới cao lương thành một lớp bùn nhày nhụa ” [27,

tr.12] Khoảnh khắc này, cánh đồng cao lương phải chứng kiến thảm kịch đau thương, đầy nước mắt của dân tộc khi đứng lên chống lại quân thù Trong trận chiến quyết liệt

giữa đội du kích và đoàn xe quân Nhật, cây cao lương phải hứng chịu “đau đớn” bởi tính chất khốc liệt của chiến tranh “một trận mưa đạn bắn xối xả, cao lương trên đầu

tơi bời tung lên trời ” [27, tr.130] Với hình ảnh này của cao lương, chúng ta lại nhớ

về hình ảnh “cả rừng xà nu hàng vạn cây không có cây nào không bị thương Có

Trung Thành [43, tr.51] Cả hai hình tượng này đều có một đặc điểm chung, đó là sự

bất khuất; kiên trung của con người nơi những vùng đất anh hùng: làng Đông Bắc Cao Mật ở Trung Quốc và làng Xô Man Tây Nguyên ở Việt Nam Là hình ảnh quen thuộc của vùng quê Đông Bắc, cây cao lương dường như chứng kiến tất cả mọi sự

việc của con người diễn ra trên mảnh đất quê hương, nó còn là lời hiệu triệu nhân dân đứng lên chống giặc:

Cao lương đỏ, Cao lương đỏ,

31

Đánh giặc bảo vệ quê hương… [27, tr.109]

Không chỉ là chứng nhân của lịch sử, khắc ghi lại tội ác tàn bạo của giặc ngoại xâm, tô đậm chân dung anh hùng của người dân Đông Bắc mà cao lương còn là một không gian bản năng điển hình Những cánh đồng cao lương là nơi trú ngụ cho bản

hợp ca tình yêu của loài vật “cao lương chín đỏ ban đêm, từng đàn cua to bằng móng

năng của người ông, người bà hay rất nhiều con người Cao Mật khác

Trên con đường xuyên ruộng cao lương, có những rung cảm được ngân lên khi

dịu dàng, lúc mãnh liệt Đôi khi, khoảnh khắc chỉ là một bàn chân bé xíu như con chim nhỏ chưa đủ lông cánh hé ra mà khiến cho một người đàn ông “trỗi dậy một

người đàn bà xúc động nghẹn ngào về cử chỉ dịu dàng đó Cao lương cũng chứng

kiến những phút giây mãnh liệt đầy khát khao của những tâm hồn thanh xuân rạo rực

Họ yêu nhau trên đám lá cao lương, tình yêu của họ để lại ấn tượng sâu sắc “vạch một

tr.141] “Ông tôi”, “bà tôi” dám bước qua “barie” của lễ giáo để tìm đến với tình yêu, cùng nhau ân ái trong ruộng cao lương đang sinh sôi nảy nở Cái bản năng con người Cao Mật mạnh mẽ đã được nhà văn khắc họa qua cuộc ân ái của đôi nam nữ có “trái

vọng tự do và yêu thương của đôi tình nhân Tác giả đã để nó làm một nhân chứng

sống động, mang trong mình những trạng thái xúc cảm đầy đặn, bản năng nhất của con người

Có thể thấy, cây cao lương là những “vật linh thiêng sống động” [27, tr.21],

32

lương cũng chính là sức sống bất diệt của người dân Cao Mật, của dân tộc Trung Hoa Cây cao lương dường như chính là khuôn mặt của bao thế hệ người Cao Mật cùng kết

đoàn, cùng tập hợp lại dưới “một tư tưởng sâu sắc” Tư tưởng đó chính là sự yêu

thương, đùm bọc nhau khi hoạn nạn, là dũng cảm; kết thành một khối khi quê hương lâm nguy, là tinh thần dân tộc bất khuất và kiên trung; mạnh mẽ và quyết liệt

Giờ đây, trong con mắt độc giả thế giới, cao lương không đơn thuần là một loài

thực vật đem lại nguồn lương thực cho con người nữa mà nó trở thành một hình ảnh đẹp đại diện cho sức sống của con người Cao Mật Số phận của cao lương cũng chính

là số phận con người Con người tham gia cuộc chiến thì cao lương cũng đổ máu, kết thúc truyện cũng là hình ảnh những cây cao lương đổ rạp Điều đó cho thấy, cao lương không chỉ gắn bó với những điều tốt đẹp mà nó cũng mang sự bi thương như chính cuộc đời con người Với tư cách là một loại thực vật, thì “cao lương đỏ” của Cao Mật, cùng với “cao lương đỏ” của Hà Nam hay “cao lương đỏ” của Hà Bắc, thực

ra cũng chỉ là một loài thực vật đem lại lương thực cho con người Tuy nhiên, tại sao

“cao lương đỏ” của vùng đất Cao Mật lại tạo nên thương hiệu của vùng văn hóa Cao

Mật? Là bởi vì Mạc Ngôn đã trao phó cho cao lương “sự mạnh mẽ rắn rỏi”, bất khuất

và anh hùng của quê hương cũng như tính cách con người nơi đây Từ đó có thể thấy,

Mạc Ngôn với hình tượng cao lương đỏ muốn tìm về những nét đẹp của quê hương, cũng là sự ưu tư và hi vọng về nhân cách dân tộc đang ngày càng bị bào mòn, không còn vươn thẳng như cây cao lương Cao lương đỏ thuần khiết đại diện cho thế hệ ông

bà cùng lịch sử vinh quang của họ và thế hệ con cháu thì lại than phiền về sự suy thoái giống loài với sự hèn nhát xấu xa

Vì vậy, lúc này đây, thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết của ông, thiên nhiên

cũng gần như không giống với không gian địa lí “Cao Mật” và “quê hương Đông Bắc

hòa của con người với cao lương là sự chiêm nghiệm của Mạc Ngôn đem lại cho chúng ta một cái nhìn mới mẻ về một vùng đất riêng biệt – Cao Mật của Mạc Ngôn hay cũng có thể là vùng đất của riêng mỗi người chúng ta nhìn nhận qua lăng kính văn học

33

2.1.2 Hình tượng ngọc trai

Trong lịch sử cũng như đời sống loài người, một chuỗi ngọc trai tự nhiên thường được so sánh với một kho báu khổng lồ, có giá trị vô song Theo ghi chép của các nhà

sử học, “Hoàng đế La Mã Vitellius chỉ cần bán một bên hoa tai bằng ngọc trai của

sinh ra từ biển khơi, những giọt nước rơi ra từ người nàng tạo thành viên ngọc trai.”

[99]

Cũng theo bài viết trên: ngọc trai trong tự nhiên tạo ra do những điều kiện tình

cờ khi có hạt cát, ký sinh trùng hoặc chất hữu cơ chui vào bên trong con trai Bị kích thích bởi vật lạ, trai phản ứng bằng cách tiết ra xà cừ bao bọc lấy tác nhân xâm nhập

nhằm tự bảo vệ mình Quá trình này lặp đi lặp lại nhiều năm, lớp xà cừ dày lên và tạo thành viên ngọc Hình dáng viên ngọc rất ngẫu nhiên, phần lớn là không tròn đều Tuy nhiên, dù khác nhau về nội dung thì mọi truyền thuyết xoay quanh viên ngọc trai đều gắn liền với tình yêu, hòa bình, đức chung thủy và vẻ đẹp hoàn hảo vĩnh cửu

Trong R ừng xanh lá đỏ, hình ảnh ngọc trai cũng xuất hiện với tần số khá cao

(236 lần trong 599 trang sách) Mỗi tiểu thuyết của Mạc Ngôn, ta dễ nhận thấy đặc điểm: con người luôn có mối liên kết kì diệu với hình tượng trong tác phẩm, chẳng

hạn như Kim Đồng suốt đời không rời khỏi “bầu vú” mẹ, tinh thông mọi dấu hiệu của

bầu vú và trong Rừng xanh lá đỏ, hình tượng ngọc trai được gắn bó với cô gái Trần

Ngọc Trai – một cô gái nghèo mò ngọc, có những linh giác đặc biệt với ngọc trai bởi

“cô có c ảm giác chúng là những đứa con của cô (…) chúng rượt đuổi nhau, chúng ca

tr.247] Bên cạnh đó, ngọc trai cũng đã tạo dựng nên sự ham muốn mê muội đến điên

cuồng của Lâm Lam – phó thị trưởng thành phố

Theo TS Nguyễn Thị Tịnh Thy ngọc trai tượng trưng cho sự đối lập gay gắt

giữa những người mò ngọc, nuôi ngọc, bảo vệ ngọc với người đeo ngọc Đúng vậy, trong tác phẩm, người mò ngọc là những người vất vả và cực khổ nhất Ngày xưa, người mò ngọc phải chịu sự bóc lột từ bọn thống trị: nhà vua vì nhu cầu của tam cung

34

lục viện nên đòi hỏi nhân dân cung cấp ngọc, quan lại trông nom việc mò ngọc muốn

lấy lòng vua thì “hối thúc dân chài xuống biển bất kể xuân hạ thu đông, bão chết cò

cũng không được nghỉ ở nhà Không biết bao nhiêu người đã vùi xác ở ngoài biển”

[30, tr.244], “quanh năm suốt tháng, có ngọc hay không có ngọc, họ lênh đênh ngoài biển, có khi lợi dụng đêm trăng để mò ngọc “Ghềnh sa lồng lộng trăng soi, đêm thâu

nhiêu người bỏ mạng làm mồi cho cá mập? Không đếm xuể”” [30, tr.407] Không ai

xa lạ, chính ông nội của Trần Ngọc Trai là Trần Thọt và cha của cô là Trần Ba Lạng cũng đã để lại một chân nơi biển cả xa xôi khi mò ngọc Hơn nữa, sự đối lập của người mò ngọc còn được thể hiện rõ nét trong quá khứ khi mà vua chúa nào cũng thích hưởng thụ ngọc trai trong khi sự cơ cực của người mò ngọc là không lời nào kể

xiết “từ Tần Thủy Hoàng đến Phổ Nghi đều dùng ngọc trai tô điểm long bào và

vương miện, ngay quyền trượng của giáo hoàng La Mã cũng khảm ngọc trai (…) Từ

đính ngọc trai, yên ngựa ngọc trai, ngay cả bô đi tiểu cũng gắn viên ngọc trai to

chăn mắt võng cũng đính đầy ngọc trai, miệng ngậm một viên ngọc trai cực lớn” [30,

tr.404-405] Như vậy, ta thấy được sự đối lập cực độ khi mà người mò ngọc phải bỏ

cả sinh mệnh của mình ngoài biển để kiếm từng hạt ngọc thì bọn hưởng thụ “người đeo ngọc” lại coi chúng như lẽ đương nhiên phải có, chết rồi vẫn mang theo ngọc trai được tạo ra từ sinh mệnh của người mò ngọc

Sự mâu thuẫn ấy đến ngày nay càng gay gắt hơn, khủng khiếp hơn Người mò

ngọc trai trong quá khứ chỉ bị cướp thành quả lao động, khổ chứ không nhục; trong

hiện tại họ còn bị cướp cả thân xác và phải chịu thêm khổ nhục mọi bề Hình tượng

ngọc trai vì thế mà trở nên giàu tính phê phán Ngọc trai gắn bó với máu xương và nước mắt của con người Cao Mật Để bảo vệ Rừng Vẹt, chống lại bọn xâm lược Nhật

Bản, có biết bao nhiêu con người đã hi sinh: hai mươi bảy đội viên du kích cộng với

35

hơn ba chục dân thường Cũng ở Rừng Vẹt, biết bao người vất vả nuôi trai lấy ngọc

chờ ngày đem bán đã bị ép giá, cướp đoạt công sức chứa đựng mồ hôi và xương máu

của họ “những người nông dân nuôi trai đang bất mãn về giá cả, họ rủa bọn gian

thương, miệng cứ rủa nhưng chân cứ nhích từng bước về phía bàn cân bên cổng lớn”

[30, tr.235] Những người nông dân nhỏ bé buộc phải bán vì họ không còn sự lựa

chọn nào khác Người nông dân vất vả đợi ngày trai nhả ngọc, thu hoạch chờ ngày bán nhưng phải cảnh giác với tất cả mọi thứ để bảo vệ thành quả đó Vậy nhưng, công sức của họ bị cướp đoạt trắng trợn “anh định bán xong ngọc trai thì làm lễ cưới,

không thể làm gì ngoài khóc, những giọt nước mắt vô vọng Lúc này “mặt trời đỏ rực,

nước biển đỏ ngầu như nước gang” như đồng cảm với sự bất lực của họ

Ngọc trai trong quá khứ thể hiện vẻ đẹp của những con người nông dân thuần

hậu, bất khuất còn ngọc trai trong hiện tại gắn liền với bọn tham quan bỉ ổi và bọn con buôn tàn nhẫn giữa cái thời kinh tế mở cửa và con người bị tha hóa Đầu tiên, có

thể thấy sự xuất hiện của ngọc trai ngay từ những trang đầu của tiểu thuyết là đi cùng

với Lâm Lam Có thể nói, Lâm Lam là một tín đồ của ngọc trai, “yêu ngọc trai như

những đồ vật xung quanh bà ta đều liên quan đến ngọc trai như kem dưỡng da ngọc trai, chiếc lược “mỗi răng đều gắn một viên ngọc trai” [30, tr.17], gối “phủ một tấm

khăn kết bằng chín trăm chín mươi chín viên ngọc trai to bằng hạt anh đào” [30,

tr.400] Phàm cứ cái gì liên quan đến ngọc trai, Lâm Lam đều mong muốn có được

Cũng chính vì đặc điểm “yêu ngọc trai đến mức bệnh hoạn” này mà những kẻ cấp

dưới lợi dụng ngọc trai để hối lộ Lâm Lam Chị em Ngọc Trai bắt được viên ngọc

“Ngôi sao Biển Nam” nhưng không được yên ổn mà luôn bị truy đuổi bởi những kẻ tham lam Lâm Lam đã khẳng định: “mình có thể chống chọi các loại cám dỗ nhưng

muốn sở hữu và chiếm đoạt viên ngọc “to như trứng chim, màu sắc cao quý trang

nhã, đẹp mê hồn, trong lịch sử ngọc trai ở Nam Giang chưa có viên ngọc nào như thế,

36

thế giới cũng chưa có viên ngọc nào hoàn mĩ như thế, nó hiếm và đẹp đúng như

chiếm đoạt viên ngọc một cách danh chính ngôn thuận Lợi dụng bệnh tình của bé

Hải, bà ta khiến Ngọc Trai phải mang ơn Chúng còn cố tình đốt đi ngôi nhà của cô

để cô gái phải lấy con trai mình Từ đó, khi Ngọc Trai về làm dâu, bà ta lại “đàng

đã chiếm đoạt nó, tạo ra “viên ngọc giả, màu sắc kích cỡ giống y như thật” [30,

tr.333]

Bọn con buôn ở công ty ngọc trai không những cướp đoạt công sức của nông dân bằng giá rẻ mạt, bóc lột sức lao động của công nhân mà chúng còn khiến cho họ

khổ nhục trăm bề Người nông dân thời hiện đại không chỉ bị cướp công sức mà còn

bị cướp cả thể xác Chúng mua ngọc với giá rẻ, kiểm soát công nhân chặt chẽ vì sợ họ

ăn cắp: “đứng giám sát xung quanh chị em, tên nào tên nấy mắt không chớp Một cô

công nhân vươn vai liền bị Hai Hổ đá một phát vào mông Cô công nhân ức lắm, nhưng trước mặt đám bảo vệ như hùm như sói, đành nuốt hận không dám nói gì” [30,

tr.245] Chúng buôn bán nhưng không từ một thủ đoạn nào miễn sao có được túi tiền Chúng còn làm nhục biết bao người, khi mà chúng cưỡng hiếp những cô gái nông dân nghèo lên thành phố kiếm sống Một cô bé mới mười mấy tuổi đầu như Tiểu Vân

đã bị chúng làm cho hoảng loạn đến nỗi phải nằm viện, thậm chí chúng còn âm mưu

giết cô để xóa tội Cô gái Ngọc Trai cũng bất hạnh không kém khi phải lấy kẻ khốn

nạn đã từng cùng đồng bọn cưỡng hiếp mình Những nỗi đau của người nông dân

thời đại mới quả là cực khổ Bài ca ngọc trai từ ngày xưa dường như ngày hôm nay

vẫn còn rất mới mẻ bởi người nông dân dù ở bất cứ thời đại nào cũng khổ:

con người bắt trai để cấy ngọc nhân tạo “những con trai ngọc bị những người phụ nữ

đùn ra Con trai chỉ có thể chọn một trong hai cách, hoặc là chết hoặc là sống, sống

tr.230] Ngọc trai bị nhốt trong lồng lơ lửng ở dưới biển, chúng không được tự do tự

tại dưới đáy biển như tổ tiên của chúng Chúng “rên rỉ xót xa” như tiếng khóc Phải

chăng, những con trai gào khóc ở dưới biển sâu kia cũng chính là tiếng khóc thay cho con người, những con người ở thời kinh tế mở cửa đã tha hóa, họ buộc phải lựa chọn

những cách sống cho mình? Sống ngay thẳng hay luồn cúi, tuy nhiên để trọn vẹn là

một con người trong thời đại hôm nay thật khó khăn gấp bội phần Như vậy, chúng ta

có thể nhìn thấy, ngọc trai gắn với những ham muốn của con người Nó là một thế

giới khiến con người phải khao khát, tìm kiếm và muốn đạt được Hình ảnh “trai to

cũng như trai nhỏ đều có tập tính uống ánh trăng, cũng như con người, có người thô

trong hành trình vô tận đi tìm cái Chân – Thiện – Mỹ

Từ cái nhìn khái quát về thiên nhiên Cao Mật và cụ thể hóa thông qua hai hình tượng nghệ thuật trên phần nào thấy được tính cách con người đang dần dần biến đổi Chính như Mạc Ngôn than thở: con người của Cao Mật cũng như bức tranh thiên nhiên kia cũng đang thoái hóa đi, văn hóa Cao Mật với những phẩm chất của lớp người trước: đại nghĩa đại dũng, kiên cường bất khuất đã bị che lấp dần vì nhiễm thói

38

hám lợi, nịnh nọt bợ đỡ Nếu hình tượng cao lương là hình ảnh người nông dân Cao

Mật thuần hậu, khí khái trong quá khứ thì ngược lại hình tượng ngọc trai lại cho thấy

mặt trái của quá trình đô thị hóa với sự xâm lấn của văn minh thị thành đã và đang phá hủy đi cái hoang dại, nguyên sơ của vùng đất này Đây cũng là điều mà Mạc Ngôn luôn trăn trở: “đồng thời với việc tiến bộ, tôi thực sự cảm thấy có sự thoái hóa

2.2 B ức tranh văn hóa Cao Mật

Văn hóa là nhân tố căn bản cấu thành một dân tộc, mỗi một dân tộc (dù có chữ

viết hay không có chữ viết) đều có văn hóa của mình Văn hóa Trung Quốc là một trong những nền văn hóa lâu đời nhất và là tài sản quý báu trong lịch sử văn hóa nhân

loại

Nhà nhân học người Anh E B Taylor đã đưa ra một quan niệm hoàn chỉnh về

văn hóa trong công trình Primitive culture (Văn hóa nguyên thủy): “văn hóa là một

Qu ốc cũng đã khái quát định nghĩa văn hóa trên ba phương diện:

tín ngưỡng, đặc trưng tâm lý… của con người

con người

Như vậy, văn hóa là sản phẩm vật chất và tinh thần được tạo bởi hoạt động thực

tiễn của con người Nó là một tiêu chí quan trọng trong sự phát triển lịch sử loài người Nền văn hóa của đất nước Trung Hoa rộng lớn ấy là một nền văn hóa đặc sắc dân tộc rất đậm đà, phong phú bởi sự hợp thành của nhiều dân tộc, nhiều bộ phận