Nghiên cứu đặc điểm lâm học cây nghiến gân ba (excentrodendron tonkinense) tại xã tân dương, xã bảo cường, huyện định hóa, tỉnh thái nguyên

Mục tiêu và yêu cầu của đề tài Đề tài thực hiện nhằm đạt các mục tiêu sau: - Xác định được thực trạng phân bố và một số đặc điểm lâm học của cây Nghiến gân ba tại xã Tân Dương, xã Bảo

TRÁNG SỬ

NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM LÂM HỌC CÂY NGHIẾN GÂN BA

(EXCENTRODENDRON TONKINENSE) TẠI XÃ TÂN DƯƠNG, XÃ

BẢO CƯỜNG, HUYỆN ĐỊNH HÓA,

TỈNH THÁI NGUYÊN

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Hệ đào tạo : Chính quy Chuyên ngành/ngành : Nông lâm kết hợp

Khóa học : 2015 – 2019

Thái Nguyên, năm 2019

TRÁNG SỬ

NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM LÂM HỌC CÂY NGHIẾN GÂN BA

(EXCENTRODENDRON TONKINENSE) TẠI XÃ TÂN DƯƠNG, XÃ

BẢO CƯỜNG, HUYỆN ĐỊNH HÓA,

TÌNH THÁI NGUYÊN

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Hệ đào tạo : Chính quy Chuyên ngành/ngành : Nông lâm kết hợp

Khóa học : 2015 – 2019 Giảng viên hướng dẫn : Ths Nguyễn Văn Mạn

Thái Nguyên, năm 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của bản thân Các số liệu kết quả nêu trên là trung thực và chưa được ai công bố trong bất kỳ công trình nào để bảo vệ luận án tốt nghiệp đại học Các hình ảnh trong công trình

là của tôi

Thái Nguyên, ngày tháng năm 2019

Đồng ý cho bảo vệ kết quả (Ký, ghi rõ họ và tên)

trước hội đồng khoa học

(Ký, ghi rõ họ và tên)

Xác nhận của giáo viên chấm phản biện

Giáo viên chấm phản biện xác nhận sinh viên đã sửa sai sót

sau khi hội đồng chấm yêu cầu

(ký, ghi rõ họ tên)

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình học tập cũng như hoàn thành khóa luận, tôi được sự quan tâm giúp đỡ của ban giám hiệu, các thầy cô giáo thuộc Trường Đại học Nông lâm Thái Nguyên Nhân dịp này cho tôi xin chân thành cảm ơn về sự giúp đỡ quý báu đó

Đặc biệt tôi xin gửi lời biết ơn sâu sắc đến Ths Nguyễn Văn Mạn và thầy La Quang Độ là người đã trực tiếp hướng dẫn và tận tình giúp đỡ tôi

trong quá trình hoàn thành khóa luận tốt nghiệp

Xin chân thành cảm ơn tới: Ban Giám hiệu, Ban chủ nhiệm khoa Lâm nghiệp – Trường Đại học Nông Lâm – Đại học Thái Nguyên, thư viện Trường Đại học Nông Lâm, cán bộ nhân viên trong thị trấn Chợ Chu, xã Bảo Cường, Tân Dương, huyện Định hóa, tỉnh Thái Nguyên, cùng bạn bè đã tạo điều kiện

và giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và thực hiện đề tài

Mặc dù đã cố gắng trong quá trình thực hiện nhưng do kiến thức, kinh nghiệm của bản thân và điều kiện về thời gian cũng như tư liệu tham khảo còn hạn chế nên khóa luận không tránh khỏi những thiếu sót Kính mong nhận được những ý kiến đóng góp chỉ bảo của thầy giáo, cô giáo, bạn bè để khóa luận được hoàn thiện hơn

Tôi xin chân thành cảm ơn !

Thái Nguyên, ngày 30 tháng 5 năm 2019

Sinh viên

Tráng Sử

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 3.1: Các thông số được phân tích mẫu đất 21

Bảng 4.1: Kết quả đo đường kính của thân cây nghiến gân ba 23

Bảng 4.2: kết quả đo kích thước lá 24

Bảng 4.3: Kết quả đo chiều dài và đường kính cuả quả Nghiến 26

Bảng 4.4: Bảng phân bố của loài Nghiến trong các trạng thái rừng 27

Bảng 4.5 Phân bố cây Nghiến gân ba theo độ cao 27

Bảng 4.6 Hệ số tổ thành tầng cây gỗ 28

Bảng 4.7: Thành phần loài cây bụi, thảm tươi 30

Bảng 4.8 Thành phần loài dây leo và thảm tươi 31

Bảng 4.9: Nguồn gốc tái sinh của cây nghiến gân ba theo OTC 31

Bảng 4.10: Chất lượng và mật độ tái sinh cây Nghiến gân ba theo OTC 32

Bảng 4.11 Bảng cây tái sinh triển vọng, tái sinh theo OTC 33

Bảng 4.12: Nguồn gốc tái sinh cây Nghiến gân ba quanh gốc cây mẹ 33

Bảng 4.13: Chất lượng tái sinh của loài Nghiến quanh gốc cây mẹ 34

Bảng 4.14: Bảng cây tái sinh triển vọng của loài 34

Bảng 4.15: Kết quả phân tích đất khu vực có cây Nghiến phân bố 35

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 4.1: Thân cây Nghiến 23

Hình 4.2: Lá cây Nghiến gân ba 24

Hình 4.3 Hoa cây Nghiến gân ba 25

Hình 4.4 Qủa của cây Nghiến gân ba 25

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT iii

DANH MỤC CÁC BẢNG iv

DANH MỤC CÁC HÌNH v

MỤC LỤC vi

PHẦN 1: MỞ ĐẦU 1

1.1 Đặt vấn đề 1

1.2 Mục tiêu và yêu cầu của đề tài 2

1.3 Ý nghĩa của đề tài 2

1.3.1 Ý nghĩa khoa học 2

1.3.2 Ý nghĩa thực tiễn 2

PHẦN 2: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 3

2.1 Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu 3

2.2 Tình hình nghiên cứu trên thế giới và trong nước 4

2.2.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giớ 4

2.2.2 Nghiên cứu ở Việt Nam 5

2.3 Tổng quan khu vực nghiên cứu 9

2.3.1 Điều kiện tự nhiên khu vực nghiên cứu 9

2.3.2 Những lợi thế để phát triển kinh tế xã hội 13

PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 14

3.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 14

Địa điểm và thời gian nghiên cứu: 14

3.2 Nội dung nghiên cứu 14

3.3 Phương pháp nghiên cứu 15

3.3.1 Phương pháp nghiên cứu 15

3.3.1.1 Phương pháp kế thừa số liệu, tài liệu 15

3.3.1.2 Phương pháp nghiên cứu phân loại học 15

3.3.1.3 Điều tra sơ thám 15

3.3.1.4 Phương pháp điều tra thu thập số liệu ngoài hiện trường 16

3.3.5 Phương pháp nội nghiệp 21

PHẦN 4: KẾT QUẢ VÀ PHÂN TÍCH KẾT QUẢ 23

4.1 Một số đặc điểm nổi bật về hình thái của loài Nghiến gân ba 23

4.1.1 Đặc điểm hình thái thân cây 23

4.1.2 Đặc điểm hình thái lá 24

4.1.3: Hình thái hoa 25

4.1.4 Đặc điểm hình thái quả 25

4.2 Một số đặc điểm phân bố của loài Nghiến gân ba tại xã Tân Dương, xã Bảo Cường, huyện Định hóa, tỉnh Thái Nguyên 26

4.2.1 Đặc điểm phân bố theo trạng thái rừng 26

4.2.2 Đặc điểm phân bố cây Nghiến gân ba theo độ cao 27

4.3 Nghiên cứu một số đặc điểm sinh thái của loài Nghiến gân ba tại xã Tân Dương, xã Bảo Cường, huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên 27

4.3.1.Cấu trúc tổ thành tầng cây gỗ 27

4.3.2 Đặc điểm cây bụi, thảm tươi và dây leo nơi có loài Nghiến gân ba phân bố 29

4.3.4 Đặc điểm tái sinh của loài Nghiến gân ba tại khu vực nghiên cứu 31

4.3.4.1 Nguồn gốc, chất lượng và mật độ tái sinh loài Nghiến gân ba theo OTC 31 4.3.5 Đặc điểm đất nơi loài cây Nghiến gân ba phân bố 35

4.3.5.1 Đặc điểm lý tính 35

4.4.5.2 Đặc điểm hóa tính 35

4.4 Những thuận lợi và khó khăn trong công tác bảo tồn và phát triển cây Nghiến gân ba tại xã Tân Dương, xã Bảo Cường, huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên 36

4.4.1 Khó khăn 36

4.4.2.Thuận lợi 36

4.6 Đề xuất biện pháp bảo tồn và phát triển loài 37

PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 38

5.1 Kết luận 38

5.2 Kiến nghị 40

TÀI LIỆU THAM KHẢO 41

PHẦN 1

MỞ ĐẦU 1.1 Đặt vấn đề

Rừng tự nhiên đang dần bị thu hẹp diện tích, giảm chất lượng, trữ lượng rừng nghèo, đất trống đồi núi trọc tăng lên do bị chặt phá, khai thắc, đốt nương làm rẫy, sử dụng không hợp lý Gỗ và các tài nguyên khác dần bị cạn kiệt, các loài cây gỗ có giá trị đã và đang bị khai thác một cách triệt để, khả năng tái sinh tự nhiên của chúng luôn bị đe dọa

Trước thực tế mất rừng và các nhu cầu về gỗ ngày càng tăng , cũng như vấn đề phòng hộ môi trường đang ngày càng trở nên cấp thiết, trong nhiều năm qua Nhà nước ta với sự trợ giúp của các tổ chức nước ngoài đã đầu tư khá lớn vật tư, tiền vốn để trồng, phục hồi và phát triển rừng Những năm gần đây trong công cuộc trồng rừng của nước ta đang có xu hướng bổ sung cơ cấu cây trồng bằng các loài cây địa phương

Nghiến gân ba là một loài cây lớn, cho gỗ tốt, có giá trị sử dụng và giá trị kinh tế cao,vì là cây gỗ quý hiếm có giá trị cho nên trong những năm qua cây Nghiến gân ba đã bị khai thác với số lượng lớn, hiện chỉ còn rất ít ở một

số vùng rừng trên núi đá vôi, hiện giờ đang là đối tượng cần được nuôi dưỡng bảo vệ và phát triển

Sự tái sinh các loài cây trên núi đá vôi rất khó và sự sinh trưởng của chúng rất chậm chạp, loài Nghiến gân ba trên núi đá vôi mất hàng trăm, nghìn năm sau mới có được cây Nghiến cổ thụ, việc khôi phục loài này là hết sức khó khăn Những năm qua, tại một số khu rừng đặc dụng, Vườn quốc gia vẫn còn tình trạng khai thác trái phép Nghiến gân ba, chủ yếu là khai thác Nghiến gân ba dưới dạng thớt mang tiêu thụ Chính vì vậy số lượng diện tích rừng Nghiến gân ba giảm rất mạnh và đứng trước nguy cơ tuyệt chủng cao Để bảo tồn và phát triển cây Nghiến gân ba nguồn gen thực vật quý, hiếm tôi tiến

hành làm khóa luận “Nghiên cứu đặc điểm lâm học cây Nghiến gân ba

(Excentrodendron tonkinense) tại xã Tân Dương, xã Bảo Cường, huyện

Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên”

1.2 Mục tiêu và yêu cầu của đề tài

Đề tài thực hiện nhằm đạt các mục tiêu sau:

- Xác định được thực trạng phân bố và một số đặc điểm lâm học của cây Nghiến gân ba tại xã Tân Dương, xã Bảo Cường, huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên

- Đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển loài Nghiến gân ba tại xã Tân Dương, xã Bảo Cường, huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên

1.3 Ý nghĩa của đề tài

1.3.1 Ý nghĩa khoa học

- Bổ sung thông tin về đặc điểm phân bố và lâm học của cây Nghiến gân ba tại địa bàn nghiên cứu

- Ứng dụng những kiến thức đã học vào trong thực tiễn

- Kết quả nghiên cứu của khoá luận sẽ là cơ sở cho các nghiên cứu khác

về loài cây Nghiến gân ba

1.3.2 Ý nghĩa thực tiễn

Việc nghiên cứu và đánh giá đặc điểm sinh thái, tình trạng phân bố của loài Nghiến gân ba nhằm đề xuất một số giải pháp bảo tồn loài Nghiến gân ba tại xã Tân Dương, xã Bảo Cường, huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên

PHẦN 2 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

2.1 Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu

Cùng với sự phát triển của kinh tế xã hội thì vấn đề bảo tồn đa dạng sinh học ngày càng được quan tâm và chú trọng Quá trình đô thị hóa, ô nhiễm môi trường, chặt phá rừng là những nguyên nhân gây suy giảm diện tích rừng, suy giảm đa dạng sinh học, nhiều loài động thực vật quý đứng trước nguy cơ tuyệt chủng Vì vậy cần có những hành động cụ thể của cộng đồng đó là các chương trình, dự án để bảo tồn một cách kịp thời Trong đó Nghiến gân ba là loài gỗ quý có giá trị kinh tế cao, đã và đang bị khai thác mạnh dẫn đến nguy cơ tuyệt chủng chính trong tương lai gần vì thế chúng ta cần có những nghiên cứu cụ thể về đặc tính sinh học của loài này từ đó đề xuất các biện pháp bảo tồn

Về cơ sở sinh học

Công việc nghiên cứu đối với bất kỳ loài cây rừng nào chúng ta cũng cần phải nắm rõ đặc điểm sinh học của từng loài Việc hiểu rõ hơn về đặc tính sinh học của loài giúp chúng ta có những biện pháp tác động phù hợp, sử dụng nguồn tài nguyên thiên nhiên một cách hợp lý và bảo vệ hệ động thực vật quý hiếm, từ đó giúp cho chúng ta hiểu rõ hơn về thiên nhiên sinh vật

Về cơ sở bảo tồn

Biến đổi khí hậu, chặt phá rừng làm cho nhiều loài động, thực vật đứng trước nguy cơ tuyệt chủng chính vì vậy công tác bảo tồn loài, bảo tồn đa dạng sinh học ngày càng được quan tâm và chú trọng

Dựa trên các tiêu chuẩn đánh giá tình trạng các loài của IUCN, chính phủ Việt Nam cũng công bố Sách đỏ Việt Nam để hướng dẫn, thúc đẩy công tác bảo vệ tài nguyên sinh vật thiên nhiên

Căn cứ vào phân cấp bảo tồn loài và ĐDSH có rất nhiều loài động thực vật được xếp vào cấp bảo tồn CR, EN và VU cần được bảo tồn, nhằm gìn giữ nguồn gen quý giá cho thành phần đa dạng sinh học ở Việt Nam nói riêng và thế giới nói chung Cây Nghiến tuy có khu phân bố rộng, nhưng bị khai thác rất mạnh (trước đây để lấy gỗ dùng trong xây dựng và làm tà vẹt, hiện nay

dùng làm thớt chủ yếu xuất khẩu trái phép qua biên giới)

2.2 Tình hình nghiên cứu trên thế giới và trong nước

2.2.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giớ

Về cấu trúc rừng

Quy luật về cấu trúc rừng là cơ sở quan trọng để nghiên cứu sinh thái học Trong nghiên cứu cấu trúc rừng người ta chia ra làm 3 dạng cấu trúc là: cấu trúc sinh thái, cấu trúc không gian và cấu trúc thời gian

Cấu trúc của thảm thực vật là kết quả của quá trình đấu tranh sinh tồn giữa thực vật với thực vật và giữa thực vật với hoàn cảnh sống Trên quan điểm sinh thái thì cấu trúc rừng chính là hình thức bên ngoài phản ánh nội dung bên trong của hệ sinh thái rừng, thực tế cấu trúc rừng nó có tính quy luật

và theo trật tự của quần xã Các nghiên cứu về cấu trúc sinh thái của rừng mưa nhiệt đới đã được P W Richards (1952) [15] G N Baur (1964) [1] E P Odum (1971) [22] tiến hành Những nghiên cứu này đã nêu lên quan điểm, các khái niệm và mô tả định tính về tổ thành, dạng sống và tầng phiến của rừng

G N Baur (1964) [1] đã nghiên cứu các vấn đề về cơ sở sinh thái nói chung và về cơ sở sinh thái học trong kinh doanh rừng nói riêng, trong đó đi sâu nghiên cứu cấu trúc rừng, các kiểu xử lý về mặt lâm sinh áp dụng cho rừng mưa tự nhiên Từ đó tác giả đưa ra các nguyên lý tác động xử lý lâm sinh cải thiện rừng

P Odum (1971) [22] đã hoàn chỉnh học thuyết về hệ sinh thái trên cơ

sở thuật ngữ hệ sinh thái (ecosystem) của Tansley (1935) Khái niệm sinh thái

được làm sáng tỏ là cơ sở để nghiên cứu các nhân tố cấu trúc trên quan điểm sinh thái học Công trình nghiên cứu của R Catinot (1965) [4] J Plaudy (1987) [13] đã biểu diễn cấu trúc hình thái rừng bằng các phẫu đồ rừng, nghiên cứu các cấu trúc sinh thái thông qua việc mô tả phân loại theo các khái niệm dạng sống, tầng phiến

2.2.2 Nghiên cứu ở Việt Nam

Nghiên cứu về cấu trúc rừng

Cấu trúc rừng là một khái niệm dùng để chỉ quy luật săp xếp tổ hợp của các thành phần cấu tạo nên quần xã thực vật theo không gian và thời gian (Phùng Ngọc Lan, 1986) [10] cấu trúc rừng bao gồm cấu trú sinh thái, cấu trúc hình thái và cấu trúc tuổi

Trần Ngũ Phương (1970) [14] cũng đã nghiên cứu cấu trúc sinh thái để làm căn cứ phân loại thảm thực vật rừng Việt Nam, đã chỉ những đặc điểm cấu trúc của các thảm thực vật rừng miền Bắc Việt Nam trên cơ sở kết quả điều tra tổng quát về tình hình rừng miền Bắc Việt Nam năm 1961 đến năm

1965 Nhân tố cấu trúc đầu tiên được nghiên cứu là tổ thành và thông qua đó một số quy luật phát triển của các hệ sinh thái rừng được phát hiện và ứng dụng vào thực tiễn sản xuất

Cây Nghiến gân ba hay còn có tên khác: Nghiến đỏ; Nghiến trứng;

Kiêng mật; Kiêng đỏ Có tên khoa học là : Excentrodendron tonkinensis

Khi nghiên cứu về thảm thực vật ở Việt Nam, Thái Văn Trừng (1978) [21] Đã nhấn mạnh ý nghĩa của điều kiện ngoại cảnh đến các giai đoạn phát triển cây tái sinh

Việt nam có khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa với 4 mùa xuân, hạ, thu, đông chính vì thế hệ động thực vật tại việt nam vô cùng phong phú và đa dạng Hiện nay, các nhà khoa học đã thống kê được 11.373 loài thuộc 2.524 chi, 378 họ trong 7 ngành thực vật khác nhau (Nguyễn Nghĩa Thìn, 1997) [18] Với hơn 19 triệu hecta rừng và đất rừng, hệ động thực vật phong phú và

đa dạng với nhiều loài động thực vật quý hiếm được phát hiện và bảo tồn

trong số đó cây Nghiến gân ba (Excentrodendron tonkinensis) là một trong

những cây quý hiếm thường phân bố trên vùng núi đá vôi, có giá trị cao đang được nghiên cứu và bảo tồn trước nguy cơ suy thoái đa dạng sinh học

Các nghiên cứu về bảo tồn

Sách đỏ Việt Nam 1996 [2] lần đầu tiên được soạn thảo và chính thức công bố và sách đỏ năm 2007 [3] đã thực sự phát huy tác dụng, được sử dụng

có hiệu quả trong các hoạt động nghiên cứu giảng dạy, quản lý, bảo vệ nguồn tài nguyên động thực vật ở nước ta, đáp ứng yêu cầu phát triển khoa học công nghệ, bảo tồn đa dạng sinh học, tài nguyên sinh vật, môi trường thiên nhiên nước ta trong giai đoạn vừa qua

Việt Nam đã có những cam kết và hành động cụ thể để quản lý, bảo tồn

và phát triển nguồn tài nguyên động thực vật hoang dã Điều này được thể hiện bằng một loạt các văn bản, chính sách đã ra đời, Nghị định 18/HĐBT (1992) [9] Nghị định 48/2002/NĐ-CP (2002) [6] và Nghị Định 32-CP/2006 [7] Thủ tướng Chính phủ ban hành ngày 30 tháng 3 năm 2006 Nghị định 160/2013 NĐ-CP [8] về tiêu chí xác định loài và chế độ quản lý loài thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ Luật đa dạng sinh học (2008) [11] nhằm quy định các loài động thực vật nguy cấp, quý, hiếm đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng cần được bảo vệ

Nghiên cứu về sinh thái

Ý nghĩa của nghiên cứu sinh thái loài hết sức cần thiết và quan trọng, đây là cơ sở cho việc bảo vệ và sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên thiên nhiên, Ngăn ngừa suy thoái các loài nhất là những loài động, thực vật quý hiếm, ngăn ngừa ô nhiễm môi trường

Khi nghiên cứu sinh thái các loài thực vật, Lê Mộng Chân và Cs (2000) [5] đã nêu tóm tắt khái niệm và ý nghĩa của việc nghiên cứu Sinh thái thực vật nghiên cứu tác động qua lại giữa thực vật với ngoại cảnh Mỗi loài cây

sống trên mặt đất đều trải qua quá trình thích ứng và tiến hoá lâu dài, ở hoàn cảnh sống khác nhau các loài thực vật thích ứng và hình thành những đặc tính sinh thái riêng, dần dần những đặc tính được di truyền và trở thành nhu cầu của cây đối với hoàn cảnh

Đặc điểm lâm học của các loài cây bản địa ở nước ta chưa được nghiên cứu nhiều, một số kết quả nghiên cứu về đặc điểm lâm học thường được đề cập trong các báo cáo khoa học và một phần công bố trong các tạp chí như :

Nghiên cứu đặc điểm sinh lý, sinh thái của cây Huỷnh (Tarrietia Javanica

B1) làm cơ sở sây dựng các biện pháp kỹ thuật gây trồng Hoàng Xuân Tý và

cs – Trung tâm sinh thái môi trường (tài liệu hội nghị khoa học công nghệ lâm nghiệp (2005) [17]

Con người tìm hiểu đặc tính sinh thái của loài cây để gây trồng, chăm sóc, nuôi dưỡng, sử dụng và bảo tồn các loài cây đúng lúc, đúng chỗ đồng thời lợi dụng các đặc tính ấy để cải tạo tự nhiên và môi trường Lê Mộng Chân (2000) [5]

Nguyễn Nghĩa Thìn (1997) [18] đã thống kê thành phần loài của VQG

có khoảng 2.000 loài thực vật, trong đó có 904 cây có ích thuộc 478 chi, 213

họ thuộc ngành: Dương xỉ, Hạt trần, Hạt kín, các loài này được xếp thành 8 nhóm có giá trị khác nhau

Nghiên cứu về cây Nghiến gân ba

Bộ Khoa học, Công nghệ và Môi trường (2007) [3] sách đỏ Việt Nam phần II mô tả đặc điểm cây Nghiến gân ba:

Hình thái: Cây gỗ lớn, cao 30 - 35m, đường kính tới 80 - 90cm Cành

non không có lông Lá hình trứng rộng, cỡ 10 - 12 x 7 - 10cm; mép nguyên; gân bên 5 - 7 đôi, trong đó có 3 gân gốc; cuống lá dài 3 - 5cm Hoa đơn tính Hoa đực có đường kính 1,5cm Đài hình chuông, ở đầu xẻ 5 thuỳ sâu, dài 1,5cm Cánh hoa 5, dài 1,3cm Nhị khoảng 25, xếp thành 5 bó; chỉ nhị dài 1 - 1,3cm; bao phấn hình bầu dục, dài 3 mm Quả khô hình 5 cạnh (giống quả Khế), tự mở, đường kính 1,8cm

Sinh học, sinh thái:

Ra hoa tháng 3 - 4, có quả tháng 8 - 10 Cây ưa sáng, mọc rải rác trong rừng thường xanh mưa mùa ẩm ở vùng núi đá vôi, ở độ cao dưới 800 m, tái sinh bằng hạt, cây mạ và cây con gặp khá phổ biến dưới tán rừng

Phân bố:

Trong nước: Sơn La (Thuận Châu, Sông Mã, Mộc Châu), Hà Giang, Tuyên Quang (Chiêm Hoá), Cao Bằng (Quảng Hoà, Trùng Khánh, Hạ Lang, Thạch An), Bắc Kạn (Chợ Đồn, Ba Bể), Lạng Sơn (Hữu Liên, Bắc Sơn), Quảng Ninh, Bắc Giang, Hoà Bình (Mai Châu, Pà Cò)

Thế giới: Trung Quốc

Giá trị:

Gỗ quý, màu nâu đỏ, cứng, thớ thẳng, vân đẹp, ít co rút, dùng đóng thuyền, sàn nhà, cột nhà, làm bệ máy và để xây dựng; cũng thường được dùng làm thớt, làm bệ các tượng mỹ nghệ cao cấp

Tình trạng:

Tuy có khu phân bố rộng, nhưng bị khai thác rất mạnh (trước đây để lấy gỗ dùng trong xây dựng và làm tà vẹt, hiện nay dùng làm thớt chủ yếu xuất khẩu trái phép qua biên giới) Số cá thể trưởng thành đã bị chặt phá > 50% Tuy có ở các Khu bảo tồn thiên nhiên Pà Cò - Hang Kia, Hữu Liên và Vườn quốc gia Ba Bể, nhưng tại những nơi đó vẫn bị chặt trộm Loài đang đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng ngoài thiên nhiên

Phân hạng: EN A1a - d+2c,d

Nghiên cứu liên quan về cây Nghiến gân ba;

Dự án “Điều tra đánh giá tình trạng bảo tồn các loài thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm thuộc danh mục nghị định 32/2006/NĐ-CP theo vùng sinh thái” (2010) [20] Đã điều tra đánh giá tình trạng bảo tồn loài các loài thưc vật quý, hiếm, cung cấp những thông tin về sự phân bố của loài Nghiến gân ba trong nước, số lượng còn sót lại, tình hình bảo vệ quản lý loài Nghiến gân ba, dự án cũng cho thấy mức độ tác động của người dân đến loài Nghiến

gân ba là rất lớn dẫn tới có nguy cơ tuyệt chủng cao trong tương lai gần Những thông tin được dự án cung cấp giúp cho công tác quản lý, bảo vệ một cách hợp lý, kịp thời, và đề xuất những giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững loài Nghiến gân ba

Danh lục các loài thực vật Việt Nam (2003), Tập II [19] mô tả dạng sống và sinh thái cây Nghiến: Gỗ lớn, cao 30 - 35m, đường kính tới 80 - 90cm đường kính tới 80 - 90cm Quả khô hình 5 cạnh (giống quả Khế) Cây

ưa sáng, mọc rải rác trong rừng thường xanh mưa mùa ẩm ở vùng núi đá vôi,

ở độ cao dưới 800 m, Ra hoa tháng 3 - 4, có quả tháng 8 - 10

Trong nghiên cứu của Phạm Quang Tùng [16] (Nghiên cứu quản lý đa dạng sinh học tại dải núi đá vôi phía Tây Nam tỉnh Hòa Bình) đã khăng định Nghiến có mặt tại dải núi đá vôi Tây Nam tỉnh Hòa Bình và còn là loài cây có

ưu thế trong tổ thành loài trong khu vực

2.3 Tổng quan khu vực nghiên cứu

2.3.1 Điều kiện tự nhiên khu vực nghiên cứu

2.3.1.1.Vị trí địa lý:

- Huyện Định Hóa: Định Hoá là huyện miền núi của tỉnh Thái Nguyên,

nằm trong khoảng toạ độ 105o29” đến 105o43” kinh độ đông, 21o45”đến 22o30” vĩ

độ bắc; phía tây - tây bắc giáp tỉnh Tuyên Quang, bắc - đông bắc giáp tỉnh Bắc Cạn, nam - đông nam giáp huyện Đại Từ, Phú Lương; huyện lỵ là thị trấn Chợ

Chu, cách thành phố Thái Nguyên 50 km về phía tây bắc

- Tân Dương: Tân Dương là một xã thuộc huyện Định Hóa, tỉnh Thái

Nguyên, Việt Nam, Xã nằm tại phía đông khu vực giữa của huyện và tiếp giáp với hai xã Kim Phượng và Tân Thịnh cùng huyện lần lượt ở phía tây bắc

và đông bắc, phía đông nam giáp với hai xã Yên Ninh và Yên Trạch thuộc huyện Phú Lương, phái tây nam giáp với xã Phượng Tiến, tọa độ 21°51′13″B 105°41′27″Đ

Xã Tân Dương có diện tích 21 km², dân số là 3100 người, Tân Dương được chia thành 18 thôn xóm: xóm 1, xóm 2, xóm 3, xóm 4, xóm 5A, xóm

5B, xóm 6, xóm 7, xóm Chúng, xóm Tả, xóm Kèn, Nà Mạ, Nà Chạng, xóm Cút, Tân Phương, Làng Bẩy, xóm Cóc, xóm Tràng

- Bảo Cường: Nằm ở khu vực trung tâm của huyện và tiếp giáp với thị

trấn Chợ Chu phía đông bắc, tọa độ 21°53′54″B 105°37′22″Đ

Phía bắc và tây bắc giáp xã Phúc Chu, ở phía đông nam giáp xã Phượng Tiến, phía nam giáp xã Trung Hội, phía tây năm và phía tây giáp xã Đồng Thịnh xã Bảo Cường có diện tích 8,94 km², dân số là 3767 người, Bảo Cường được chia thành 16 xóm: Làng Mạ, Thanh Cường, Là Lai, Bài Hội, Bãi Lềnh, Cắm Xưởng, Cốc Lùng, Nà Linh, Đồng Màn, Tân Thành, Làng Mới, Khấu Bảo, Thâm Tí, Đồng Tủm, Làng Chùa 1, Làng Chùa

2.3.1.2 Điều kiện địa hình:

- Huyện Định Hóa: Địa hình huyện Định Hoá khá phức tạp và tương

đối hiểm trở, ở dạng núi thấp, đồi cao Xen giữa các dãy núi đá vôi và đồi, núi đất là những cánh đồng hẹp Hướng địa hình thấp dần từ tây bắc xuống đông nam, phân làm hai vùng Vùng núi bao gồm các xã ở phía bắc huyện Vùng này có các dãy núi cao từ 200 đến 400 m so với mặt biển, thuộc phần cuối của dãy núi đá vôi cánh cung Sông Gâm, chạy theo Hướng tây bắc - đông nam, từ phía bắc qua trung tâm huyện đến xã Trung Hội, tạo nên bức tường thành ở phía đông thị trấn Chợ Chu và những thung lũng nhỏ hẹp Nhiều hang động trong các dãy núi đá này có những nhũ đá hình thù kỳ thú, đẹp mắt

- Xã Tân Dương

Có con sông Chu chảy dài qua 15 xóm tại địa bàn xã, vì vậy xã được

chia thành 3 miền, miền Tân tiến có dãy núi đá vôi chạy dài theo địa bàn dài gần 4km, đồng ruộng bằng phẳng đất đai màu mỡ thuận tiện cho việc canh tác Miền Kèn và miền Tràng địa hình phức tạp, dân cư sống rải rác, địa hình không bằng phẳng, giao thông đi lại khó khăn, có nhiều đồi rừng thuận lợi cho việc phát triển lâm nghiệp

Độ cao trung bình của xã khoảng 800m so với mặt nước biển, vùng trung tâm xã tập trung đông dân cư, đương giao thông thuận tiện thuận lợi cho việc giao lưu kinh tế - văn hóa xã hội

2.3.1.3 Điều kiện khí hậu thời tiết:

- Huyện Định Hóa:

Định Hoá có khí hậu nhiệt đới, chia làm hai mùa Mùa nóng từ tháng 4 đến tháng 10 hàng năm Tháng nóng nhất là tháng 8, nhiệt độ trung bình lên tới 280C Mùa lạnh từ tháng 11 năm trước đến tháng 3 năm sau Tháng lạnh nhất là tháng 1, nhiệt độ trung bình xuống tới 150C Mùa nóng có những ngày nhiệt độ lên trên 41 0C, mùa lạnh có lúc nhiệt độ xuống tới 10C

Là huyện có độ ẩm khá cao, trừ tháng 1, các tháng còn lại độ ẩm đều trên 80% Những tháng có độ ẩm cao nhất là tháng 3 tháng 4 và tháng 8 - những tháng có mưa phùn, mưa ngâu, độ ẩm thường từ 85% trở lên

Định Hoá có hai loại gió chính thổi theo mùa: gió mùa đông bắc, thời gian ảnh hưởng trùng với mùa lạnh Mỗi khi có những đợt gió mùa đông bắc tràn về nhiệt độ thường hạ xuống đột ngột, làm cho thời tiết rất lạnh, đôi khi xuất hiện sương muối, rất có hại cho sức khoẻ con người và sự phát triển của cây trồng Gió mùa đông nam, thời gian ảnh hưởng trùng với mùa nóng, mưang theo hơi nước từ biển Đông vào gây ra mưa lớn Lượng mưa trung bình hàng năm của Định Hoá vào khoảng 1.655mm Mùa mưa trùng với mùa nóng chiếm 85% đến 90% Lượng mưa cả năm Mùa khô trùng với mùa lạnh, Lượng mưa ít, chỉ chiếm 10% đến 15% Lượng mưa cả năm Những tháng đầu mùa khô thời tiết thường hanh khô, có khi cả tháng không mưa gây nên tình trạng hạn hán

- Xã Tân Dương:

có những đặc trưng của khí hậu khu vực miền núi phía Bắc, có 2 mùa

rõ rệt Mùa mưa từ tháng 4 đến tháng 10, mùa khô từ tháng 11 năm trước đến

tháng 3 năm sau, nhiệt độ trung bình cả năm biến động từ 23-24 Độ ẩm trung bình cả năm từ 81 – 85%

2.3.1.4 Kết cấu hạ tầng:

a Xã Tân Dương

- Phân bố dân cư và nhà ở: tập trung ở 18 xóm và rải rác xen kẽ đất canh tác , vườn đồi, Số nhà tam 183 nhà, chiếm 20,2%, số nhà kiên cố và bán kiên có 360 nhà chiếm 40% tổng số nhà toàn xã

+ Y tế,đạt chuẩn cấp độ 1,năm 2008, chất lượng công trình trung bình, đang tiếp tụ đầu tư, nâng cấp đạt chuẩn cấp độ 2

+ bưu điện văn hóa xa, xây dựng 1998 tại xóm 6, chất lượng công trình trung bình, cần được nâng cấp, đã có internet đến các thôn

+ Văn hóa - thể dục thể thao: trung tâm văn hóa xã chưa có, số xóm có nhà văn hóa 14/18 xóm, khu thể thao trung tâm xã chưa có

+ Dịch vụ, thương mại: Có 1 chợ tạm với diên tích nhỏ, chưa có khu thương mại, dịch vụ chủ yếu la người dân kinh doanh tại hộ gia đình

+ Công trình tôn giáo, tín ngưỡng:có bia ghi tên liệt sĩ, diện tích 291,5m², tại xóm 6

- Giao thông:

+ Đường liên xã kéo dài 3,6km đã được trải nhựa

+ Đường giao thông liên xóm, chủ yếu là đường đất đi lại khó khăn

- Thủy lợi:

+ Hệ thống đập, tổng số đập là 6, có 2 đập lớn thuộc dòng sông Chu

+ Hệ thống hồ, tổng số hồ chữa nước phục vụ sản xuất có 3 hồ

+ Hệ thống trạm bơm thủy lợi có 4,

+ Hệ thống kênh mương đã được cứng hóa, 4,621km, có kết cấu bê tông, tiết diện BxH (40-50 x 45) Vẫn còn một số hệ thống kênh mương chưa được bê tông hóa

2.3.1.5- Nguồn nhân lực

Xã Tân Dương

- Số lao động trong độ tuổi 2.064/3418 người

- Cơ cấu lao động theo các ngành:

+ Nông nghiệp 80%

+ Công nghiệp thương mại dịch vụ 20%

- Lao động phân theo trình độ văn hóa như sau:

+ Tiểu học 30% (619 người)

+ Trung học cơ sở 50% (1032 người)

+ Trung học phổ thông 20% (412 người)

- Số lao động đào tạo 104 lao động, tỷ lệ số lao động sau khi đào tạo có việc làm trên tổng số đào tạo 90%

So sánh mức độ đạt được so với tiêu chí quốc gia NTM: chưa đạt

2.3.2 Những lợi thế để phát triển kinh tế xã hội

- Xã Tân Dương: Miền Tân tiến bằng phẳng đất đai màu mỡ thuận tiện

cho việc canh tác Miền kèng và Miền Tràng có nhiều đồi rừng thuận lợi cho việc phát triển lâm nghiệp vùng trung tâm xã tập trung đông dân cư, đường giao thông thuận tiện thuận lợi cho việc giao lưu kinh tế - văn hóa xã hội

PHẦN 3 ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Loài Nghiến gân ba (Excentrodendron

tonkinense)

- Phạm vi nghiên cứu: Nghiên cứu một số đặc điểm lâm học của loài Nghiến gân ba tại xã Tân Dương, xã Bảo Cường, huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên làm cơ sở đề xuất các biện pháp bảo tồn và phát triển loài

Địa điểm và thời gian nghiên cứu:

- Đề tài được tiến hành từ tháng 1/2019 đến tháng 6/2019

- Địa điểm nghiên cứu: Tại xã Tân Dương, xã Bảo Cường, huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên

3.2 Nội dung nghiên cứu

Để đạt được các mục tiêu, khóa luận nghiên cứu các nội dung chính sau:

- Đặc điểm nổi bật về hình thái của loài Nghiến gân ba (Hình thái thân cây, rễ, lá, hoa, quả)

- Đặc điểm phân bố của loài Nghiến gân ba

+ Phân bố theo trạng thái rừng

+ Phân bố theo độ cao

- Một số đặc điểm sinh thái của loài Nghiến gân ba

+ Đặc điểm tầng cây gỗ nơi có loài Nghiến gân ba phân bố (Công thức tổ thành sinh thái tầng cây gỗ)

+ Đặc điểm độ tàn che tầng cây gỗ nơi c0s Nghiến gân ba phân bố

+ Đặc điểm cây bụi, thảm tươi và dây leo nơi có loài Nghiến gân ba phân bố + Đặc điểm về tái sinh của loài Nghiến gân ba (nguồn gốc, chất lượng, mât độ, cây tái sinh triển vọng )

+ Đặc điểm đất nơi loài cây Nghiến gân ba phân bố ( Đặc điểm lý tính, Đặc điểm hóa tính )

- Thuận lợi và khó khăn

- Đề xuất một số biện pháp bảo tồn và phát triển loài

3.3 Phương pháp nghiên cứu

3.3.1 Phương pháp nghiên cứu

3.3.1.1 Phương pháp kế thừa số liệu, tài liệu

Trong quá trình thực hiện, đề tài đã kế thừa các số liệu, tài liệu sau:

- Các tài liệu, công trình nghiên cứu về đặc điểm sinh thái, hình thái, tái sinh, giá trị sử dụng,…của loài Nghiến gân ba được thực hiện ở trong

và ngoài nước

- Các số liệu, tài liệu, bản đồ hiện trạng tài nguyên rừng tại xã Tân Dương,

xã Bảo Cường, huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên

- Điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội tại khu vực nghiên cứu

3.3.1.2 Phương pháp nghiên cứu phân loại học

Để xác định, làm quen và nhận rõ loài khi triển khai nghiên cứu thực địa thì việc nghiên cứu phân loại loài rất quan trọng Nghiên cứu này thực hiện tốt giúp nhà nghiên cứu không nhầm lẫn đối tượng nghiên cứu Ngoài ra, nó cũng chỉ rõ vị trí phân loại của loài trong các hệ thống phân loại

Để thực hiện được nội dung này, đề tài đã tiến hành nghiên cứu các tài liệu liên quan về hệ thống học của chi và họ Đay trên thế giới và trong nước, đồng thời tiến hành kiểm tra và được thầy giáo La Quang Độ giảng viên trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên hướng dẫn cách nhận biết cây Nghiến gân ba ngoài thực địa để không bị nhầm lẫn với các cây khác Các đặc điểm hình thái của loài cũng được nghi chép để phục vụ nghiên cứu hình thái loài

3.3.1.3 Điều tra sơ thám

Sau khi đã có những thông tin sơ bộ về hình thái và phân bố của loài, đề tài tiến hành xác định trên bản đồ khu vực cần điều tra Điều tra

sơ thám nhằm:

- Nhận diện chính xác loài và xác định sơ bộ khu vực nghiên cứu của loài Nghiến gân ba

- Xác định sơ bộ tuyến điều tra sao cho đảm bảo đi qua các loại rừng đại diện, nới có loài Nghiến gân ba phân bố

3.3.1.4 Phương pháp điều tra thu thập số liệu ngoài hiện trường

a) Phương pháp nghiên cứu đặc điểm hình thái

Sử dụng phương pháp quan sát mô tả trực tiếp đối tượng lựa chọn đại diện kết hợp với phương pháp đối chiếu, so sánh với các tài liệu đã có Đây là phương pháp thông dụng được dùng trong nghiên cứu thực vật học (Nguyễn hoàng Nghĩa 2001) [12] Cụ thể như sau:

- Quan sát mô tả hình thái và xác định kích thước của các bộ phận: thân cây, vỏ cây, sự phân cành, lá, hoa và hạt của cây Nghiến gân ba, đối với thân cây ta dùng thước dây để xác định chu vi tại vị trí D1.3 , đo lá và quả bằng cách chọn những lá và quả sinh trưởng bình thường không bị sâu bệnh hay biến dạng dùng thước kẻ hoặc thước dây đo chiều dài và rộng rồi ghi lại các thông số đã đo vào bảng, ngoài ra chúng ta có thể dùng thước kẹp để đo kích thước quả rất tiện lợi và có độ chính xác cao

- Lấy mẫu tiêu bản không những của loài nghiên cứu mà lấy của các loài khác trong quần xã phục vu cho việc định danh loài Các mẫu vật thu được cần

so sánh với các tiêu bản trước đây hoặc nhứng loài cây có hình thái tương tự nhằm xác định tính chính xác của loài (Nguyễn hoàng Nghĩa 2001) [12]

- Đo đếm gía trị trung bình cuả lá và quả cây Nghiến gân ba.Thu hái

100 mẫu lá, quả ở 3 vị trí trên tán cây (Dưới tán, giữa tán và đỉnh tán)

- Dụng cụ thiết bị hỗ trợ: Máy ảnh, thước dây ống nhòm, thước đo

độ cao, GPS,…

b) Phương pháp phỏng vấn người dân

Để đánh giá và tìm hiểu sự hiểu biết và sử dụng các loài Nghiến gân ba trong khu vực nghiên cứu, chúng tôi tiến hành chọn các đối tượng phỏng vấn như sau: Những người được phỏng vấn gồm những người đã từng khai thác