TRANG BỊ KIẾN THỨC LÍ LUẬN CHO HỌC SINH GIỎI THPT Ở BỘ MÔN NGỮ VĂN

Lí luận văn học là môn học quan trọng của ngành Ngữ văn. Nó cung cấp những tri thức cơ bản và khái quát về văn học. Có thể nói, kiến thức lí luận văn học mang tính chất tổng kết, khám phá những vấn đề cốt lõi, bản chất của văn học. Chính vì thế, nắm vững kiến thức cơ bản của lí luận văn học là một cách giúp người học tập nghiên cứu văn học tự trang bị cho mình một bảo bối, cẩm nang để chủ động, tự tin trong mọi tình huống, có thể giải mã, cắt nghĩa hàng trăm hàng ngàn hiện tượng tác giả tác phẩm văn học từ cổ chí kim, từ đông sang tây. Tuy nhiên, không phải ai cũng nhận ra tầm quan trọng này của lí luận văn học.Qua thực tế bồi dưỡng học sinh giỏi, tôi nhận thấy đây là mảng kiến thức học sinh rất thích thú vì nó mang đến cho các em một cái nhìn thấu đáo, đúng đắn về những vấn đề của văn học mà lâu nay các em còn hiểu sai, nhầm lẫn thậm chí là làm theo cảm tính khi các em chưa hiểu hết những khái niệm, những thuật ngữ… của văn học. Hơn nữa, với đối tượng là học sinh giỏi, được trang bị kiến thức lý luận văn học giúp các em có những bình luận, đánh giá, nhận xét chuẩn xác hơn về một hiện tượng văn học nào đó, bài viết của các em trở nên sâu sắc hơn về ý tưởng, chặt chẽ hơn về lập luận, thuyết phục hơn khi đưa ra luận cứ.

Người viết: Nguyễn Thị Kim Sen

Giáo viên Văn

Trường THPT Đăk Mil

LỜI MỞ ĐẦU

Có lẽ một trong những niềm vinh dự và hạnh phúc lớn nhất trong cuộc đời người giáo viên là đào tạo và bồi dưỡng được những học sinh giỏi Để có những học sinh giỏi thì ngoài năng lực, tố chất của học sinh còn cần có công lao bồi dưỡng của người thầy là điều không thể phủ nhận Vì vậy, tiết dạy bồi dưỡng học sinh giỏi đòi hỏi giáo viên phải có sự chuẩn bị và đầu tư kỹ càng thậm chí phải có quá trình tích lũy kinh nghiệm qua thời gian mới có thể đạt hiệu quả và thuyết phục học sinh, làm cho các em thực sự hứng thú và tin tưởng Biết rằng kiến thức, phương pháp để tiếp nhận và tìm hiểu văn học vô cùng phong phú, khó có thể nói hết được Mỗi giáo viên bồi dưỡng và người tìm hiểu văn học đều có góc nhìn và cảm nhận riêng Song trong khuôn khổ chuyên đề này người viết chỉ đưa ra một số vấn đề mình tự nhận thấy và rút ra được qua thực tiễn bồi dưỡng học sinh giỏi Chắc hẳn rằng trong quá trình thực hiện, bản thân tôi còn nhiều thiếu sót, sơ suất Rất mong sự giúp đỡ và chỉ giáo từ quý thầy, cô

Xin chân thành cảm ơn!

TRANG BỊ KIẾN THỨC LÍ LUẬN CHO HỌC SINH GIỎI THPT Ở BỘ MÔN NGỮ VĂN

ĐẶT VẤN ĐỀ

Lí luận văn học là môn học quan trọng của ngành Ngữ văn Nó cung cấp những tri thức cơ bản và khái quát về văn học Có thể nói, kiến thức lí luận văn học mang tính chất tổng kết, khám phá những vấn đề cốt lõi, bản chất của văn học Chính vì thế, nắm vững kiến thức cơ bản của lí luận văn học là một cách giúp người học tập nghiên cứu văn học tự trang bị cho mình một bảo bối, cẩm nang để chủ động, tự tin trong mọi tình huống, có thể giải mã, cắt nghĩa hàng trăm hàng ngàn hiện tượng tác giả tác phẩm văn học từ cổ chí kim, từ đông sang tây Tuy nhiên, không phải ai cũng nhận ra tầm quan trọng này của lí luận văn học

Qua thực tế bồi dưỡng học sinh giỏi, tôi nhận thấy đây là mảng kiến thức học sinh rất thích thú vì nó mang đến cho các em một cái nhìn thấu đáo, đúng đắn về những vấn đề của văn học mà lâu nay các em còn hiểu sai, nhầm lẫn thậm chí là làm theo cảm tính khi các em chưa hiểu hết những khái niệm, những thuật ngữ… của văn học Hơn nữa, với đối tượng là học sinh giỏi, được trang bị kiến thức lý luận văn học giúp các em có những bình luận, đánh giá, nhận xét chuẩn xác hơn về một hiện tượng văn học nào đó, bài viết của các em trở nên sâu sắc hơn về ý tưởng, chặt chẽ hơn về lập luận, thuyết phục hơn khi đưa ra luận cứ

Điều quan trọng, trong thực tế các kỳ thi học sinh giỏi, nhất là kỳ thi học sinh giỏi quốc gia, chúng ta dễ dàng nhận thấy đề thi có liên quan đến kiến thức lý luận văn học chiếm một tỉ lệ khá lớn, dù với những dạng khác nhau: Có những đề thi yêu cầu trực tiếp kiến thức lý luận để giải quyết vấn đề, giải quyết một hiện tượng văn học Có những đề thi yêu cầu vận dụng một tỉ lệ kiến thức lý luận nhất định

Có những đề thi tuy không trực tiếp yêu cầu sử dụng kiến thức lý luận, chỉ thuần túy là phân tích tác phẩm văn học, nhưng ngay cả dạng đề này, trong quá trình giải quyết vấn đề vẫn cần kiến thức lí luận văn học để cho bài văn thêm vững vàng về luận điểm, chặt chẽ trong lập luận, từ đó sẽ có sức thuyết phục hơn

Từ những lí do trên tôi đã quyết định chọn vấn đề “Trang bị kiến thức lí

luận để nâng cao chất lượng bồi dưỡng học sinh giỏi môn Ngữ văn THPT” làm

vấn đề trình bày trong buổi hội thảo hôm nay

NỘI DUNG

Để giúp các em có thể nắm vững một số nội dung cơ bản của lí luận văn học, trong vòng thời gian 20 tiết, tôi đã thực hiện 5 chuyên đề nhỏ:

1 Văn học – nhà văn và quá trình sáng tác.

2 Đề tài – chủ đề - tư tưởng trong tác phẩm văn học

3 Nhân vật văn học.

4 Thể loại văn học – tác phẩm tự sự và tác phẩm trữ tình

5 Tiếp nhận văn học.

Ngoài 5 chuyên đề này, tôi yêu cầu các em tự tìm hiểu thêm một số chuyên

đề khác như: Lời văn nghệ thuật trong tác phẩm văn học; cốt truyện và kết cấu của tác phẩm văn học

Trong thời lượng cho phép của buổi Hội thảo, tôi xin phép được trình bày cách thực hiện một chuyên đề

Bước 1: Cho học sinh nắm vững phần lý thuyết.

Bước 2: Vận dụng lý thuyết để thực hành các dạng đề cụ thể (đồng thời trong phần hướng dẫn thực hành đề giúp các em nắm vững kiến thức lý luận, tôi cũng rèn luyện cho các em kỹ năng phân tích đề, lập dàn ý cho đề văn lý luận ) Bước 3: Yêu cầu học sinh tìm những đề cụ thể khác tương tự như dạng đề vừa làm ( nếu HS chưa tìm ra thì GV cần cung cấp cho các em một số đề, tiếp tục cho các em phân tích đề, tìm ý chính, nếu cần thiết GV có thể yêu cầu các em

về nhà tiếp tục tìm thêm các đề khác).

Bước 4: Giáo viên chấm bài, sửa và trả bài cho các em.

Bước 5: Khi học xong chuyên đề, định hướng cho học sinh vận dụng tổng hợp những kiến thức cần thiết, đúng và trúng nhất vào bài để có bài viết thuyết phục.

Như vậy, để giúp các em nắm vững được kiến thức của mảng lí luận văn học thì có thể nói cả 5 bước này đều rất quan trọng

1 Cách thức thực hiện các bước

1.1 Bước 1: Cho học sinh nắm vững phần lý thuyết.

Kiến thức phân môn Lý luận văn học thường tồn tại dưới dạng nguyên lý nên khô khan, khái quát, trừu tượng, khó hiểu, khó có thể gây hứng thú cho học sinh trong quá trình tiếp nhận, vì vậy trong quá trình dạy tôi thường soạn thành những chuyên đề nhỏ, in thành tài liệu cho học sinh đọc và tìm hiểu trước theo định hướng, với mục đích để học sinh bước đầu có những hiểu biết nhất định những nội dung chính của từng chuyên đề Sau đó, trong giờ bồi dưỡng, tôi sẽ cho các em trình bày ngắn gọn những kiến thức mà mình đã nắm bắt được, tôi sẽ bổ sung nếu chưa đầy đủ, sửa chữa nếu cách hiểu chưa đúng Dĩ nhiên trong quá trình dạy đến phần nội dung kiến thức nào thì tôi sẽ cung cấp những dạng đề có liên quan, tuy nhiên thực tế giảng dạy thì chỉ khi các em học xong toàn bộ chuyên đề các em mới

có một cái nhìn đầy đủ, có hệ thống về những vấn đề có liên quan đến nhau

1.2 Bước 2: Vận dụng lý thuyết để thực hành các dạng đề cụ thể (đồng thời trong phần hướng dẫn thực hành đề giúp các em nắm vững kiến thức lý luận, tôi cũng rèn luyện cho các em kỹ năng phân tích đề, lập dàn ý cho đề văn lý luận )

Điều quan trọng khi dạy lí luận văn học là từ những kiến thức có tính nguyên

lý, yêu cầu học sinh tìm chứng minh qua những tác phẩm cụ thể đã học, hoặc vận dụng để phân tích những hiện tượng văn học cụ thể nào đó, từ đó giúp các em nắm

vững kiến thức hơn Đây là phần vận dụng lý thuyết để thực hành các dạng đề cụ

thể (đồng thời trong phần hướng dẫn về kiến thức lý luận, tôi cũng rèn luyện cho các em kỹ năng phân tích đề, lập dàn ý cho đề văn lý luận )

Ở bước thứ 2 này, quan trọng là giáo viên phải hướng dẫn học sinh thực hiện

được 2 khâu hết sức quan trọng là phân tích đề và tìm ra hệ thống ý đáp ứng với

yêu cầu của đề.

* Hướng dẫn học sinh cách phân tích đề:

- Phải nhận thức đề cho đúng và trúng

Nhiều học sinh đọc đề và vội vã làm ngay, cứ có hiểu biết gì là viết nấy, thực ra trong mỗi đề thi học sinh giỏi, người ra đề thường “cài đặt” những ẩn ý sâu xa, vì vậy yêu cầu học sinh cần phải tìm hiểu, suy nghĩ mới có thể làm được

Để có thể nhận thức đúng và trúng đề văn thường thì tôi hướng dẫn các em đọc

kỹ đề và trả lời một số câu hỏi sau:

+ Đề bài nêu lên và buộc người viết bàn về vấn đề gì?

+ Đề này thuộc loại đề nào? (Văn học sử; phân tích, cảm nhận tác phẩm hay lí luận văn học…)

+ Đề yêu cầu sử dụng những thao tác nào? (dĩ nhiên để có bài văn hay thì học sinh cần vận dụng phần lớn các thao tác, tuy vậy vẫn sẽ có một vài thao tác chính mà đề nêu ra).

+ Phạm vi kiến thức cần huy động và làm sáng tỏ ở đây là gì? (lí luận văn học, văn học sử hay tác phẩm văn học…).

Lưu ý: kiến thức trong bài viết phải đa dạng và phong phú, tiêu biểu và đích

đáng: nếu đề yêu cầu kiến thức bắt buộc thì kiến thức mở rộng chỉ để làm nổi bật những kiến thức đề yêu cầu, nếu đề không giới hạn thì cần dẫn liệu tiêu biểu, toàn diện, cần “quét” từ văn học dân gian – văn học trung đại – văn học hiện đại – văn học đương đại – văn học thế giới, có thơ, có văn

Thực chất để có thể khẳng định học sinh đã hiểu được vấn đề cơ bản của kiến thức lí thuyết hay chưa chỉ cần xem các dẫn chứng mà học sinh đã dẫn, bởi kiến thức lí luận chỉ được làm rõ khi các em gắn các kiến thức ấy với tác phẩm văn học

cụ thể, liên hệ, đối chiếu để làm sáng tỏ những hiểu biết của mình thông qua các hình tượng văn học cụ thể, sinh động

* Nhất thiết phải hình thành được hệ thống ý đáp ứng với yêu cầu của đề.

Thông thường là đề lí luận văn học thì các em tập trung luyện tập theo hệ thống

ý như sau:

+ Đầu tiên cần giải thích qua những thuật ngữ, khái niệm khó trong đề.

+ Trả lời câu hỏi: câu ấy nói thế có nghĩa là thế nào?

+ Nói như thế có đúng không? Tại sao lại có thể nói như thế? Căn cứ vào đâu? (Đây thường là phần mà học sinh phải nắm vững kiến thức lí luận văn học để

có thể có lập luận chặt chẽ, sắc sảo và thuyết phục)

+ Điều ấy thể hiện trong văn học và trong cuộc sống như thế nào?

+ Câu nói ấy có ý nghĩa như thế nào với nhà văn, với lịch sử văn học, với người đọc

1.3 Bước 3: Yêu cầu học sinh tìm những đề cụ thể khác tương tự như dạng đề

vừa làm ( nếu HS chưa tìm ra thì GV cần cung cấp cho các em một số đề, tiếp tục cho các em phân tích đề, tìm ý chính, nếu cần thiết GV có thể yêu cầu các

em về nhà tiếp tục tìm thêm).

1.4 Bước 4: yêu cầu học sinh về nhà viết bài, giáo viên chấm bài sửa và trả bài.

Khi chấm bài, giáo viên phải bao quát được tất cả các yêu cầu khi ra đề (kĩ năng, kiến thức), đặc biệt chú tới loại kĩ năng cần rèn cụ thể, loại kiến thức cần củng cố qua đề bài đó trong quá trình chấm bài Giáo viên phải chỉ ra được điểm

mạnh và điểm yếu cơ bản ở mỗi bài, đồng thời theo dõi và động viên kịp thời mức

độ tiến bộ của mỗi học sinh trong từng bài viết

Lưu ý: Khi đọc bài của học sinh, giáo viên cần đảm bảo chỉ ra cho các em về

hệ thống ý đã đảm bảo chưa, cách diễn đạt bài văn đã đạt chưa, giáo viên có thể chú ý một số vấn đề như sau:

- Hướng dẫn học sinh diễn ý hay bằng cách thay đổi hành văn thông qua một

số biện pháp như:

+ Sử dụng linh hoạt hệ thống từ nhân xưng

+ Sử dụng các tiêu từ: Vâng, đúng thế, điều ấy đã rõ…

+ Dùng nhiều thao tác trong diễn đạt: Diễn dịch, quy nạp, so sánh, liên hệ…

- Sử dụng từ độc đáo: chú ý phải đúng lúc, đúng chỗ, tránh rơi vào khoe chữ, sáo rỗng, không hiểu từ mà vẫn dùng…

- Viết câu linh hoạt

- Biết cách lập luận kín kẽ

- Biết dùng so sánh văn học để làm sáng tỏ vấn đề mà mình nghị luận

- Biết cách nêu dẫn chứng và trình bày dẫn chứng

Giáo viên có thể chấm bài tay đôi với học sinh: Cho học sinh tự đọc bài mình trước (ở nhà) và tự nhận biết các lỗi, giáo viên phân tích cho học sinh hiểu nguyên nhân và định hướng cách chữa, học sinh tự sửa các lỗi

* Khi trả bài, giáo viên có thể tiến hành một trong những cách sau, giúp cho quá trình trả bài trở nên thực sự có ý nghĩa hơn đối với các em;

- Giáo viên tổ chức hướng dẫn học sinh đọc và chữa bài cho nhau

- Giáo viên cùng học sinh chọn đọc mẫu những đoạn văn hay: Cách mở bài

và kết bài hay; những đoạn văn viết sáng tạo; những đoạn văn có cách liên hệ vận dụng kiến thức linh hoạt; những đoạn ý được tổ chức mạch lạc

- Giáo viên cho học sinh đọc những đoạn văn mình viết và những đoạn văn hay rồi đem so sánh giữa 2 đoạn văn (đây là phần học sinh rất lí thú)

Khi sửa lỗi xong, giáo viên yêu cầu học sinh viết lại từng phần thậm chí cả bài Viết lại không chỉ một lần mà đến hai ba lần cho một bài

Khi sửa bài, nếu giáo viên chỉ ra rõ những chỗ đã đạt cần phát huy và những chỗ chưa đạt cần cố gắng, thiết nghĩ học sinh sẽ rất cố gắng trong những bài tiếp theo

và hơn nữa khi giáo viên giúp các em ý thức rõ mình viết như thế nào, đã sử dụng

những từ ngữ, hình ảnh, câu cú, cách lập luận kín kẽ hay chưa… đó là lúc giáo viên

đã tạo ra quá trình tự học tập của mỗi em, để khi đọc những bài văn mẫu hoặc tự rèn viết không cần sự chỉ bảo của thầy cô các em vẫn có thể tự học một cách tốt nhất

1.5 Bước 5: Khi học xong chuyên đề, định hướng cho học sinh vận dụng tổng hợp những kiến thức cần thiết, đúng và trúng nhất vào bài viết để có bài viết thuyết phục.

Thực ra, đối với yêu cầu của một đề bài, để có bài viết hay đòi hỏi học sinh phải vận dụng tổng hợp nhiều tri thức về những nội dung trong một chuyên đề hoặc các chuyên đề một cách thấu đáo, đầy đủ giúp các em có cái nhìn toàn diện, sâu sắc về một đề văn

2 Các ví dụ cụ thể

2.1 Ví dụ 1: Khi tôi thực hiện chuyên đề thứ nhất : Văn học – nhà văn và quá trình sáng tạo.

* Bước 1: Khi tôi làm rõ một trong những nội dung cơ bản của chuyên đề: chức

năng của văn học, tôi giúp học sinh hiểu được 4 chức năng chính của văn học.

1 Chức năng nhận thức :

a Bản chất :

Văn học làm giàu có thêm những hiểu biết của con người

b Nội dung nhận thức:

- Toàn bộ đời sống xã hội

- Đặc biệt là đời sống tinh thần, tình cảm của con người

Văn học là cuốn sách giáo khoa của đời sống, thậm chí là bách khoa toàn thư.

- Nội dung nhận thức này lại thay đổi theo thời gian, vận động theo lịch sử

c Ý nghĩa xã hội của chức năng nhận thức :

- Văn học có khả năng phát triển năng lực nhận thức thế giới của con người theo cả hai chiều : Chiều rộng và chiều sâu Chiều rộng : Lịch sử đất nước, dân tộc… Chiều sâu : tâm hồn, tâm linh…

- Văn học có khả năng phát triển năng lực dự cảm về tương lai ở mỗi con người

- Văn học không chỉ giúp con người nhận thức thế giới mà còn nâng cao năng lực

tự nhận thức chính mình Đây chính là ý nghĩa quan trọng nhất của văn học Quá

trình tự nhận thức chính mình của con người diễn ra trên hai phương diện : Đối với nhà văn và bạn đọc

+ Đối với nhà văn : Sau khi sáng tác, anh ta nhận thức đời sống sâu sắc hơn,

hiểu mình hơn.Leptônxtôi đã phải thay đổi kết cấu tiểu thuyết Phục sinh nhiều lần,

vì nhận ra sự thật đời sống không dung nạp được những ảo tưởng chủ quan của mình

+ Đối với bạn đọc : Văn học có nhiệm vụ buộc người đọc nhìn chăm chú

hơn, nghiêm khắc hơn vào bản thân mình, từ đó hiểu được sâu sắc hơn sự thật của

bản thân mình (Hoàng Ngọc Hiến) ; Hãy nhìn xem, chúng ta đã sống tồi, sống tẻ như thế nào (Sêkhôp)

- Văn học giúp ta nhận thức đời sống và con người ở hai khía cạnh : Biết => Không

cơ bản Hiểu => Quan trọng nhất, có ý nghĩa nhất của văn học Tác phẩm không nói cái gì hoàn toàn mới, chưa biết, chưa nghe nói, mà nhiều khi chỉ nói những điều

giản dị bình thường Nghệ thuật là sự ngạc nhiên : ngạc nhiên vì khám phá ra

những điều mới mẻ trong cái quen thuộc hàng ngày, nhận ra những chân lí sâu xa trong những điều giản dị Nghệ thuật khác khoa học ở chỗ nó không phát minh mà chủ yếu là lý giải, nghiền ngẫm, cả về những điều muôn thuở Ở đây quá trình nhận thức đồng nghĩa với sự giác ngộ, tự hiểu ra, sáng ra

d Chức năng nhận thức của văn học được thực hiện như thế nào ?

- Làm giàu có nhận thức cho con người thực ra không chỉ có văn học Văn học cũng không địch nổi các ngành khoa học chuyên sâu khác trong việc đưa lại cho con người những tri thức chuyên ngành

- Tuy nhiên, nhận thức của văn học mang tính đặc thù Nó tác động vào người đọc một cách tự nhiên, nhẹ nhàng Thông qua các hình tượng nghệ thuật, văn học truyền tải những tri thức, giúp con người nhận thức hiệu quả mà sâu sắc

- Những kết luận khoa học như những thỏi vàng, chỉ lưu hành trong phạm vi nhỏ hẹp, còn tri

thức từ các tác phẩm văn học như những đồng tiền nhỏ(Sêcnưsepxki)

2 Chức năng giáo dục

a Bản chất :

Văn học tác động vào tư tưởng, tình cảm, hành vi của con người, giúp

họ hướng về Chân - Thiện - Mĩ, làm cho con người gần Người hơn.

b Nội dung giáo dục :

- Văn học tác động vào đạo đức, hướng con người tới những phẩm chất cao

đẹp (GD đạo đức) VD : Tôi yêu em (Puskin) : Bài thơ giản dị nhưng ám ảnh, xúc

động, hướng con người đến một tình yêu chân thành, cao thượng, vị tha…

- Tác động, cải tạo những quan điểm chính trị- xã hội sai lầm, hướng con người tới thế giới quan tiến bộ

- Văn học nâng cao trình độ văn hoá nói chung của con người

- Đặc biệt văn học góp phần rèn luyện, trau dồi những giác quan, cảm xúc thẩm mĩ của con người (GD năng lực cảm thụ thẩm mĩ)

- Nội dung giáo dục của văn học cũng thay đổi theo từng thời kì lịch sử

c Cách thức giáo dục:

- Do bản chất của nghệ thuật là tình cảm: Nói đến nghệ thuật là nói đến qui

luật riêng của tình cảm (Lê Duẩn), do đó, văn học nghệ thuật không thể không tác

động vào tình cảm để lay động con người

- Văn học giáo dục người đọc không phải theo cách thức của nhà truyền giáo (kêu gọi, hô hào, giáo huấn, răn dạy…), mà theo cách của người bạn đồng hành:

nhẹ nhàng tâm sự, cảnh tỉnh, ngăn chặn, đề nghị…, thông qua những hình tượng nghệ thuật mang thông điệp thẩm mĩ sâu xa

- Văn học tác động vào nhận thức tư tưởng, tình cảm của con người theo kiểu

mưa dầm thấm lâu, dần dần giúp họ hiểu và hành động theo chiều hướng tích cực,

nhân văn hơn

=> Nói cách khác, văn học đã biến quá trình giáo dục người đọc thành quá trình

người đọc tự nhận thức, tự giáo dục chính mình, tự nguyện, tự giác.

- Điểm độc đáo nữa trong cách thức giáo dục của văn học là nó hấp dẫn, vui tươi, không lên gân, khô cứng VD : Truyện cười là vũ khí hữu hiệu để vạch trần những thói hư tật xấu của con người và xã hội, nhưng với đặc trưng gắn với tiếng

cười, với nghệ thuật gói kín mở nhanh, truyện cười đã tiễn đưa cái xấu xuống mồ

một cách vui vẻ

d Ý nghĩa xã hội của chức năng giáo dục :

- Văn học giáo dục độc giả và chính nhà văn

- Không chỉ cải tạo con người, văn học còn hướng tới cải tạo thế giới

- Văn học trở thành vũ khí đấu tranh giai cấp, đấu tranh xã hội có hiệu quả

3 Chức năng thẩm mĩ

a Bản chất :

Về cơ bản, chức năng thẩm mĩ của văn học bộc lộ ở chỗ nó có nhiệm vụ thoả mãn nhu cầu thẩm mĩ, phát triển năng lực và thị hiếu thẩm mĩ của con người

b Nội dung thẩm mĩ :

- Văn học giúp người đọc: Thoả mãn nhu cầu thưởng thức cái đẹp

+ Nhu cầu về cái đẹp là nhu cầu rất quan trọng, có tính bản chất của con người Thoả mãn nhu cầu thưởng thức cái đẹp là lí do trực tiếp nhất của sự tồn tại của văn học

+ Với tư cách là một hoạt động sáng tạo, văn học đem lại cho con người niềm vui trong sáng, thánh thiện trước cái đẹp của sự sống và con người Văn học khơi dậy ở người đọc những cảm xúc tích cực, thoả mãn ở người đọc nhu cầu được nếm trải sự sống muôn hình vạn trạng

+ Thực ra, thoả mãn nhu cầu về cái đẹp không chỉ có văn học Các lĩnh vực khác của đời sống (như thời trang, kiến trúc…), các loại hình nghệ thuật khác (như hội hoạ, vũ đạo…) đều tìm cách đáp ứng nhu cầu đó Tuy nhiên, trong lĩnh vực này,

văn học vẫn là loại hình nghệ thuật có trách nhiệm nặng nề hơn cả Bởi lẽ: Cái đẹp

là điều kiện không thể thiếu được của nghệ thuật, nếu thiếu cái đẹp thì không có và không thể có nghệ thuật Đó là một định lí (Biêlinxki)

- Văn học phát triển ở con người khả năng hành động, sáng tạo theo cái đẹp

- Văn học còn là trường học của những năng lực sáng tạo thẩm mĩ, là nơi bồi dưỡng cảm xúc thẩm mĩ, thị hiếu thẩm mĩ của con người ngày càng tinh tế, nhạy bén

c Cách thức văn học thực hiện chức năng thẩm mĩ

- Văn học thoả mãn nhu cầu thẩm mĩ của người đọc bằng việc phản ánh cái đẹp

vốn có trong đời sống tự nhiên và con người.

+ Thực ra, cái đẹp này vốn đã tồn tại trong đời sống, nhưng hoặc mờ nhạt, không điển hình, hoặc bị phân tán, che khuất… Nhà văn là người phát hiện ra cái đẹp ấy, tô đậm nó lên nhiều lần để người đọc nhận ra và thưởng thức vẻ đẹp ấy, để sống đẹp hơn

+ Song điều đó không có nghĩa là nhà văn tô hồng cuộc sống Nhà văn vẫn

có thể miêu tả cái xấu nhưng để hướng người đọc tới thái độ xa lánh, phủ nhận cái xấu, hướng tới một thế giới trong sạch, tốt đẹp

- Ngoài việc ghi lại, phản ánh cái đẹp trong cuộc sống để thoả mãn nhu cầu thưởng

thức của con người, văn học còn sáng tạo ra cái đẹp mới.

+ Đó là cái đẹp thuộc về cái nhìn mới, cách khám phá cảm nhận mới về cuộc sống của nhà văn

+ Đó là cái đẹp thuộc về âm thanh, màu sắc, hình khối, ngôn ngữ

- Nghệ thuật trở thành một kho giá trị thẩm mĩ vô cùng phong phú các loại, làm giàu thêm vẻ đẹp của thế giới và do đó mà cũng làm giàu thêm cho đời sống tinh thần của con người

4 Chức năng giao tiếp

a Bản chất:

Là khả năng văn học có thể đáp ứng, thỏa mãn nhu cầu giao tiếp của con người

b Nội dung giao tiếp

- Nội dung giao tiếp: là mọi vấn đề của đời sống

-Văn học là nơi nhà văn kí thác lòng mình, giao tiếp với độc giả, mong đợi

sự tri âm, đồng điệu từ độc giả; là nơi các nhà văn giao tiếp với nhau, đem điệu

tâm hồn đi tìm hồn đồng điệu.

- Văn học cũng là nơi để độc giả thỏa mãn nhu cầu được giao tiếp với nhà văn, với các nhân vật trong tác phẩm, được sống nhiều cuộc đời, nhiều số phận,

được đối thoại và được lắng nghe nhiều nhất

c Ý nghĩa của chức năng giao tiếp:

- Thúc đẩy nhà văn sáng tác để được giao tiếp với người đời sau

- Khiến văn học trở thành tiếng nói đồng tình, đồng chí…, có khả năng tập

hợp những con người cùng chí hướng

=>Tóm lại :

Văn học có nhiều chức năng, giá trị, ý nghĩa xã hội khác nhau Sự phong phú của các chức năng, giá trị đó đã nói lên vai trò không thể thiếu của văn học trong đời sống con người

Như vậy ở bước 1, tôi đã cung cấp kiến thức lí luận về các chức năng của văn học, điều quan trọng là giúp học sinh nhận thức rõ, sâu sắc về những kiến thức trên trong những tác phẩm cụ thể, muốn vậy cần cho các em thực hành những đề bài cụ thể