Giáo trình sáng tác tranh khắc gỗ đen trắng

Trên cơ sở đó, nội dung giáo trình Sáng tác tranh khắc gỗ đen trắng được trình bày gồm những chương mục sau đây: Chương 1: Khái quát về tranh khắc gỗ đen trắng Chương 2: Tranh khắc gỗ đe

VIỆN ĐẠI HỌC MỞ HÀ NỘI

GIÁO TRÌNH

SÁNG TÁC TRANH KHẮC GỖ ĐEN TRẮNG

HÀ NỘI 2018

2

VIỆN ĐẠI HỌC MỞ HÀ NỘI

Chủ biên PGS.TS Hoàng Minh Phúc Thực hiện: ThS Vương Quốc Chính

GIÁO TRÌNH SÁNG TÁC TRANH KHẮC GỖ ĐEN TRẮNG

LƯU HÀNH NỘI BỘ

3

LỜI GIỚI THIỆU

Trong lịch sử phát triển của mỹ thuật Việt Nam, nghệ thuật in khắc gỗ là phương tiện cổ xưa nhất của nhân loại Từ phương Tây đến phương Đông hầu hết các ấn loát cổ đều bằng in khắc gỗ, đến khi người phương Tây phát minh ra các kỹ thuật in ấn khác thì ở phương Đông vẫn duy trì in khắc gỗ cho đến thế kỷ

19, 20 Riêng ở Việt Nam, ấn loát bằng in khắc gỗ phục vụ đời sống xã hội như minh hoạ sách tôn giáo, văn chương, báo chí còn phổ biến đến thập niên 60 của thế kỷ 20 Với những đặc tính ưu việt của mình, từ đầu thế kỷ 20 đến nay khắc

gỗ dần trở thành một chất liệu gần gũi trong sáng tác của các hoạ sĩ

Trong chương trình đào tạo cử nhân chuyên ngành mỹ thuật, tranh khắc

gỗ là một trong những môn học cần thiết giúp sinh viên trang bị những kiến thức chuyên ngành và là cơ sở để thực hành sáng tác Trên cơ sở đó, nội dung giáo trình Sáng tác tranh khắc gỗ đen trắng được trình bày gồm những chương mục sau đây:

Chương 1: Khái quát về tranh khắc gỗ đen trắng

Chương 2: Tranh khắc gỗ đen trắng hiện đại Việt Nam

Chương 3: Kỹ thuật và chất liệu khắc gỗ

Chương 4: Thực hành sáng tác tranh khắc gỗ đen trắng

Chương 5: Nghiên cứu và học tập kinh nghiệm sáng tác từ các hoạ sĩ Việt Nam tiêu biểu thực hành sáng tác tranh khắc gỗ đen trắng

Mặc dù đã rất nỗ lực trong quá trình biên soạn, song tài liệu khó tránh khỏi những thiếu sót, rất mong nhận được những góp ý của bạn đọc để tài liệu ngày càng hoàn thiện hơn

Trân trọng cảm ơn!

Tác giả

4

MỤC LỤC

Trang

Lời nói đầu………

Mục lục………

Danh mục chữ viết tắt………

1 2 4 Chương 1: Khái quát về tranh khắc gỗ đen trắng………

Mục tiêu bài học………

1.1 Khái niệm về tranh khắc gỗ đen trắng………

1.2 Lược sử phát triển của tranh khắc gỗ………

1.3 Lịch sử hình thành và phát triển của tranh khắc gỗ đen trắng Việt Nam

1.4 Ngôn ngữ biểu đạt trong tranh khắc gỗ………

Câu hỏi ôn tập…….………

5 5 5 6 20 35 44 Chương 2: Tranh khắc gỗ đen trắng hiện đại Việt Nam…………

Mục tiêu bài học………

2.1 Tranh in khắc đen trắng giai đoạn 1925 - 1954………

2.2 Tranh in khắc đen trắng giai đoạn 1954 - 1975………

2.3 Tranh in khắc đen trắng giai đoạn 1975 - 1985……….…

2.4 Tranh in khắc đen trắng giai đoạn 1986 - nay………

Câu hỏi ôn tập………

46 46 46 50 71 82 100 Chương 3: Kỹ thuật và chất liệu khắc gỗ………

Mục tiêu bài học………

3.1 Chất liệu và dụng cụ khắc………

3.2 Kỹ thuật tạo bản in………

3.3 Kỹ thuật in tranh………

Câu hỏi ôn tập………

101 101 101 114 140 142 Chương 4: Thực hành sáng tác tranh khắc gỗ đen trắng…………

Mục tiêu bài học………

4.1 Yêu cầu bài tập………

143

143

143

5

4.2 Thực hiện phác thảo………

4.3 Khắc tranh………

4.4 In tranh………

4.5 Tiêu chí đánh giá tác phẩm………

Câu hỏi ôn tập………

143 145 148 149 158 Chương 5: Nghiên cứu và học tập kinh nghiệm sáng tác từ các hoạ sĩ Việt Nam tiêu biểu thực hành sáng tác tranh khắc gỗ đen trắng………

Mục tiêu bài học………

159 159 Thuật ngữ đồ hoạ tranh in………

Phụ lục………

Danh mục tài liệu tham khảo………

188

193

216

6

CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT VỀ TRANH KHẮC GỖ ĐEN TRẮNG

Mục tiêu bài học

- Giúp sinh viên nắm được những khái niệm cơ bản về tranh khắc gỗ và tranh khắc gỗ đen trắng

- Lịch sử phát triển của tranh khắc gỗ

- Lịch sử hình thành và phát triển của tranh khắc gỗ đen trắng

- Ngôn ngữ biểu đạt của tranh khắc gỗ đen trắng

1.1 Khái niệm về tranh khắc gỗ đen trắng

Theo Từ điển mỹ thuật phổ thông “đồ họa tạo hình bao gồm đồ họa giá vẽ và

đồ họa ấn loát trong đó đồ họa ấn loát gồm các thể loại như tranh in lõm (tranh khắc kim loại, khắc mika), tranh in nổi (tranh khắc gỗ, khắc thạch cao, khắc cao

su, bìa giấy), tranh in phẳng (in đá và các kỹ thuật phái sinh từ in đá), tranh in xuyên (in lưới, in trổ khuôn), tranh in độc bản”1… và “Khắc gỗ là một kỹ thuật

in đồ họa sử dụng một bản in bằng gỗ có hình nổi”2 Để tạo ra một bản in khắc

gỗ, đầu tiên:

các họa sĩ vẽ hình ảnh trên bề mặt nhẵn và bằng phẳng của một khối

gỗ rồi dùng dao và đục máng cắt bỏ phần phải có màu trắng trên hình

in, để cho hình vẽ nổi lên như phù điêu Sau khi bôi mực bề mặt khối

gỗ, họa sĩ đặt lên đó một tờ giấy rồi chà mạnh lên lưng giấy bằng tay hoặc máy in, hình ảnh trên bản gỗ sẽ chuyển qua mặt giấy một hình ảnh ngược với mặt vẽ3

Đó là cách in tranh một màu, với tranh in nhiều màu được thực hiện bằng cách khắc một bản khắc riêng cho mỗi màu và lần lượt in các bản màu đó trên cùng một tờ giấy Các bản gỗ có thể được lưu trữ để in sao lại Vì có khuôn in,

1Đặng Bích Ngân (chủ biên) (2002), Từ điển thuật ngữ Mỹ thuật phổ thông, Nxb Giáo dục, Hà Nội,

tr.54

2Nguyễn Xuân Tiên (2009), Mỹ thuật học, Nxb Trường Đại học Mỹ thuật Tp.Hồ Chí Minh, tr.195

3Lê Thanh Lộc (1997), Từ điển Mỹ Thuật, Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội, tr.1165

7

nên tác phẩm in gỗ thường có nhiều bản sao tùy ý họa sĩ, đôi khi lên đến hàng ngàn bản và có thể được in sao cho đến khi các mộc bản đã trở nên quá mòn Tranh in khắc gỗ thuộc loại tranh in nổi, “đặc điểm của nó là sự đậm đà, đơn giản và đường nét lởm chởm, tất cả các đặc điểm là do bản chất của gỗ và dụng

cụ dùng để khắc”4 Trong tranh khắc gỗ truyền thống không gian, hình tượng thường được diễn đạt ở dạng hai chiều, thiên về tính trang trí hơn tả thực

Tranh khắc gỗ thuộc phương pháp in nổi, đây là phương pháp in có tuổi

đời lâu nhất trong nghệ thuật tranh in, xuất hiện từ thế kỷ VI ở phương Đông

Nguyên lý đặc thù của phương pháp in nổi là các phần tử được in luôn nằm cao hơn so với phần không được in và sử dụng trên các chất liệu như gỗ, in cao su, bìa, ván ép (MDF) Hiệu quả thẩm mỹ và thị giác của hỉnh ảnh mà phương pháp

in này đem lại thường mang nhiều tính trang trí, đơn giản, khỏe khoắn, cô đọng Tranh in thực hiện theo phương pháp này được gọi là tranh in nổi

1.2 Lược sử phát triển của tranh khắc gỗ

Trong tất cả các thể loại tranh in đồ họa, tranh khắc gỗ là loại tranh in cổ xưa nhất Kỹ thuật in khắc gỗ có nguồn gốc từ Trung Quốc, các nhà nghiên cứu cho rằng tranh in khắc gỗ xuất hiện đầu tiên vào khoảng giữa thế kỷ VI đến cuối thế kỷ IX, được các Phật tử dùng để in kinh truyền bá giáo lý Phật pháp Bản in khắc gỗ đầu tiên trên thế giới đã được tìm thấy trong các hang động ở Đôn Hoàng, Trung Quốc đó là bản in kinh Kim Cương (Hình 1.1) Bản kinh này được in vào năm 868 thời nhà Đường (618-907) Hầu hết các bản in gỗ của thời nhà Đường đều chủ yếu phục vụ tôn giáo như in kinh Phật, bùa hộ mệnh Từ triều đại nhà Tống (960-1278) trở đi in khắc

4Lê Thanh Lộc (1997), Từ điển Mỹ Thuật, Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội, tr.1165.

8

gỗ ngà

y một trở nên phổ biến rộn

g rãi tron

g xã hội Tru

ng Quốc, in khắc gỗ được mở rộng hơn như in sách với hình minh họa, các giấy tờ đất, giấy thuế… Nhiều xưởng khắc gỗ đã được mở ra hoạt động sôi nổi “Tuy nhiên, do nhiều giới hạn nhất định, kỹ thuật in khắc gỗ truyền thống đều in đơn sắc (monochrome), không gian phẳng, không thể hiện luật viễn cận (perspective) nên hình ảnh gần giống như tranh thủy mặc thời Bắc Tống”5 Đến thời nhà Minh (1368-1644) kỹ thuật khắc gỗ lần đầu tiên được sử dụng cho mục đích nghệ thuật như khắc lại những bức tranh vẽ tay, tranh in có chữ hay những bài thơ kèm theo Về kỹ thuật in khắc gỗ thời nhà Minh cũng đã trở nên tiến bộ, tranh in không chỉ sử dụng đơn giản mực đen như trước mà bắt đầu sử dụng nhiều màu, mỗi bản khắc in một màu Kỹ thuật in chuyển màu (color gradation) được cho là phát minh của Hu Cheng Yen (1582-1672), một danh họa của triều

vị Phật lên những tấm bùa may mắn… Vào thời đó có khoảng một triệu cuốn sách kinh Phật đã được in theo lệnh Hoàng hậu Shotoku Có thể thấy rõ ràng khắc gỗ Nhật Bản bị ảnh hưởng mạnh mẽ từ Trung Quốc Đến giữa thế kỷ IX các họa sĩ Nhật Bản nhất quyết không đi theo phong cách truyền thống của tranh Trung Quốc thường là những hình ảnh của những bậc cao nhân đang suy tư, hình ảnh con người thường nhỏ bé giữa cảnh quan bao la rộng lớn, núi non hùng

vĩ Thay vào đó các họa sĩ Nhật đã miêu tả những câu chuyện bình dị hàng ngày, gần gũi với đời sống Nhật Bản Thế kỷ XVII đến thế kỷ XIX là thời kỳ khắc gỗ phát triển cực thịnh ở Nhật Bản Các họa sĩ Nhật đã sáng tạo ra một dòng tranh

in khắc gỗ riêng biệt được gọi là ukiyo-e Ukiyo-e nghĩa là “tranh của thế giới phù du” Đó là thế giới của những thú vui hưởng lạc, cuộc sống đầy lạc thú phù

du và hão huyền Các thương gia thuộc tầng lớp giàu có ở các thành phố lớn Nhật Bản giải thích nghĩa của ukiyo là hưởng thụ Vậy nên đề tài của dòng tranh này thường là hình ảnh về nhà hát, quán ăn, phòng trà, những kỹ nữ và những nhân vật hư cấu trong các tác phẩm văn chương… Ngoài ra ukiyo-e cũng có những đề tài về phong cảnh, những cảnh sinh hoạt bình dị thường ngày Nổi tiếng là loạt tranh phong cảnh tuyệt đẹp của hai họa sĩ Katsushika Hokusai, Ando Hiroshige như tác phẩm “Under the wave off Kanagawa” (Vượt sóng ra khỏi Kanagawa) (Hình1.2) của họa sĩ Katsushika Hokusai rất nổi tiếng trên thế giới Lúc đầu các họa sĩ Nhật chỉ in tranh với mực đen, về sau kỹ thuật in màu được phát triển các bức tranh trở nên phức tạp hơn, do đó kỹ thuật in khắc cũng được cải cách tân tiến hơn Ukiyo-e được in hàng loạt và bán rộng rãi trên thị trường bấy giờ, có thể nói đây là hình thức nghệ thuật của giới bình dân

10

Tranh khắc gỗ Nhật Bản đã ảnh hưởng sâu sắc đến phong cách của các họa sĩ Châu Âu Họ phát hiện ra tại đất nước này có một mảng nghệ thuật dân gian đặc trưng, độc đáo tiềm ẩn một sức lôi cuốn mãnh liệt làm say mê lòng người về màu sắc lẫn hình họa Một sự cách điệu dịu

dàng mới lạ, mặc dù không đúng tỷ lệ nhưng nhìn rất có duyên Màu sắc chuẩn

không pha trộn được sắp xếp cạnh nhau tạo nên sự đẹp mắt Những học giả,

những nhà nghiên cứu nghệ thuật Tây phương đã để mắt đến và tìm hiểu về

tranh khắc gỗ Nhật Bản nhiều bài viết giới thiệu và sách ca ngợi không tiếc lời

Cũng nhờ thế mà thế giới đã biết đến loại tranh khắc gỗ tuyệt vời của người

Hình 1.2 Katsushika Hokusai, Under the wave off Kanagawa

1830-1832, Khắc gỗ màu, 25,4x38cm

Hình 1.3 Nghề làm giấy và in tranh ở Nhật Bản

gỗ bắt đầu với hình ảnh của các vị Thánh Hình ảnh chúa Kitô hay Đức mẹ đồng trinh Maria đã được in dán vào những tấm thẻ đeo ở cổ hoặc khâu vào quần áo của những tín đồ hành hương với niềm tin bảo vệ họ khỏi ma quỷ hoặc kẻ xấu Năm 1430 đã xuất hiện loại sách in từ bản khắc gỗ, mỗi trang sách được in bằng một bản in khắc gỗ bao gồm cả chữ viết lẫn hình ảnh Việc sử dụng các bản khắc gỗ để minh họa trong sách càng được phổ biến từ khi Johannes Guntenberg phát triển kỹ thuật in sách Vào thế kỷ XV tranh in gỗ bắt đầu phát triển lên một thể loại cao hơn Cuối thế kỷ XV các họa sĩ lớn thời kỳ này như Albrecht Dürer và Hans Holbein ở Đức, Lucas von Leyden ở Hà Lan, Titian ở Ý… đã đưa kỹ thuật khắc gỗ lên một tầm cao mới trở thành một loại hình nghệ thuật có giá trị thẩm mỹ qua các tác phẩm tuyệt vời của mình Đặc biệt là Albrecht Dürer ông đã đưa khắc gỗ ra khỏi tính năng chỉ để in minh họa sách,

ông đã xuất sắc thay đổi diện mạo của tranh khắc gỗ với tác phẩm Samson Killing the Lion (Samson đang giết Sư tử) (Hình 1.4) Tác phẩm này được thực

hiện với một kỹ thuật khắc điêu luyện với những nhát khắc tự tin, dứt khoát giúp ông đạt được những hiệu ứng nổi bật Toàn thể tranh là những nét khắc nhỏ chi tiết mật độ lúc dày lúc thưa tạo hiệu ứng sáng tối rõ rệt Dürer không sử dụng phương pháp in màu mà chọn in đen trắng, nhờ vậy tác phẩm có độ tương phản sáng tối mạnh cùng với cách đan cài nét vừa phải thông minh đã góp phần đem đến thành công rực rỡ cho tác phẩm

Ở Ý, tranh in gỗ lúc đầu được dùng in hình ảnh minh họa cho sách, thời hoàng kim của tranh khắc gỗ minh họa cho sách bắt đầu từ cuối XIV và kéo dài khoảng 100 năm Tranh in minh họa cho sách là một trong những bản in đẹp

12

nhất của thời kỳ Phục hưng Ý Tờ báo in đã được đưa vào Italy bởi hai người Đức là Conrad Sweynheym và Arnold Pannartz Năm 1464 họ thành lập một tờ báo tại tu viện Benedictine ở Subiaco, có lẽ theo lời mời của Đức Hồng Y

Turrecremata Cuốn Meditationes de vita Christi (Suy ngẫm về cuộc đời của

Chúa Kitô) được xuất bản tại Rome vào năm 1467 (cũng có tài liệu cho rằng nó được xuất bản năm 1478) bởi nhà xuất bản Ulrich Han Vienna, trong sách có

khoảng ba mươi tranh khắc minh họa Cuốn sách tiếp theo De Re Militari (Bàn

về quân sự) được xuất bản ở Verona năm 1472 chứa nhiều hình ảnh minh họa

mô tả của pháo đài và máy móc dùng trong chiến tranh, những bản in này đều được in bằng tay Khi Venice trở thành trung tâm xuất bản sách quốc tế, nội dung của sách rất đa dạng bao gồm không chỉ là các tác phẩm kinh điển bằng tiếng Latin và tiếng Hy Lạp mà còn các văn án cho tất cả các đối tượng và các bài viết dành cho người mộ đạo

14

in gỗ không chỉ phát triển trong lĩnh vực minh họa sách, mà dần trở thành nghệ thuật đạt tính thẩm mỹ cao qua đôi tay tài ba hoạ sĩ lớn ở Ý họa sĩ Tiziano

Vecellio (Titian) Trong tác phẩm St.Jerome in the Wilderness (Thánh Jerome ở

nơi hoang vu) (Hình 1.5), nét khắc lưu loát và mạnh mẽ cho thấy sự thống nhất với hình tượng được thể hiện trên bề mặt bản vẽ Titian đã vẽ trực tiếp trên bản

gỗ, và khắc theo nét vẽ của mình về đề tài Thánh Jerome là một chủ đề được yêu thích nhất trong nghệ thuật Venice từ thế kỷ XV và thường được miêu tả trong

những tác phẩm của Titian Trong tác phẩm St.Jerome in the Wilderness là hình

ảnh rất nhỏ của vị thánh trong một cảnh quan hoang dã rộng lớn để ẩn tu và cầu nguyện Sự hùng vĩ, sống động của phong cảnh đều được tạo ra bởi những đường nét, mặc dù được khắc trên gỗ Thông qua tác phẩm này Titian đã giới thiệu tranh in khắc gỗ đề tài phong cảnh như là một chủ đề độc lập của nghệ thuật Ý

Giữa thế kỷ XVI tranh in khắc gỗ đã bắt đầu giảm tầm quan trọng bởi sự phong phú của những dòng tranh khắc khác như khắc kẽm, khắc đồng… đã thu hút hầu hết các nghệ sĩ lớn đang làm việc với dòng tranh in Mãi cho đến cuối thế kỷ XIX tranh in khắc gỗ mới lấy lại vị trí của nó như là một thể loại sáng tác chủ yếu

“Tại Việt Nam, ngành in hình thành và phát triển khá muộn hơn so với thế giới Thời nhà Lý, nhà sư Tín Học là người đã in các loại sách cho các chùa chiền bằng nghề in khắc gỗ”6 Không có một tài liệu chính xác và rõ ràng về

thời gian tranh in khắc gỗ xuất hiện ở Việt Nam Nhưng thông qua nhiều tài liệu

có thể thấy kỹ thuật in khắc gỗ thời kỳ đầu xuất hiện vẫn không nằm ngoài phục

vụ tôn giáo Phật giáo phát triển cực thịnh vào thời Lý và tiếp theo là thời Trần

vì vậy có rất nhiều sách kinh được ấn loát

Trong khi khắc kinh Đại Tạng, các tác phẩm Thiền lâm “Thuyết Chủy ngữ lục”, “Trúc lâm hậu lục”, Đại hương hải ấn thi tập”, “Thạch thất

mị ngữ”, và “Tăng Già toái sự” của Trần Nhân Tông, và có thể “Khóa

6 La Toàn Vinh (07/2012), “Lịch sử phát triển của nghệ thuật đồ họa”, Thông tin Mỹ thuật- Trường

Đại học Mỹ thuật TP.Hồ Chí Minh, số 1, tr.23

15

hư lục”, “Thiền tông chỉ nam”, “Kim cương Tam muội kinh”, “Lục thì sám hối khóa nghi” của Trần Thái Tông, “Tuệ Trung Thượng Sĩ Ngữ lục” của Tuệ Trung Thượng Sĩ cũng được san khắc… Năm 1332 thì Pháp Loa cho in khắc bộ giới “Tứ phần luật” 5.000 cuốn phát cho tăng chúng và trong khoảng thời gian nào đó là cuốn “Tam tổ thực lục” Như vậy sự thịnh đạt của Phật giáo, nghề in khắc thời Trần được hình dung rất phát đạt7…

Năm 1396 Hồ Quý Ly cải cách tiền tệ cho phát hành tiền giấy, loại tiền này có tên “thông bảo hội sao” Tiền in hình rồng, lân, rùa, chim, phượng, sóng nước, rong, cho thấy kỹ thuật in ấn đã đạt trình độ cao Khi nhà Hồ sụp đổ, dưới

sự thống trị của nhà Minh văn hóa của người Việt hầu như bị hủy diệt Năm Thái Hòa thứ nhất (1443), đời vua Lê Nhân Tông Lương Như Học (Bách khoa toàn thư Việt Nam gọi là Lương Nhữ Hộc) khi đang là Ngự tiền học sinh cục trưởng ông được cử đi sứ sang nhà Minh lần đầu tiên Năm Thiên Hưng thứ nhất (1459) ông được cử sang nhà Minh lần hai Nhờ hai lần đi sứ sang Trung Quốc, ông học được nghề in mộc bản ở đây Khi về nước:

…ông đã truyền nghề cho hai làng Liễu Chàng, Hồng Lục ở Hải Dương Khoảng năm 1470 thì nghề in khắc đã rất phát triển ở Lục Liễu… Từ đầu thế kỷ thứ XV đến thế kỷ XIX Liễu Chàng là nghề khắc ván duy nhất và là trung tâm in sách, in tranh đồ họa cho cả nước Vào năm Chính Hòa thứ 18 (1697) dưới triều Lê, thợ Hồng Lục

Liễu Chàng đã khắc ván in bộ Đại Việt sử ký toàn thư, bộ lịch sử quan

trọng bậc nhất nước ta8

Các nghệ nhân ở đây không chỉ khắc chữ mà còn khắc tranh, trong đó có

Bộ Đại bách khoa toàn thư bằng tranh do Henri Oger tổ chức thực hiện vào đầu

thế kỷ thứ XX (Hình 1.6) Nghề in mộc bản chuyển dần sang khắc dấu đồng, dấu gỗ Nhưng lịch sử đất nước ghi nhận công lao to lớn của những người thợ

7Phan Cẩm Thượng, Lê Quốc Việt, Cung Khắc Lược (2001), Đồ họa cổ Việt Nam, Nxb Mỹ thuật, Hà

Nội, tr.21.

8Đỗ Quốc Vị (2003), “Ông tổ nghề khắc gỗ - in tranh Lương Nhữ Học (1420-1501)”, Tạp chí Nghiên

cứu Mỹ thuật, số 2 (06/2003), tr.60

Bia đình làng Đông Hồ có tên là “Đông Hồ tự bi” năm 1680, với hình khắc đôi chuột giã gạo, rất giống hình trong tranh “Đám cưới chuột”, gia phả dòng họ Nguyên Đăng ở Đông Hồ đã ghi được chừng 300 năm, phần nào khẳng định cái nguồn gốc trước thế kỷ XVII của Đông

Hồ9

Tranh dân gian phát triển hưng thịnh, kéo dài từ thế kỷ XVII đến nửa thế

kỷ XIX trải dài khắp cả nước Dựa theo phong cách nghệ thuật, kỹ thuật in và nguyên vật liệu làm tranh, có thể quy về một số dòng tranh gọi theo tên những địa danh sản xuất

Ở Việt Nam có thể chia ra mấy dòng tranh khắc gỗ như sau:

1 Dòng in khắc Phật giáo, từ thế kỷ XI - XIX

2 Dòng in khắc tranh dân gian Đông Hồ (Bắc Ninh) phát triển từ thế kỷ XVI

3 Dòng in khắc tranh dân gian Hàng Trống (Hà Nội) ra đời từ thế kỷ XVII

BỘ TRANH KỸ THUẬT CỦA NGƯỜI AN NAM CỦA HENRI OGER

9Phan Cẩm Thượng, Lê Quốc Việt, Cung Khắc Lược (2001), Đồ họa cổ Việt Nam, Nxb Mỹ thuật, Hà

Nội, tr.24.

17

Hình 1.6 Thợ khắc ván, in tranh trong cuốn sách Kỹ thuật của người An

Nam

Tác giả Henri Oger - Sáng tác năm 1908-1909

4 Dòng in khắc tranh Kim Hoàng (Hà Tây, Hà Nội ngày nay) từ thế kỷ

XVIII-XIX (dòng tranh này hiện nay đã thất truyền)

5 Dòng in khắc tranh dân gian làng Sình (Huế) ra đời từ thế kỷ XVIII

6 Dòng tranh thờ miền núi ở các dân tộc phía Bắc như Tày, Nùng, Dao…

7 Dòng tranh Đồ Thế Nam Bộ10

Mỗi dòng tranh có một phong cách riêng, song tất cả đều được dựng hình theo kiểu “đơn tuyến bình đồ” dùng nét khoanh lấy các mảng màu và bao lại toàn hình Song song với tranh in dân gian sách và tranh in minh họa sách cũng phát triển mạnh

10Hoàng Minh Phúc (2015), Đồ họa in khắc gỗ hiện đại Việt Nam, Nxb Thế giới, Hà Nội, tr.5

18

Năm 1925 Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương được thành lập tạo điều kiện cho mỹ thuật Việt Nam bước sang một trang mới tiếp cận với mỹ thuật hiện đại thế giới Kế thừa vẻ đẹp độc đáo của mỹ thuật truyền thống đồng thời tiếp thu nét tạo hình mới từ phương Tây các họa sĩ đã tạo nên những tác phẩm tranh in gỗ có giá trị thẩm mỹ cao “Tranh khắc gỗ Việt Nam, dù đổi mới tân kỳ đến đâu chăng nữa thì cũng vẫn là tạo hình Việt, cảnh sắc Việt, hòa sắc Việt…”11 Với tài năng và sự sáng tạo các họa sĩ đã cho ra đời nhiều tác phẩm

sinh động, màu sắc tươi mới nhưng vẫn đậm đà tính dân tộc như tác phẩm Gội đầu (Hình 1.7) của Trần Văn Cẩn, Ngày chủ nhật (Hình 1.8), Chợ Nhông (Hình 1.9) của Nguyễn Tiến Chung, Mấy phút nghỉ tay (Hình 1.10) của Tôn Đức

Lượng… Các tranh khắc gỗ này mang đậm đà nét truyền thống Á Đông

Qua lược sử phát triển của nghệ thuật tranh khắc gỗ có thể thấy bề dày lịch sử của loại hình tranh in này Trải qua hàng nghìn năm với nhiều biến đổi không ngừng tranh khắc gỗ vẫn luôn đóng vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa, văn minh của nhân loại

11Nguyễn Đức Hòa, “Tranh khắc gỗ Việt Nam từ truyền thống đến hiện đại”, Tạp chí Mỹ thuật Nhiếp

ảnh và Triển lãm - Cục Mỹ thuật Nhiếp ảnh và Triển lãm, Hà Nội, số 36 (6/2015), tr.8

19

Hình 1.9 Nguyễn Tiến Chung, Chợ Nhông

1958, Khắc gỗ màu, 55x54cm

20

của tranh khắc gỗ đen trắng Việt Nam

Lịch sử tranh khắc gỗ đen trắng Việt Nam được tính từ nghệ thuật in khắc sách Phật giáo Trong nhiều thế kỷ ra đời và phát triển, tranh in khắc sách Phật giáo được nhìn nhận từ nghệ thuật minh hoạ sách

Nghề in khắc gỗ ra đời ở Việt Nam gắn liền với nhu cầu phổ biến kiến thức trong xã hội Đầu tiên là những văn bia chạm khắc trên đá, rồi sách chép tay, nhưng cách thức này cũng rất hạn chế do không thể lưu hành rộng rãi trong nhân dân được Trong khi đó việc chép tay không tránh khỏi quá trình tam sao thất bản, mặt khác thời gian để chép lại một cuốn sách đòi hỏi rất nhiều công sức Trong điều kiện như vậy nghề in khắc gỗ ra đời dù chưa phải là một lối in tiên tiến nhưng cũng phần nào khắc phục tình trạng trên Từ những công việc thiết thực phục vụ cuộc sống việc in khắc gỗ đã gắn liền với kỹ thuật ấn loát, nghề in và công việc minh họa sách, sau đó phát triển trở thành một loại hình nghệ thuật đồ họa độc lập với ngôn ngữ riêng của mình

Hình 1.10 Tôn Đức Lượng, Mấy phút nghỉ tay

1971, Khắc gỗ màu, 31x41cm

21

Năm 1861, người Pháp du nhập kỹ thuật in typo vào Sài Gòn đến đầu thế

kỷ XX mở rộng ra miền Bắc đặc biệt là Hà Nội Tuy nhiên nghề in khắc gỗ vẫn tiếp tục được sử dụng vì bấy giờ chữ quốc ngữ chưa phổ biến rộng rãi như cuốn

Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu in chữ Nôm bằng ván gỗ năm 1865 tại

Sài Gòn, một trong số những cuốn sách cuối cùng in bằng bản gỗ

Tính từ cuối thế kỷ XIX trở về trước người Việt chỉ biết đến một phương pháp in ấn phổ biến nhất đó là khắc gỗ Việc in ấn này ban đầu chủ yếu phục vụ

in kinh Phật lưu hành trong nhà chùa, in sách cho triều đình, in truyện, thơ cho các văn sỹ hay in tranh dân gian phục vụ cho đời sống sinh hoạt của nhân dân

Vì thế ngày nay với những ván in gỗ còn lưu giữ được đó là những dẫn chứng

cụ thể để chúng ta nhìn nhận về một quá trình phát triển đầy thăng trầm của nghệ thuật khắc gỗ Việt Nam nói riêng, nghệ thuật Đông Nam Á và Đông Á nói chung

Ở Việt Nam trong lịch sử nghệ thuật đồ hoạ đã có những dòng tranh sau: tranh in khắc Phật giáo, tranh dân gian Đông Hồ (Bắc Ninh), tranh dân gian Hàng Trống (Hà Nội), tranh dân gian Kim Hoàng (Hà Tây, Hà Nội ngày nay) (hiện nay đã thất truyền), tranh dân gian làng Sình (Huế), tranh thờ các dân tộc miền núi phía Bắc, tranh dân gian Nam Bộ

Trong số các dòng tranh in khắc nêu trên, dòng tranh in khắc Phật giáo là dòng đồ họa lớn nhất, ra đời từ thế kỷ XI-XIX, trên thực tế còn sớm hơn nữa, nhưng do chúng ta không tìm thấy bản khắc nào để chứng minh thời điểm ra đời của dòng tranh này

Trong giai đoạn Bắc thuộc từ năm 111 trước công nguyên đến thế

kỷ X, không có một di vật ấn loát nào, dù chữ Hán đã được truyền

bá từ thời Sỹ Nhiếp ở vùng Luy Lâu (Dâu Keo ngày nay) Các Thiền sư Ấn Độ đã đem sang Việt Nam những bản kinh chữ Phạn Các Thiền sư Trung Hoa đem sang những bản kinh chữ Hán Sự gặp gỡ giữa Hán văn và Phạn văn tại Luy Lâu khá thú vị, mà dấu

Hà Tây (nay thuộc Hà Nội), họ sử dụng lối khắc vuông, lối khắc này rất phù hợp với sự biến điệu của chữ Hán và gắn với mỹ cảm ngay ngắn “chữ vuông như hòm”13 của kinh Phật Vào nửa sau của thiên niên kỷ thứ nhất trước Công nguyên cho đến thế kỷ thứ X, chúng ta không tìm được một bản khắc nào, dù chữ Hán đã được truyền bá vào Việt Nam Cho đến tận thế kỷ XI khi triều Lý thành lập, sử sách có xác nhận việc tồn tại một nghề in khắc gỗ nhưng chúng ta cũng không tìm thấy ván in để chứng minh cho sự phát triển của nghề in khắc

gỗ Việt Nam trong giai đoạn này Sách Thiền uyển tập anh ghi: “Một thiền sư

tên là Tín Học (mất năm 1190) có nghề gia truyền in khắc ván kinh Ông họ Tô, quê ở hương Chu Minh, phủ Thiên Đức, tu ở chùa Quán Đỉnh, núi Không Lộ, thuộc trường phái Vô ngôn thông”14 cũng là một chứng cứ quan trọng để xác nhận công việc in ấn, khắc gỗ đã có từ thế kỷ XII, gắn liền với tên tuổi của thiền

sư Tín Học, không rõ năm sinh nhưng mất năm 1190, đã xuất thân trong một gia

đình chuyên khắc ván in kinh Phật Maurice Durand có viết trong cuốn Tranh dân gian Việt Nam như sau:

Nếu căn cứ vào truyền thống của một số làng làm tranh, thì kỹ thuật

in tranh được du nhập vào Việt Nam đầu thế kỷ XV, do một nhà nho nổi tiếng là Lương Nhữ Hộc, thi đỗ năm Đại Bảo thứ 3, đời Lê (1442) Quả thật ông ta được thờ làm tổ sư nghề làm tranh của làng Đông Hồ Lương Nhữ Hộc quê ở làng Hồng Liễu, huyện Trường

12Phan Cẩm Thượng, Cung Khắc Lược, Lê Quốc Việt (2000), Đồ họa cổ Việt Nam, Nxb Mỹ thuật,

Hà Nội, tr.15

13 Sđd, Đồ họa cổ Việt Nam, Nxb Mỹ thuật, Hà Nội, tr.12

14Sđd, Đồ họa cổ Việt Nam, Nxb Mỹ thuật, Hà Nội, tr.16

có kết quả thỏa đáng Có chăng chỉ là những nghiên cứu những hình khắc trên vách hang Đồng Nội, những hoa văn trên trống đồng Đông Sơn hay trên các sản phẩm gốm của Việt Nam Mà những hình khắc này cũng chỉ gọi là “tiền thân của nghệ thuật đồ họa”16,chứ không phải là phần khắc để in trên ván gỗ

Nhiều học giả cũng căn cứ vào các thư tịch cổ hoặc các bản in khắc chữ Hán đó là các bộ Kinh, các bài thuốc truyền thống và thơ ca thời Lý để xác định nguồn gốc Tuy nhiên căn cứ vào một số tư liệu chính sử, các nhà nghiên cứu cho rằng, trước khi tồn tại một dòng tranh Tết đã tồn tại một dòng tranh khắc gỗ khác

Trong suốt thời Lý (1010-1225), Đại Việt sử ký toàn thư nhiều lần nhắc đến việc triều đình cho người sang Trung Quốc thỉnh kinh sách, đón sư tăng sang truyền đạo, dựng các kho Đại Hưng, Trùng Hưng và vài chùa khác để chứa kinh Khánh hạ kinh Phật với sự chứng giám của cao tăng và vài vua chúa thường được cử hành rất long trọng, sau đó mới đến việc chép ra nhiều bản, hoặc cho in khắc gỗ Mặc dù sử sách đã xác nhận có nghề in khắc gỗ, nhưng vật chứng không còn, và không có gì đảm bảo rằng trong thời kỳ này in khắc gỗ là một phương tiện rộng rãi17

Việc in khắc bản kinh rộng rãi có lẽ đến thời nhà Trần mới được biết rõ ràng hơn bởi việc in khắc bộ kinh Đại Tạng do Pháp Loa điều hành chứng tỏ

15Maurice Durand (Đào Hùng dịch) (1960), Tranh dân gian Việt Nam, tr.6.

16Nguyễn Trân (1995), Nghệ thuật Đồ họa, Nxb Mỹ thuật, Hà Nội, tr.45

17Phan Cẩm Thượng, Cung Khắc Lược, Lê Quốc Việt (1999), Đồ họa cổ Việt Nam, Nxb Mỹ thuật, Hà

Nội , tr.16

24

nghề in khắc thời Trần được hình dung rất phát đạt “Là một triều đại thượng võ,

có tổ chức hoàn chỉnh nhà Trần đã lãnh đạo dân tộc ba lần chiến thắng quân xâm lược Nguyên Mông, tất yếu chú ý đến học hành, hành chính, tổ chức các thông tin xã hội ngay trong thời chiến, mà đồ họa ấn loát là phương tiện không thể thiếu được khi cần phổ cập các vấn đề của quốc gia”18

18 Sđd, Đồ họa cổ Việt Nam, Nxb Mỹ thuật, Hà NộiHình 1.12 Bản in sách kinh Phật , tr.16

Hình 1.11 Ván in kinh kinh Phật

26 Hình 1.15 Ván khắc và bản in kinh Dược sư kinh sám

27 Hình 1.16 Ván khắc và bản in thí thực Khoa nghi

28 Hình 1.17 Bản in kinh và minh hoạ sách thời Nguyễn

29 Hình 2.8 Bản in kinh và minh hoạ sách thời Nguyễn

30 Hình 1.18 Bản in kinh và minh hoạ sách thời Nguyễn

32

i kỳ nhà Hồ, năm 1396 Hồ Quý Ly cho phát hành tiền giấy tên là “Thông bảo hội sao”, trên mỗi loại đồng là một hình hoa văn khác nhau: hình rau rong, sóng nước, mây, rùa, lân, phượng, rồng, đòi hỏi một kỹ thuật khắc ván tranh rất tinh

tế để có thể in ra một số lượng tiền lớn và chính xác Tiền càng to hình vẽ càng quan trọng, điều này chứng tỏ nghề in khắc gỗ giai đoạn này đã đóng một vai trò rất quan trọng trong đời sống của xã hội của Việt Nam Đến thời Lê, nghề in không còn bó hẹp trong các nhà chùa và do nhu cầu về sách cho sự nghiệp giáo dục và văn hóa ngày càng lớn, đã hình thành một trung tâm in sách cho cả nước thuộc Hải Dương

Năm 1443 Lương Nhữ Hộc tiến sỹ nhà Lê sơ đã đi sứ sang Trung Quốc

và học nghề in khắc gỗ, sau đó truyền cho hai làng Hồng Lục và Liễu Chàng ở Hải Dương, nhưng phải đến năm 1470 nghề này mới thực sự phát triển Là một người học vấn uyên bác, quan tâm đến nền giáo dục và nâng cao trình độ văn hóa cho dân tộc, Lương Nhữ Hộc đã thừa kế và phát huy nghề in của đất nước, học hỏi thêm kỹ thuật của ngước ngoài trong các lần đi sứ, xây dựng thành công nghề in khắc gỗ và trở thành ông tổ nghề in khắc của làng Hồng Lục, Liễu Chàng Dân hai làng Hồng Lục, Liễu Chàng nổi tiếng khắp cả nước và lập nhiều

cơ sở in ở Thăng Long Theo Mai Hồng và Nguyễn Hữu Mùi trong nghiên cứu

Tìm hiểu nghề in của ta qua kho sách Hán Nôm cho rằng “tuổi nghề của Hồng

Liễu là 211 năm (1683-1904) gần như dài nhất trong các làng nghề đồ họa ở Việt Nam Thực ra đây là con số xác định từ niên đại trên sách còn lại Nếu tính

từ 1470-1904 thì nghề in khắc gỗ Liễu Chàng đã có trên 500 năm tồn tại”19 Thợ Hồng Lục, Liễu Chàng ngoài việc khắc in sách theo lệnh của nhà nước, còn nhận khắc in cho nhà chùa, nhà xuất bản hay in sách dạy học Đến cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX khi chữ quốc ngữ ra đời, những người thợ ở đây lại chuyển sang khắc ván in sách bằng chữ quốc ngữ, hoặc những sách nửa chữ quốc ngữ nửa chữ Hán, đầu thế kỷ nhiều loại sách in bằng hai thứ chữ như vậy Sau ngày

19Phan Cẩm Thượng, Cung Khắc Lược, Lê Quốc Việt (1999), Đồ họa cổ Việt Nam, Nxb Mỹ thuật, Hà

Nội , tr.17

33

hòa bình lập lại năm 1954, những người thợ của Hồng Lục, Liễu Chàng chuyển sang chuyên khắc dấu cho nhà nước và làm việc ở các hợp tác xã thủ công

Như vậy, tính đến thế kỷ XV trở về trước chúng ta đã có một dòng đồ họa

ra đời và phát triển, đó là đồ họa in khắc ván kinh phục vụ việc xuất bản kinh

kệ, văn thư, tư liệu, sử sách của quốc gia và của các chùa Việt Các dòng tranh dân gian phải từ thế kỷ XVI trở đi mới thấy các tư liệu nhắc đến sự ra đời và tồn tại của nó trong lịch sử Trong suốt thế kỷ XVI và trong giai đoạn nhà Mạc (1527-1592) hầu như chúng ta không tìm được một ván khắc nào ở Bắc Bộ, nhưng nhờ vào sự hiện diện rực rỡ của các ván in thế kỷ XVII, để tin rằng tranh khắc gỗ đã có cơ sở truyền thống từ thế kỷ trước Cũng như có thể thấy được sự

kế thừa của nghệ thuật điêu khắc thế kỷ XVI trong kiến trúc đình làng, chạm khắc trang trí, điêu khắc chùa làng, đồ gốm và đồ tế tự đủ để khẳng định một đời sống thẩm mỹ rất hồn hậu của dân tộc Việt Nam qua các tác phẩm dân gian

Từ thế kỷ XVI cho đến nay, chúng ta chứng kiến sự ra đời của một số dòng tranh dân gian nhằm phục vụ cho đời sống tinh thần của người dân thành thị cũng như là nông thôn như tranh dân gian Đông Hồ, tranh dân gian Hàng Trống, tranh dân gian làng Sình, tranh dân gian Kim Hoàng và một dòng tranh ở miền Nam là tranh Đồ Thế Nam Bộ Nhưng để tìm hiểu về nguồn gốc ra đời của tranh dân gian Việt Nam cho đến nay vẫn chưa có tài liệu nào khẳng định một cách rõ ràng về thời điểm xuất hiện của nó Tuy nhiên những giá trị nghệ thuật, giá trị nội dung và những giá trị khác của nó thì không ai có thể phủ nhận được

Cho đến thế kỷ XVI một số nhà nghiên cứu cho rằng tranh dân gian Việt Nam và tranh Đông Hồ nói riêng ra đời từ thời kỳ nhà Lý (1019 - 1225) và thời nhà Hồ (1400 - 1407), được duy trì và phát triển mạnh dưới thời Hậu Lê (1427-1788), song song với việc in và phát hành tiền giấy cũng như cùng với đạo Phật thịnh hành

Trong chặng đường phát triển của nền mỹ thuật Việt Nam, đặc biệt là thế

kỷ XX, nghệ thuật tranh in Đồ họa nói chung và tranh in đen trắng nói riêng đã

có những đóng góp không hề nhỏ, tạo nên diện mạo mỹ thuật nước nhà độc đáo với đặc trưng riêng biệt, không lẫn với bất kỳ quốc gia nào

34

Ngày nay, tranh khắc gỗ được thực hiện trên khuôn khổ lớn, phong phú

về mặt biểu hiện hiệu quả thị giác Nó không còn nằm trong khung kính hay bộ sưu tập mà chiếm không gian rất rộng, có thể tham gia vào tác phẩm sắp đặt trong nhà hay ngoài trời Tác phẩm khắc gỗ đương đại có thể chuyển tải không gian sâu hơn, tinh tế hơn, chuyển tải ý tưởng mạnh mẽ hơn thông qua các hình thức đó

Từ năm 1925 khi Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương được thành lập cho đến nay, kể cả về số lượng tác phẩm và chất lượng nghệ thuật của các dòng tranh Đồ họa đã có những bước tiến vượt bậc, không chỉ tiếp tục kế thừa từ vốn truyền thống dân tộc của nghệ thuật khắc gỗ đó là những dòng tranh dân gian và những ván khắc kinh mà đã được mở rộng về nội dung thể hiện và đề tài sáng tác Có rất nhiều tác giả đã thành danh chỉ với chất liệu khắc gỗ đen trắng

và tự định hình một phong cách nghệ thuật riêng làm phong phú trang sử tranh khắc hiện đại mà vẫn mang đậm bản sắc dân tộc

Thành công đó một phần là nhờ việc tiếp nhận có chọn lọc nghệ thuật khoa học hiện đại châu Âu trong xử lý không gian, diễn hình, diễn màu Các họa

sỹ đã biết tiếp thu phương pháp tạo hình hiện đại của phương Tây và chọn lọc những nét tinh hoa truyền thống của tranh đồ họa dân tộc Việt Nam, để tạo nên những bản sắc mang đậm nét Việt Tuy nhiên trước những thay đổi của xu hướng nghệ thuật cũng như nhu cầu công chúng, nghệ thuật tranh Đồ họa dân gian Việt Nam cũng đứng trước không ít khó khăn Nếu như trước đây, chúng ta

có những phường thợ chuyên khắc tranh và những làng khắc tranh mang tính chuyên môn hóa cao thì ngày nay những phường khắc tranh đó vẫn còn nhưng chỉ là khắc dấu, hoặc những khuôn hình do khách hàng đặt Ngay cả các làng làm tranh truyền thống cũng thu hẹp quy mô và chuyển sang làm nghề mã nhiều hơn Chính vì vậy mà số người làm tranh in khắc ngày càng ít đi Đối với các họa sỹ hiện đại lựa chọn chất liệu Đồ họa đen trắng để sáng tác không phải đơn giản cho đa số, cũng có thể để thử nghiệm, cũng có thể vì hứng thú hay vì thỉnh thoảng mới làm theo tính thời cuộc Nhưng rốt cuộc, số họa sỹ duy trì công việc sáng tác trên lĩnh vực này vẫn chiếm thiểu số Tranh đồ họa ngày hàng thu hẹp

35

không gian vốn có của nó, ngay cả chất liệu gỗ truyền thống, thì các họa sỹ chuyển sang dùng ván ép để khắc nhiều hơn, thời gian để làm ra một tác phẩm lại lâu vì phải qua một công đoạn khắc mất nhiều thời gian và khoảng thời gian cảm xúc có thể làm mất dần đi do phải chuyển tải qua nhiều công đoạn từ việc làm phác thảo, đến việc chuyển phác thảo sang gỗ, rồi khắc, in Điều này cũng khiến cho việc sáng tác trên chất liệu này đã kén người lại càng hiếm hơn

Trải qua những thử thách khắc nghiệt của thời gian và những thăng trầm của lịch sử, thì nghệ thuật tranh Đồ họa Việt Nam không chỉ đóng góp một vai trò quan trọng trong sự nghiệp chính trị của quốc gia, trong đời sống kinh tế, ca ngợi quê hương đất nước mà còn đóng góp những giá trị nghệ thuật và văn hóa làm nên diện mạo và nét đặc sắc Việt Nam Những “cuốn lịch sử bằng tranh” này đã ghi lại cả chặng đường lịch sử của một dân tộc anh hùng với sự kiên trì, bền bỉ, luôn nỗ lực giữ gìn bản sắc trong quá trình tiếp nhận, giao lưu văn hóa từ bên ngoài Hy vọng trong tương lai, cuốn sách lịch sử bằng tranh đó sẽ được thế

hệ nghệ sỹ trẻ tiếp tục kế thừa và phát huy bằng những sáng tác tâm huyết để có thể đóng góp cho nền mỹ thuật nước nhà những tác phẩm giá trị, có thể sánh ngang với nghệ thuật quốc tế mà vẫn giữ được vẻ đẹp riêng của nghệ thuật tranh

Đồ họa truyền thống Việt Nam

Qua đó ta thấy rằng, tranh Đồ họa xuất hiện tại nước ta từ khá sớm Mỹ

thuật truyền thống Việt Nam luôn tự hào với dòng tranh khắc gỗ dân gian: tranh

Đông Hồ, tranh Hàng Trống, tranh Kim Hoàng, tranh làng Sình ở Huế, Nam Bộ thịnh hành trong các thế kỷ từ 16 đến đầu thế kỷ 20 Bên cạnh chất liệu khắc gỗ, các kĩ thuật in đá, in lưới, in kính, in kẽm, in đồng… được du nhập từ Châu Âu, trong quá trình phát triển lịch sử mỹ thuật cận đại, đã mang lại sự hoàn chỉnh

cho đồ họa tranh in Việt Nam hiện tại

1.4 Ngôn ngữ biểu đạt trong tranh khắc gỗ

Mỗi một loại hình nghệ thuật có một tiếng nói riêng và một cách biểu đạt riêng Trong nghệ thuật khắc gỗ, đường nét, mảng (sắc độ) và những tính chất biểu cảm của đường nét là những phương tiện biểu đạt chính yếu Đây cũng là

rõ cái bên trong về những sự vật, hiện tượng Những yếu tố tạo hình góp phần tạo nên tính biểu cảm trong tranh khắc gỗ đen trắng được liệt kê như sau:

Đường nét

Đường nét tạo chu vi cho mảng, là ranh giới giữa mảng hình và nền còn mảng là tổ hợp của nét và hình Hai yếu tố đường nét và mảng luôn bổ sung cho nhau, khi kết hợp với nhau trong một quan hệ thỏa đáng sẽ gây nên ý vị thẩm

mỹ của một tổng thể hài hòa gọi là bố cục Trong một tác phẩm, nếu xếp theo thứ tự, bố cục không phải ở vị trí đầu tiên để xây dựng một tác phẩm nhưng lại giữ vị trí quan trọng nhất khi phải xâu chuỗi những hình thức biểu đạt, sắp xếp, tìm chỗ đặt để cho các yếu tố được đưa vào tác phẩm, tìm vị trí cho các môtíp chính, phụ hoặc phân chia không gian trong tác phẩm thành các lớp cảnh

Đường nét tạo ra những cảm xúc thẩm mỹ và ngược lại để mô tả, thể hiện tâm tư tình cảm của con người Tính biểu cảm của đường nét thể hiện bằng sự mạch lạc của nét bút và biểu hiện qua những bút pháp khác nhau, người thì khoáng đạt mạnh mẽ, người thì run rẩy, tỉ mỉ, trau chuốt hay mềm mại… Đường nét còn có chức năng xác định giới hạn hình ảnh, phân giải, chia cắt hình để biểu hiện mặt, khối và chất của nó Trong đường nét có nét thực, có nét hư, có nét vừa thực vừa hư Nét thực là nét có thể thấy được, nét hư là những nét không thể thấy được, nét vừa thực vừa hư là những nét vừa thấy được, vừa cảm nhận được

20Vũ Dũng (2008), Từ điển tâm lý học, Viện khoa học xã hội Việt Nam- Viện tâm lý học, Hà Nội,

tr.16

37

một cách tinh tế trong sự kết hợp nhịp nhàng của bố cục Bên cạnh đó, trong nghệ thuật đồ họa mỗi một chất liệu dùng làm chế bản lại cho ta những cảm giác khác nhau trong tinh thần của đường nét Khắc gỗ cho thấy hiệu quả đường nét vừa thực vừa hư, vừa mềm mại vừa cứng rắn, còn khắc kim loại lại cho một hiệu quả khác, nét trong tranh khắc kim loại rất đanh, sắc gọn và tinh tế

Trong tranh khắc gỗ đường nét đóng vai trò quan trọng trong quá trình sáng tác cũng như thể hiện tác phẩm, điều này được khẳng định rõ ràng nhất ở các loại tranh in khắc đen trắng Trong tranh khắc gỗ đen trắng thì đường nét và mảng phẳng là hai yếu tố chủ đạo.Vì vậy đường nét được sử dụng và biến hóa

để diễn tả được yêu cầu về hình thức, cũng như nội dung tình cảm mà người vẽ mong muốn Tự bản thân đường nét không thể diễn đạt nhưng thông qua tư duy, đôi bàn tay của họa sĩ đường nét như được thổi hồn vào trong từng tác phẩm và thể hiện được tính biểu cảm của bức tranh Với đôi tay khéo léo đường nét có thể diễn tả những chi tiết tinh vi nhẹ nhàng như làn mây, sương khói hoặc diễn

tả những cơ sóng mạnh mẽ của biển cả… Để tạo ra những thay đổi về chiều hướng trong tranh khắc gỗ, người họa sĩ đòi hỏi sự tính toán, phán đoán cần thiết để mang đến cho người xem những ấn tượng về cảm xúc

Bản năng của con người là nắm bắt sự vật trong tự nhiên bằng hình thể

mà thói quen của thị giác thường tách hình thể ra khỏi sự vật bằng đường nét Như vậy, nét là cảm nhận đầu tiên của thị giác và ảo ảnh được gây ra sau nó là mảng Hai yếu tố này có quan hệ thống nhất với nhau để xây dựng hình tượng nghệ thuật trong tranh Ở trong tranh, khi nét được dùng để tái tạo tự nhiên thì đồng hành với nét, mảng xuất hiện Mảng ra đời chính là hệ quả của nét Tính đặc trưng của mảng là sự tổ hợp của những mật độ nét, ở đó sức biểu cảm của

nó được phát huy bằng sức biểu cảm của nét Một tác phẩm khắc gỗ nếu nét là yếu tố tạo hình chủ đạo thì đằng sau bề nổi của nét, mảng cũng song hành tồn tại Giá trị biểu đạt của ngôn ngữ đồ họa không phải chỉ là một nét độc lập nào

đó mà là sự liên kết của cả một hệ thống các nét trong mảng Đây là hai yếu tố giữ vị trí quan trọng nhất trong việc xây dựng bố cục và hình thành tác phẩm Mỗi họa sỹ chọn cho mình một cách diễn đạt riêng bằng màu sắc, bằng hình thể,

38

chất cảm hoặc bằng sự tổng hòa của tất cả các yếu tố trên Tuy nhiên, các mối quan hệ này không có một chuẩn mực cụ thể mà chúng phụ thuộc vào cách nhìn, cách nghĩ và tri thức văn hóa của người sáng tác Và vai trò của người sáng tác

là phải làm sao cho người xem dễ dàng cảm nhận được một tác phẩm nghệ thuật

và có thể nắm bắt được ý đồ của tác giả Trong khi sáng tác người họa sỹ luôn luôn quan tâm đến sự quan hệ giữa nội dung tư tưởng tình cảm, nội dung phản ánh và hình thức biểu đạt thể hiện trên tranh, trên cấu trúc hình thể và bố cục Điều đó cũng làm cho người thưởng thức bức tranh hay các nhà phê bình dễ dàng nắm bắt được cá tính, tâm lý của người sáng tác Bên cạnh đó yếu tố biểu đạt mà nghệ thuật đồ họa quan tâm tới là sự hài hòa của đường nét Đường nét

có quan hệ chặt chẽ với chuyển động, nét cứng hay nét mềm, nét uyển chuyển hay mạnh mẽ Nét thường kết hợp với mảng khối, hình thể Sự điều chỉnh cân bằng đường nét là dựa trên những yếu tố của mảng, hình có sẵn Đường nét đóng vai trò quyết định trong mỗi tác phẩm đồ họa, phối hợp để có sự cân bằng giữa đường nét và hình thể sẽ tạo ra ý tưởng thể hiện của người họa sỹ và tạo ra tính phong phú trong mỗi tác phẩm Trong tranh khắc gỗ dân gian, nét được sử dụng để giới hạn các mảng và đóng vai trò quyết định sự cân bằng giữa mảng và nét Nếu nét khắc của tranh dân gian Hàng Trống dựa vào sự phân chia mảng lớn, nét mảnh để thấy được khả năng thay đổi của hình và bố cục thì nét trong tranh dân gian Đông Hồ lại cô đọng, chắt lọc Những nét to khỏe trong tranh dân gian Đông Hồ hay nét mảnh nhỏ trong tranh dân gian Hàng Trống, Kim Hoàng còn đóng vai trò trung gian cho màu sắc được hài hòa, cân đối Nét tạo không gian, tạo ra sự chuyển động trong tác phẩm và tạo ra hình thể Sự hài hòa đường nét và hình thể được thể hiện rất đa dạng và phong phú, nó không chỉ ở một dòng tranh nào Nét phối hợp với hình thể tạo ra mảng và sự cân bằng thị giác trên mảng sẽ mang giá trị sáng tạo tính cân bằng thẩm mỹ

Hình, mảng

Bên cạnh đường nét thì yếu tố mảng hình đóng vai trò cần thiết không kém trong tranh khắc gỗ Để có được một bố cục hài hòa, hợp lý, việc tổ chức sắp xếp các mảng chính phụ, mảng trống có ý nghĩa hết sức quan trọng Trên một

39

mặt phẳng chưa có bất kỳ nét vẽ nào thì được gọi là mảng trống, một vết chấm xuất hiện thì gọi đó là điểm, tập hợp nhiều nét chấm lan rộng thành hình thì được gọi là mảng Như vậy ta có tập hợp nhiều nét tạo thành hình cũng được gọi

là mảng, đó là trong mảng hình tạo thành bởi nhiều nét

Theo từ điển thuật ngữ mỹ thuật phổ thông, “một lượng màu nào đó chiếm diện tích nhất định trên mặt tranh, tạo thành một mảng riêng, phân biệt rõ rệt với

các mảng màu xung quanh nó thì đó được gọi là mảng màu”21 Sự phân biệt này

có thể do độ đậm nhạt, nóng lạnh của màu sắc hoặc về nội dung hình thể trong tranh Khi nói đến mảng màu, người ta thường chỉ các mảng màu lớn Tuy nhiên, trong các mảng màu lớn, có chứa đựng các mảng màu nhỏ hơn Trong tranh đen trắng thì đó là những mảng màu mang các sắc độ khác nhau của màu đen và trắng

Mảng được khẳng định như một mặt phẳng đã được đóng khung bởi các nét viền chung quanh trên tranh trong không gian hai chiều Mảng có hai hình thức: mảng hình tự nhiên chưa có bất kỳ tác động nào và mảng hình đã được quy định dưới dạng hình học như: vuông, tròn, tam giác, lục giác… Mảng trong nghệ thuật đồ hoạ được hiểu là các yếu tố trong tiết diện, chiếm một khoảng bề mặt nhất định trong tranh, lớn hay nhỏ, đậm hay nhạt, tự tách ra với xung quanh bằng một đường biên khép kín Đồng thời biến xung quanh thành nền của chúng, vì vậy mảng nào cũng có hình thù nhất định có khi rất đa dạng, tùy theo cấu tạo hoặc tính chất của mỗi mảng Qua đó cho thấy mảng được tạo ra từ một nhóm hình, một hình riêng rẽ, một bộ phận của hình hay một chi tiết của bộ phận

Hình luôn gắn liền với mảng, hình thì xác định được, còn mảng thì có thể

có hoặc không Hình-mảng là một trong những phương tiện cốt yếu để diễn đạt hình thức tranh và có khả năng tạo ra những ảnh hưởng thị giác, cảm giác nhất định đến người xem Ở tranh khắc gỗ đen trắng càng cho ta thấy rõ hơn về tương quan giữa hình và nền

21Đặng Thị Bích Ngân (chủ biên) (2012), Từ điển Mỹ thuật phổ thông, Nxb Mỹ thuật, Hà Nội, tr.90

40

Lối vẽ nào cũng cần tư duy và sáng tạo, cấu trúc hình mảng dày hay thưa, lớn hay nhỏ, đậm hay nhạt, nặng hay nhẹ đều có thể mang lại hiệu quả kỳ diệu tùy theo chất liệu diễn đạt Trên cơ sở phát huy tính năng của chất liệu người

nghệ sĩ có thể biến hóa theo nhiều cách khác nhau Trong một bức tranh thì cấu thành bởi nhiều mảng, và việc sắp xếp, tạo ra những mảng hình đẹp, sinh động

là điều cần thiết khi sáng tác “Trong yếu tố tạo hình thì một vạch thẳng, một đường cong hay một chấm nhỏ đều được đưa vào khái niệm hình”22

Việc sắp xếp, tổ chức các mảng, hình, khối, độ đậm nhạt, đường nét có một ý nghĩa vô cùng quan trọng, nhấn mạnh trọng tâm cũng như ý đồ thể hiện của tác giả, nội dung cần truyền đạt Sắp xếp các mảng chính phụ hài hòa là việc làm cần thiết đầu tiên Liên kết các mảng lớn bé tùy thuộc vào ý đồ tạo hình của tác giả, mỗi một hình riêng lẻ, hay kết hợp cùng nhau đều mang đến một hiệu quả thị giác khác nhau Giống với đường nét, hình-mảng cũng được quy ước tùy theo đặc điểm văn hóa, và ứng với ý nghĩa nhất định

Trên một mặt phẳng của bức tranh, nếu chúng ta để nguyên vẹn một màu trắng của giấy hay vải toan, nếu chúng ta chấm lớn đủ một chấm thì ta có thể gọi

đó là điểm, nếu chúng ta tiếp tục chấm nhiều điểm vào đó thì ta có thể gọi đó là

mảng Nói cách khác, mảng là sự cấu thành của một hoặc nhiều hình, khối, cùng

sự tham gia của các tập hợp của điểm, đường nét tạo nên Theo Từ điển thuật ngữ phổ thông, thì một lượng màu nào đó chiếm vị trí nhất định trên bề mặt

tranh tạo thành một mảng riêng phân biệt rõ rệt với các mảng màu xung quanh nó Thì đó được gọi là mảng Sự phân biệt này có thể do độ đậm nhạt, tương phản hoặc do hình thể trong tranh Khi nói đến mảng, người ta thường chỉ một khoảng chiếm diện tích lớn trong tranh Tuy nhiên, trong một mảng lớn cũng có thể chứa những mảng nhỏ hơn, trong tranh đen trắng thì mảng là những khoảng mang những sắc độ đậm nhạt khác nhau của đen và trắng Nét, hình hay các điểm khi được sắp xếp một cách có tổ chức thì chúng ta sẽ có một hình hoặc một mảng, như vậy trong một mảng thì có thể có một hay nhiều hình, tập hợp

22Lê Quốc Bảo (2012), “Tiếp cận ngôn ngữ hội họa theo quy luật nhịp điệu”, Tạp chí Mỹ thuật, số 4,

tr.13